विष्णू

परिचय

भगवान विष्णू हे हिंदू त्रिमूर्तींतील पालनकर्ते दैवत आहेत. ते सृष्टीचे रक्षण आणि संचालन करतात. जेव्हा जेव्हा पृथ्वीवर धर्माची हानी होते, तेव्हा विष्णू अवतार घेऊन अधर्माचा नाश करतात. वैष्णव संप्रदायात त्यांना परब्रह्म मानले जाते.

विष्णूंना नारायण (जलावर शयन करणारे), हरि (पापे हरणारे) आणि श्रीपती (लक्ष्मीचे पती) या नावांनीही ओळखले जाते. त्यांचे दहा प्रमुख अवतार (दशावतार) हा हिंदू धर्मशास्त्राचा केंद्रीय सिद्धांत आहे.

महाराष्ट्रात विष्णूंचे विठ्ठल (पांडुरंग) हे रूप पंढरपूर येथे विशेष पूजिले जाते; वारकरी संप्रदायाची सारी भक्तिपरंपरा याच रूपाभोवती उभी आहे.

स्वरूप आणि प्रतीके

विष्णूंचे स्वरूप श्यामवर्ण (निळ्या रंगाचे) आहे. चार भुजांत शंख (पांचजन्य), चक्र (सुदर्शन), गदा (कौमोदकी) आणि पद्म (कमळ) धारण करतात. ते क्षीरसागरात शेषनागावर शयन करतात आणि त्यांच्या नाभीतून ब्रह्मदेव उत्पन्न होतात. त्यांचे वाहन गरुड आहे. ते पीतांबर (पिवळी वस्त्रे) परिधान करतात आणि वक्षावर कौस्तुभमणी व श्रीवत्साचे चिन्ह असते.

पौराणिक कथा

दशावतार: विष्णूंचे दहा अवतार आहेत — मत्स्य, कूर्म, वराह, नरसिंह, वामन, परशुराम, राम, कृष्ण, बुद्ध आणि कल्की. प्रत्येक अवतार धर्माच्या रक्षणासाठी घेतला गेला. कल्की अवतार कलियुगाच्या अंती होईल.

समुद्रमंथन: विष्णूंनी कूर्माचे (कासवाचे) रूप धारण करून मंदराचल पर्वत आपल्या पाठीवर तोलला आणि मोहिनीरूपात अमृताचे वाटप केले, ज्यामुळे देवतांना अमरत्व प्राप्त झाले.

वामन अवतार: दैत्यराज बळीची वाढती शक्ती नियंत्रित करण्यासाठी विष्णूंनी वामनाचे (बटु ब्राह्मणाचे) रूप घेतले आणि तीन पावलांत तिन्ही लोक व्यापले.

प्रमुख मंदिरे

• श्री विठ्ठल मंदिर, पंढरपूर, महाराष्ट्र — वारकरी संप्रदायाचे प्रमुख क्षेत्र; आषाढी व कार्तिकी वारीचे स्थान
• तिरुपती बालाजी (व्यंकटेश्वर) मंदिर, आंध्र प्रदेश — जगातील सर्वाधिक श्रीमंत व सर्वाधिक दर्शनार्थींचे मंदिर
• श्रीरंगम मंदिर, तामिळनाडू — जगातील सर्वांत मोठे हिंदू मंदिरसंकुल
• बद्रीनाथ मंदिर, उत्तराखंड — चारधामांपैकी एक
• जगन्नाथ मंदिर, पुरी, ओडिशा — चारधामांपैकी एक, रथयात्रेसाठी प्रसिद्ध

प्रमुख सण

देवशयनी एकादशी (आषाढ) आणि देवउठनी एकादशी (कार्तिक) हे विष्णूंच्या योगनिद्रेशी जोडलेले सण आहेत; महाराष्ट्रात याच दोन एकादशांना पंढरपूरची आषाढी व कार्तिकी वारी निघते. वैकुंठ एकादशी हे वैष्णवांचे सर्वांत महत्त्वाचे व्रत आहे. प्रत्येक एकादशी विष्णूंना समर्पित आहे. होळी आणि दीपावली हेही विष्णूंच्या अवतारांशी जोडलेले सण आहेत.

संबंधित मंत्र आणि स्तोत्रे

• अष्टाक्षरी मंत्र: “ॐ नमो नारायणाय”
• द्वादशाक्षरी मंत्र: “ॐ नमो भगवते वासुदेवाय”
• विष्णुसहस्रनाम: विष्णूंची एक हजार नावे, महाभारतात वर्णिलेली
• विष्णु चालीसा: चाळीस चरणांतील विष्णुस्तुती
• मराठी आरत्या: “युगे अठ्ठावीस विटेवरी उभा”, “येई हो विठ्ठले माझे माउली ये”, “घालीन लोटांगण वंदीन चरण” — वारकरी परंपरेतील नित्य आरत्या