कार्तिक पूर्णिमा व्रत कथा

कार्तिक पौर्णिमेला त्रिपुरी पौर्णिमा असेही म्हटले जाते आणि ती कार्तिक महिन्याच्या पौर्णिमेला साजरी केली जाते. शैव तसेच वैष्णव या दोन्ही मतांत तिचे विशेष महत्त्व आहे. खाली तिचे माहात्म्य व स्नान-दानाची विधी पारंपरिक पाठानुसार दिली आहे.

कार्तिक पौर्णिमा माहात्म्य

कार्तिक पौर्णिमेला त्रिपुरी पौर्णिमा या नावानेही ओळखले जाते. या पौर्णिमेला त्रिपुरी पौर्णिमा ही संज्ञा यासाठी दिली गेली आहे कारण कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशीच भगवान भोलेनाथाने त्रिपुरासुर नामक महाभयानक असुराचा अंत केला होता आणि ते त्रिपुरारी म्हणून पूजिले गेले होते. अशी मान्यता आहे की या दिवशी कृत्तिका नक्षत्रात शिवशंकराचे दर्शन घेतल्याने सात जन्मांपर्यंत व्यक्ती ज्ञानी व धनवान होते. या दिवशी चंद्र आकाशात उदय पावत असताना शिवा, संभूती, संतती, प्रीती, अनसूया व क्षमा — या सहा कृत्तिकांचे पूजन केल्याने शिवाची प्रसन्नता प्राप्त होते.

अशीही मान्यता आहे की या दिवशी दिवसभर व्रत ठेवून रात्री वृषदान म्हणजे वासरू दान केल्याने शिवपदाची प्राप्ती होते. जो व्यक्ती या दिवशी उपवास करून भगवान भोलेनाथाचे भजन व गुणगान करतो त्याला अग्निष्टोम नामक यज्ञाचे फळ प्राप्त होते. या पौर्णिमेला शैव मतात जितकी मान्यता मिळाली आहे तितकीच वैष्णव मतातही.

वैष्णव मतात या कार्तिक पौर्णिमेला फार अधिक मान्यता मिळाली आहे कारण या दिवशीच भगवान विष्णूने प्रलयकाळी वेदांच्या रक्षणासाठी तसेच सृष्टी वाचवण्यासाठी मत्स्य अवतार धारण केला होता. या पौर्णिमेला महाकार्तिकी असेही म्हटले गेले आहे. जर या पौर्णिमेच्या दिवशी भरणी नक्षत्र असेल तर तिचे महत्त्व आणखीच वाढते. जर रोहिणी नक्षत्र असेल तर या पौर्णिमेचे महत्त्व कैक पटींनी वाढते. या दिवशी कृत्तिका नक्षत्रावर चंद्र व बृहस्पती असतील तर ती महापौर्णिमा म्हटली जाते. कृत्तिका नक्षत्रावर चंद्र आणि विशाखेवर सूर्य असेल तर “पद्मक योग” बनतो, ज्यात गंगास्नान केल्याने पुष्करपेक्षाही अधिक उत्तम फळाची प्राप्ती होते.

विधिविधान

कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी गंगास्नान, दीपदान, हवन, यज्ञ केल्याने सांसारिक पाप व ताप यांचे शमन होते. अन्न, धन व वस्त्र दानाचे फार महत्त्व सांगितले आहे. या दिवशी तुम्ही जे काही दान करता त्याचा तुम्हाला कैक पटींनी लाभ मिळतो. अशीही मान्यता आहे की तुम्ही जे काही आज दान करता ते तुमच्यासाठी स्वर्गात सुरक्षित राहते, जे मृत्युलोक सोडल्यानंतर स्वर्गात तुम्हाला प्राप्त होते.

शास्त्रांत वर्णिले आहे की कार्तिक पौर्णिमेच्या दिवशी पवित्र नदी व सरोवर तसेच धर्मस्थळी, जसे गंगा, यमुना, गोदावरी, नर्मदा, गंडकी, कुरुक्षेत्र, अयोध्या, काशी येथे स्नान केल्याने विशेष पुण्याची प्राप्ती होते. महर्षी अंगिरा यांनी स्नानाच्या प्रसंगी लिहिले आहे की जर स्नानात कुश आणि दान करताना हातात जल व जप करताना संख्येचा संकल्प केला नाही तर कर्मफळाची प्राप्ती होत नाही. शास्त्राच्या नियमांचे पालन करत या दिवशी स्नान करताना प्रथम हातपाय धुवावेत, मग आचमन करून हातात कुश घेऊन स्नान करावे; याच प्रकारे दान देताना हातात जल घेऊन दान करावे. तुम्ही यज्ञ व जप करत असाल तर प्रथम संख्येचा संकल्प करावा, मग जप व यज्ञादी कर्मे करावीत.

कार्तिक पौर्णिमेचा दिवस शीख संप्रदायाच्या लोकांसाठीही बराच महत्त्वाचा आहे कारण या दिवशी शीख संप्रदायाचे संस्थापक गुरू नानक देव यांचा जन्म झाला होता. शीख संप्रदाय मानणारे सकाळी स्नान करून गुरुद्वारांत जाऊन गुरुवाणी ऐकतात आणि नानकांनी सांगितलेल्या मार्गावर चालण्याची शपथ घेतात.