तुलसी विवाह व्रत कथा

तुळशीविवाह कार्तिक शुक्ल एकादशीला शाळिग्राम (भगवान विष्णू) आणि तुळस यांचा विवाह म्हणून साजरा केला जातो. खाली याच्याशी संबंधित दोन पारंपरिक कथा आणि तुळशीविवाहाची पूजनविधी दिली आहे.

श्री तुळशीविवाह कथा

प्राचीन काळी जालंधर नावाच्या राक्षसाने चोहोबाजूंनी मोठा उत्पात माजवला होता. तो मोठा वीर व पराक्रमी होता. त्याच्या वीरतेचे रहस्य होते, त्याची पत्नी वृंदा हिचा पतिव्रताधर्म. त्याच्याच प्रभावाने तो सर्वजयी बनला होता. जालंधराच्या उपद्रवांनी त्रस्त झालेले देव भगवान विष्णूकडे गेले आणि रक्षणाची याचना केली. त्यांची प्रार्थना ऐकून भगवान विष्णूने वृंदेचा पतिव्रताधर्म भंग करण्याचा निश्चय केला. इकडे तिचा पती जालंधर, जो देवांशी युद्ध करत होता, वृंदेचे सतीत्व नष्ट होताच मारला गेला. जेव्हा वृंदेला हे कळले तेव्हा क्रोधित होऊन तिने भगवान विष्णूला शाप दिला, ‘ज्या प्रकारे तू छळाने मला पतिवियोग दिलास, त्याच प्रकारे तूही आपल्या पत्नीचे छळाने हरण झाल्यावर स्त्रीवियोग सहन करण्यासाठी मृत्युलोकात जन्म घेशील.’ असे म्हणून वृंदा आपल्या पतीसोबत सती झाली. ज्या ठिकाणी ती सती झाली तेथे तुळशीचे रोप उगवले. दुसऱ्या एका प्रसंगानुसार वृंदेने विष्णूला असा शाप दिला होता की तू माझे सतीत्व भंग केलेस, म्हणून तू दगडाचा होशील. विष्णू म्हणाले, ‘हे वृंदे! हे तुझ्या सतीत्वाचेच फळ आहे की तू तुळस होऊन माझ्यासोबतच राहशील. जो मनुष्य तुझ्याशी माझा विवाह लावील, तो परमधामाला प्राप्त होईल.’ तुळशीदलाविना शाळिग्रामाची अथवा विष्णूची पूजा अपूर्ण मानली जाते. शाळिग्राम व तुळशीचा विवाह हा भगवान विष्णू व महालक्ष्मी यांच्या विवाहाचा प्रतीकात्मक विवाह आहे.

तुळशीविवाह व्रत कथा

प्राचीन ग्रंथांत तुळशीविवाह व्रताच्या अनेक कथा दिल्या आहेत. त्या कथांपैकी एक कथा पुढीलप्रमाणे. या कथेनुसार एका कुटुंबात नणंद व भावजय एकत्र राहत होत्या. नणंदेचा विवाह अद्याप झाला नव्हता. ती तुळशीच्या रोपाची फार सेवा करत असे. परंतु तिच्या भावजयीला हे सर्व अजिबात आवडत नसे. जेव्हा केव्हा तिच्या भावजयीला अतिशय क्रोध येई तेव्हा ती तिला टोमणा मारत म्हणे की जेव्हा तुझा विवाह होईल तेव्हा मी तुळसच वऱ्हाडींना खायला देईन आणि तुझ्या हुंड्यातही तुळसच देईन.

काही काळानंतर नणंदेचा विवाह ठरला. विवाहाच्या दिवशी भावजयीने आपल्या बोलण्याप्रमाणे वऱ्हाडींसमोर तुळशीचे कुंडे फोडले आणि खाण्यास सांगितले. तुळशीच्या कृपेने ते फुटलेले कुंडे अनेक स्वादिष्ट पक्वान्नांत बदलले. भावजयीने दागिन्यांच्या नावाने तुळशीच्या मंजिऱ्यांचे दागिने घातले. तेही सर्व सुंदर सोन्याजवाहिऱ्यांत बदलले. भावजयीने वस्त्रांऐवजी तुळशीचे जानवे ठेवले. ते रेशमी व सुंदर वस्त्रांत बदलले.

नणंदेच्या सासरी तिच्या हुंड्याची फार प्रशंसा झाली. ही गोष्ट भावजयीच्या कानांवरही आली. तिला फार आश्चर्य वाटले. तिला आता तुळशीमातेच्या पूजेचे महत्त्व कळले. भावजयीला एक मुलगी होती. ती आपल्या मुलीला सांगू लागली की तूही तुळशीची सेवा कर. तुलाही आत्यासारखे फळ मिळेल. ती जबरदस्तीने आपल्या मुलीला सेवा करण्यास सांगे पण मुलीचे मन तुळशीसेवेत रमत नसे.

मुलगी मोठी झाल्यावर तिच्या विवाहाची वेळ आली. तेव्हा भावजय विचार करते की जसे वर्तन मी आपल्या नणंदेशी केले तसेच मी आपल्या मुलीशीही केले तर हीही दागिन्यांनी मढेल आणि वऱ्हाडींना खाण्यास पक्वान्ने मिळतील. सासरी हिलाही फार मान मिळेल. असा विचार करून ती वऱ्हाडींसमोर तुळशीचे कुंडे फोडते. परंतु या वेळी कुंड्यातील माती मातीच राहते. मंजिऱ्या व पानेही आपल्याच रूपात राहतात. जानवेही आपले रूप बदलत नाही. सर्व लोक व वऱ्हाडींकडून भावजयीची निंदा केली जाते. मुलीचे सासरचे लोकही मुलीची निंदा करतात.

भावजय कधीही नणंदेला बोलावत नसे. भावाने विचार केला की मी बहिणीला भेटून येतो. त्याने आपल्या पत्नीला सांगितले आणि काही उपहार बहिणीकडे नेण्याची गोष्ट काढली. भावजयीने पिशवीत ज्वारी भरून सांगितले की आणखी काही नाही, तू हेच घेऊन जा. तो दुःखी मनाने बहिणीकडे निघाला. तो विचार करत राहिला की कोणता भाऊ आपल्या बहिणीच्या घरी ज्वारी कशी नेऊ शकेल? असा विचार करून तो एका गोठ्याजवळ थांबला आणि ज्वारीची पिशवी गाईसमोर उपडी केली. तेवढ्यात गाई पाळणारा म्हणाला की तुम्ही गाईसमोर हिरे-मोती व सोने का टाकत आहात? भावाने सारी हकीकत त्याला सांगितली आणि धन घेऊन आनंदाने आपल्या बहिणीच्या घराकडे निघाला. दोघे बहीणभाऊ एकमेकांना पाहून अत्यंत प्रसन्न होतात.

तुळशीविवाहाची पूजनविधी

कार्तिक महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील एकादशीला तुळशीविवाहाचा उत्सव साजरा केला जातो. तुळशीचे रोप पवित्र व पूजनीय मानले गेले आहे. तुळशीच्या नियमित पूजेने आपल्याला सुखसमृद्धीची प्राप्ती होते. कार्तिक शुक्ल एकादशीला तुळशीविवाहाचे विधिवत पूजन केल्याने भक्तांच्या सर्व मनोकामना पूर्ण होतात.

तुळशीविवाहासाठी तुळशीच्या रोपाचे कुंडे गेरू आदींनी सजवून त्याच्या चोहोबाजूंनी ऊसाचा मंडप करून त्यावर ओढणी अथवा सौभाग्याचे प्रतीक असलेली चुनरी पांघरतात. कुंडे साडीत गुंडाळून तुळशीला बांगड्या घालून तिचा शृंगार करतात. श्री गणेशासह सर्व देवीदेवतांचे तसेच श्री शाळिग्रामाचे विधिवत पूजन करावे. पूजन करताना तुळशीमंत्राचा (तुलस्यै नमः) जप करावा. यानंतर एक नारळ दक्षिणेसह टिळ्याच्या रूपात ठेवावा. भगवान शाळिग्रामाच्या मूर्तीचे सिंहासन हातात घेऊन तुळशीच्या सात प्रदक्षिणा घालाव्यात. आरतीनंतर विवाहोत्सव पूर्ण केला जातो.

जसे विवाहात जे सर्व रीतिरिवाज असतात त्याचप्रमाणे तुळशीविवाहाची सर्व कार्ये केली जातात. विवाहाशी संबंधित मंगलगीतेही गायली जातात.