पूर्णमासी व्रत कथा

पूर्णमासी (पौर्णिमा) व्रत हे सौभाग्य प्रदान करणारे व्रत आहे, ज्यात स्त्रियांनी बत्तीस पौर्णिमांपर्यंत व्रत ठेवून भगवान शिव-पार्वतीचे पूजन करण्याचे विधान आहे. खाली त्याची पूजासामग्री व विधी तसेच पारंपरिक व्रतकथा दिली आहे.

पूर्णमासी व्रतकथा

द्वापर युगातील एका वेळची गोष्ट आहे की यशोदेने कृष्णाला म्हटले — हे कृष्णा! तू साऱ्या संसाराचा उत्पन्नकर्ता, पोषक तसेच त्याचा संहारकर्ता आहेस; आज मला असे एखादे व्रत सांग, जे केल्याने मृत्युलोकात स्त्रियांना वैधव्याचे भय राहणार नाही तसेच ते व्रत सर्व मनुष्यांच्या मनोकामना पूर्ण करणारे असेल. श्रीकृष्ण म्हणू लागले — हे माते! तू अति सुंदर प्रश्न विचारला आहेस. मी तुला अशाच व्रताविषयी सविस्तर सांगतो. सौभाग्यप्राप्तीसाठी स्त्रियांनी बत्तीस पौर्णिमांचे व्रत करावे. हे व्रत केल्याने स्त्रियांना सौभाग्यसंपत्ती मिळते. हे व्रत अचल सौभाग्य देणारे आणि भगवान शिवाप्रती मनुष्यमात्राची भक्ती वाढवणारे आहे. यशोदा म्हणू लागली — हे कृष्णा! सर्वप्रथम हे व्रत मृत्युलोकात कोणी केले होते, याविषयी विस्तारपूर्वक मला सांग.

श्रीकृष्ण म्हणू लागले की या भूमंडलावर राजा चंद्रहासाने पालन केलेली, अनेक प्रकारच्या रत्नांनी परिपूर्ण अशी ‘कातिका’ नावाची एक अत्यंत प्रसिद्ध नगरी होती. तिथे धनेश्वर नावाचा एक ब्राह्मण होता आणि त्याची पत्नी अति सुशील व रूपवती होती. दोघेही त्या नगरीत मोठ्या प्रेमाने राहत होते. घरात धनधान्यादींची कमतरता नव्हती. त्यांना एकच मोठे दुःख होते की त्यांना काही संतती नव्हती; या दुःखाने ते अत्यंत दुःखी राहत असत. एकदा एक मोठा तपस्वी योगी त्या नगरीत आला. तो योगी त्या ब्राह्मणाचे घर वगळून इतर सर्व घरांतून भिक्षा आणून भोजन करत असे. रूपवतीकडून तो भिक्षा घेत नसे. त्या योग्याने एके दिवशी रूपवतीकडून भिक्षा न घेता दुसऱ्या एका घरातून भिक्षा घेऊन गंगेकाठी जाऊन ते भिक्षान्न प्रेमपूर्वक खात असताना धनेश्वराने योग्याचे हे सर्व कृत्य कसेतरी पाहिले.

आपल्या भिक्षेच्या अनादराने दुःखी होऊन धनेश्वर योग्याला म्हणाला — महात्मन्! आपण सर्व घरांतून भिक्षा घेता, परंतु माझ्या घरची भिक्षा कधीही घेत नाही, याचे कारण काय? योगी म्हणाला की निःसंतानाच्या घरची भिक्षा पतितांच्या अन्नासारखी असते आणि जो पतितांचे अन्न खातो तोही पतित होतो. तू निःसंतान असल्यामुळे पतित होण्याच्या भयाने मी तुझ्या घरची भिक्षा घेत नाही. धनेश्वर हे ऐकून मनात फार दुःखी झाला आणि हात जोडून योग्याच्या पायांवर पडला व आर्तभावाने म्हणू लागला — हे महाराज! असे असेल तर आपण मला पुत्रप्राप्तीचा उपाय सांगा. आपण सर्वज्ञ आहात, माझ्यावर अवश्य ही कृपा करा. धनाची माझ्या घरात काही कमतरता नाही, परंतु पुत्र नसल्याने मी अत्यंत दुःखी आहे. आपण माझे हे दुःख हरण करा, आपण सामर्थ्यवान आहात. हे ऐकून योगी म्हणू लागले — हे ब्राह्मणा! तू चंडीची आराधना कर. घरी येऊन त्याने आपल्या पत्नीला सर्व वृत्तान्त सांगितला आणि स्वतः तपासाठी वनात गेला. वनात जाऊन त्याने चंडीची उपासना केली आणि उपवास केला. चंडीने सोळाव्या दिवशी त्याला स्वप्नात दर्शन दिले आणि म्हटले — हे धनेश्वरा! जा, तुला पुत्र होईल, परंतु तो सोळा वर्षांच्या वयातच मृत्यू पावेल. जर तुम्ही दोघे पतिपत्नी बत्तीस पौर्णिमांचे व्रत विधिपूर्वक कराल तर तो दीर्घायुषी होईल. जेवढे तुझे सामर्थ्य असेल तेवढे पिठाचे दिवे बनवून शिवाचे पूजन करावे, परंतु पौर्णिमेला बत्तीस दिवे लावले जावेत.

प्रातःकाळ झाल्यावर या स्थानाजवळच तुला एक आंब्याचे झाड दिसेल; त्यावर चढून एक फळ तोडून लगेच आपल्या घरी जा आणि आपल्या पत्नीला सर्व वृत्तान्त सांग. ऋतुस्नानानंतर ती स्वच्छ होऊन श्रीशंकराचे ध्यान करून ते फळ खाईल. तेव्हा शंकर भगवंतांच्या कृपेने तिला गर्भ राहील. जेव्हा तो ब्राह्मण प्रातःकाळी उठला तेव्हा त्याने त्या स्थानाजवळच एक आंब्याचे झाड पाहिले, ज्यावर एक अत्यंत सुंदर आंब्याचे फळ लागले होते. त्या ब्राह्मणाने त्या आंब्याच्या झाडावर चढून ते फळ तोडण्याचा प्रयत्न केला, परंतु झाडावर अनेकदा प्रयत्न करूनही तो चढू शकला नाही. तेव्हा त्या ब्राह्मणाला फार चिंता वाटली आणि तो विघ्नविनाशक श्रीगणेशाची वंदना करू लागला — हे दयानिधे! आपल्या भक्तांच्या विघ्नांचा नाश करून त्यांचे मंगलकार्य करणारे, दुष्टांचा नाश करणारे, ऋद्धिसिद्धी देणारे, आपण माझ्यावर कृपा करून मला इतके बळ द्या की मी माझा मनोरथ पूर्ण करू शकेन. अशा प्रकारे गणेशाची प्रार्थना केल्यावर त्यांच्या कृपेने धनेश्वर झाडावर चढला आणि त्याने एक अति सुंदर आंब्याचे फळ पाहिले. त्याने विचार केला की वरदानाने जे फळ मिळाले होते ते हेच आहे, दुसरे कोणतेही फळ दिसत नाही. त्या धनेश्वर ब्राह्मणाने लगेच ते फळ तोडून आपल्या पत्नीला आणून दिले आणि त्याच्या पत्नीने आपल्या पतीच्या सांगण्यानुसार ते फळ खाल्ले व ती गर्भवती झाली. देवीच्या असीम कृपेने तिला एक अत्यंत सुंदर पुत्र झाला, ज्याचे नाव त्यांनी देवीदास ठेवले. मातापित्यांच्या हर्ष व शोकासह तो बालक शुक्लपक्षातील चंद्राप्रमाणे आपल्या पित्याच्या घरात वाढू लागला. भवानीच्या कृपेने तो बालक फार सुंदर, सुशील आणि विद्या शिकण्यात फार निपुण झाला. दुर्गेच्या आज्ञेनुसार त्याच्या मातेने बत्तीस पौर्णिमांचे व्रत ठेवण्यास सुरुवात केली होती, जेणेकरून तिचा पुत्र दीर्घायुषी व्हावा.

सोळावे वर्ष लागताच देवीदासाच्या मातापित्यांना मोठी चिंता वाटू लागली की कदाचित त्यांच्या पुत्राचा या वर्षी मृत्यू होणार नाही ना. म्हणून त्यांनी मनात विचार केला की जर ही दुर्घटना त्यांच्यासमोर घडली तर ते ती कशी सहन करू शकतील? म्हणून त्यांनी देवीदासाच्या मामाला बोलावले आणि सांगितले की आमची इच्छा आहे की देवीदासाने एक वर्ष काशीला जाऊन विद्याध्ययन करावे आणि त्याला एकटेही सोडता कामा नये. म्हणून सोबत तूही जा आणि एका वर्षानंतर याला परत घेऊन ये. सर्व व्यवस्था करून त्याच्या मातापित्यांनी काशीला जाण्यासाठी देवीदासाला घोड्यावर बसवून त्याच्या मामाला त्याच्यासोबत पाठवले, परंतु ही गोष्ट त्याच्या मामाला किंवा इतर कोणालाही सांगितली नाही. धनेश्वराने सपत्नीक आपल्या पुत्राच्या मंगलकामनेसाठी व दीर्घायुष्यासाठी भगवती दुर्गेची आराधना व पौर्णिमांचे व्रत करण्यास सुरुवात केली. अशा प्रकारे सलग बत्तीस पौर्णिमांचे व्रत पूर्ण केले.

काही काळानंतर एके दिवशी ते दोघे — मामा आणि भाचा — वाटेत रात्र काढण्यासाठी एका गावात थांबले होते. त्या दिवशी त्या गावात एका ब्राह्मणाच्या अत्यंत सुंदर, सुशील, विदुषी व गुणवती कन्येचा विवाह होणार होता. ज्या धर्मशाळेत वर व त्याची वरात उतरली होती, त्याच धर्मशाळेत देवीदास व त्याचा मामाही उतरले होते. योगायोगाने कन्येला तेल वगैरे लावून मंडपादीचे कृत्य केले गेले तेव्हा लग्नाच्या वेळी वराला धनुर्वात झाला. म्हणून वराच्या पित्याने आपल्या कुटुंबीयांशी विचारविनिमय करून ठरवले की हा देवीदास माझ्या पुत्रासारखाच सुंदर आहे, मी याच्याशीच लग्न लावून देतो आणि नंतर विवाहाची इतर कार्ये माझ्या मुलासोबत होतील. असा विचार करून तो देवीदासाच्या मामाकडे जाऊन म्हणाला की तू थोड्या वेळासाठी आपला भाचा आम्हांला दे, म्हणजे विवाहाच्या लग्नाचे सर्व कृत्य सुरळीत पार पडेल. तेव्हा त्याचा मामा म्हणू लागला की मधुपर्क आदी कन्यादानाच्या वेळी वराला जे काही मिळेल ते सर्व आम्हांला दिले जावे, तर माझा भाचा या वरातीचा नवरदेव होईल. ही गोष्ट वराच्या पित्याने मान्य केल्यावर त्याने आपल्या भाच्याला वर होण्यासाठी पाठवले आणि त्याच्यासोबत सर्व विवाहकार्य रात्री विधिपूर्वक संपन्न झाले. पत्नीसोबत तो भोजन करू शकला नाही आणि मनात विचार करू लागला की कोण जाणे ही कोणाची स्त्री असेल. तो एकांतात याच विचारात उष्ण निःश्वास सोडू लागला तसेच त्याच्या डोळ्यांत अश्रूही आले. तेव्हा वधूने विचारले की काय झाले? आपण इतके उदास व दुःखी का होत आहात? तेव्हा त्याने वराच्या पित्यात व त्याच्या मामात झालेल्या सर्व गोष्टी तिला सांगितल्या. तेव्हा कन्या म्हणू लागली की हे ब्रह्मविवाहाच्या विरुद्ध कसे होऊ शकते? देव, ब्राह्मण आणि अग्नीसमोर मी आपल्यालाच आपला पती मानले आहे, म्हणून आपणच माझे पती आहात. मी आपलीच पत्नी राहीन, दुसऱ्या कोणाची कदापि नाही. तेव्हा देवीदास म्हणाला — असे करू नका, कारण माझे आयुष्य फार थोडे आहे; माझ्यानंतर तुमची काय गती होईल याचा चांगला विचार करा. परंतु ती दृढनिश्चयी होती; म्हणाली की जी आपली गती होईल तीच माझी गती होईल. हे स्वामी! आपण उठा आणि भोजन करा, आपण निश्चितच भुकेले असाल. त्यानंतर देवीदास व त्याच्या पत्नीने दोघांनी भोजन केले आणि उरलेली रात्र ते झोपून राहिले. प्रातःकाळी देवीदासाने आपल्या पत्नीला तीन नगांनी जडवलेली एक अंगठी दिली, एक रुमाल दिला आणि म्हणाला — हे प्रिये! हे घे आणि खूण समजून स्थिरचित्त हो. माझे मरण व जीवन जाणण्यासाठी एक पुष्पवाटिका बनव. तिच्यात सुगंधी अशी एक नवमल्लिका लाव, तिला रोज पाणी घाल आणि आनंदाने खेळबागड व उत्सव साजरा कर. ज्या वेळी व ज्या दिवशी माझा प्राणान्त होईल, ही फुले सुकून जातील आणि जेव्हा ती पुन्हा हिरवीगार होतील तेव्हा जाणून घे की मी जिवंत आहे. ही गोष्ट निश्चित समजून घे, यात कोणताही संशय नाही. असे समजावून तो निघून गेला. प्रातःकाळ होताच तिथे वाजंत्री वाजू लागली आणि ज्या वेळी विवाहाची कार्ये पूर्ण करण्यासाठी वर व सर्व वऱ्हाडी मंडपात आले तेव्हा कन्येने वराला नीट पाहून आपल्या पित्याला सांगितले की हा माझा पती नाही. माझा पती तोच आहे, ज्याच्यासोबत रात्री माझे पाणिग्रहण झाले होते. याच्याशी माझा विवाह झालेला नाही. जर हाच तो असेल तर याने सांगावे की मी याला काय दिले, मधुपर्क व कन्यादानाच्या वेळी मी जी भूषणे दिली होती ती दाखवावीत तसेच रात्री मी कोणत्या गुप्त गोष्टी सांगितल्या होत्या, त्या सर्व सांगाव्यात. पित्याने तिच्या सांगण्यानुसार वराला बोलावले. कन्येच्या या सर्व गोष्टी ऐकून तो म्हणू लागला की मी काहीच जाणत नाही. त्यानंतर लज्जित होऊन तो तोंड लपवून निघून गेला आणि सारी वरातही अपमानित होऊन तिथून परतली.

भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले — हे माते! अशा प्रकारे देवीदास काशीला विद्याध्ययनासाठी गेला. काही काळ लोटल्यावर काळाने प्रेरित होऊन एक सर्प रात्रीच्या वेळी त्याला दंश करण्यासाठी तिथे आला. त्या विषधराच्या प्रभावाने त्याच्या शयनाचे स्थान चोहोबाजूंनी विषाच्या ज्वालेने विषारी झाले. परंतु व्रतराजाच्या प्रभावाने तो त्याला दंश करू शकला नाही, कारण आधीच त्याच्या मातेने बत्तीस पौर्णिमांचे व्रत केले होते. त्यानंतर मध्याह्नकाळी स्वतः काळ तिथे आला आणि त्याच्या शरीरातून त्याचे प्राण काढण्याचा प्रयत्न करू लागला, ज्यामुळे तो मूर्च्छित होऊन जमिनीवर पडला. भगवंतांच्या कृपेने त्याच वेळी पार्वतीसह श्रीशंकर तिथे आले. त्याला मूर्च्छित अवस्थेत पाहून पार्वतीने भगवान शंकरांना प्रार्थना केली की हे महाराज! या बालकाच्या मातेने पूर्वी बत्तीस पौर्णिमांचे व्रत केले होते; त्याच्या प्रभावाने हे भगवन्! आपण याला प्राणदान द्या. भवानीच्या सांगण्यावरून भक्तवत्सल भगवान श्रीशिवांनी त्याला प्राणदान दिले. या व्रताच्या प्रभावाने काळालाही मागे हटावे लागले आणि देवीदास स्वस्थ होऊन बसला.

इकडे त्याची पत्नी त्याच्या काळाची प्रतीक्षा करत असे; जेव्हा तिने पाहिले की त्या पुष्पवाटिकेत पानेफुले काहीही राहिली नाहीत तेव्हा तिला अत्यंत आश्चर्य वाटले आणि जेव्हा ती पुन्हा तशीच हिरवीगार झाली तेव्हा तिला कळले की ते जिवंत झाले आहेत. हे पाहून ती फार प्रसन्न मनाने आपल्या पित्याला म्हणू लागली की बाबा! माझे पती जिवंत आहेत, आपण त्यांना शोधा. जेव्हा सोळावे वर्ष उलटले तेव्हा देवीदासही आपल्या मामासोबत काशीहून निघाला. इकडे त्याचे सासरे त्याला शोधण्यासाठी आपल्या घरातून निघणारच होते तोच ते दोघे मामा-भाचा तिथे येऊन पोहोचले. त्याला आलेले पाहून त्याचे सासरे मोठ्या प्रसन्नतेने त्याला आपल्या घरी घेऊन आले. त्या वेळी नगरातील रहिवासीही तिथे जमले आणि सर्वांनी ठरवले की निश्चितच याच बालकासोबत या कन्येचा विवाह झाला होता. त्या बालकाला जेव्हा कन्येने पाहिले तेव्हा तिने त्याला ओळखले आणि म्हणाली की हा तर तोच आहे, जो खूण देऊन गेला होता. त्यानंतर सर्वजण म्हणू लागले की बरे झाले, हा आला; आणि सर्व नगरवासीयांनी आनंद साजरा केला.

काही दिवसांनी देवीदासाने आपली पत्नी व मामासोबत आपल्या सासऱ्याच्या घरून पुष्कळ उपहारादी घेऊन आपल्या घराकडे प्रस्थान केले. जेव्हा तो आपल्या गावाजवळ आला तेव्हा कित्येक लोकांनी त्याला पाहून त्याच्या मातापित्यांना आधीच जाऊन बातमी दिली की तुमचा पुत्र देवीदास आपली पत्नी व मामासह येत आहे. अशी बातमी ऐकून प्रथम तर त्यांचा विश्वासच बसला नाही, परंतु जेव्हा इतर लोकांनीही येऊन त्यांच्या बोलण्याला दुजोरा दिला तेव्हा त्यांना मोठे आश्चर्य वाटले; पण थोड्याच वेळात देवीदासाने येऊन आपल्या मातापित्यांच्या चरणी मस्तक ठेवून प्रणाम केला आणि त्याच्या पत्नीने आपल्या सासूसासऱ्यांच्या चरणांना स्पर्श केला, तेव्हा मातापित्यांनी आपल्या पुत्राला व सुनेला हृदयाशी धरले आणि दोघांच्या डोळ्यांतून प्रेमाश्रू वाहू लागले. आपला पुत्र व सून आल्याच्या आनंदात धनेश्वराने मोठा उत्सव केला आणि ब्राह्मणांनाही पुष्कळ दानदक्षिणा देऊन प्रसन्न केले.

श्रीकृष्ण म्हणू लागले की अशा प्रकारे धनेश्वर बत्तीस पौर्णिमांच्या व्रताच्या प्रभावाने पुत्रवान झाला. ज्या स्त्रिया हे व्रत करतात, त्या जन्मजन्मान्तरी वैधव्याचे दुःख भोगत नाहीत आणि सदैव सौभाग्यवती राहतात; हे माझे वचन आहे, यात कोणताही संदेह मानू नये. हे व्रत पुत्रपौत्र देणारे तसेच संपूर्ण मनोकामना पूर्ण करणारे आहे. बत्तीस पौर्णिमांचे व्रत केल्याने व्रतीच्या सर्व इच्छा भगवान शिवाच्या कृपेने पूर्ण होतात.

सर्वांनी प्रेमाने बोला — शिव शंकर भोलेनाथाचा विजय असो.

पूजासामग्री व विधी

पूजासामग्री — दूध, दही, तूप, साखर, गंगाजल, रोळी, मौली, तांबूल, सुपारी, धूप, फुले (पांढरी कण्हेर), यज्ञोपवीत, पांढरे वस्त्र, लाल वस्त्र, रुई, बेलपत्र, फुलांची माळ, धोत्रा, बांबूची टोपली, आंब्याची पाने, तांदूळ, तीळ, जव, नारळ (पाण्याचा), दिवा, ऋतुफळे, अक्षता, नैवेद्य, कलश, पंचरंग, चंदन, पीठ, वाळू, समिधा, दर्भ, आचार्यांसाठी वस्त्र, शिव-पार्वतीची सुवर्णमूर्ती (अथवा पार्थिव प्रतिमा), दूर्वा, आसन इत्यादी.

पूजन करणाऱ्या व्यक्तीने प्रातःकाळी स्नानादीतून निवृत्त होऊन एखाद्या पवित्र स्थानी पिठाची रांगोळी काढून केळीचा मंडप करून शिव-पार्वतीची प्रतिमा बनवून स्थापन करावी. त्यानंतर नवीन वस्त्र धारण करून आसनावर पूर्वेकडे तोंड करून बसावे आणि देशकालादींच्या उच्चारासह हातात पाणी घेऊन संकल्प करावा. त्यानंतर गणेशाचे आवाहन व पूजन करावे. नंतर वरुणादी देवांचे आवाहन करून कलशपूजन करावे, चंदनादी समर्पित करावे, कलशमुद्रा दाखवावी, घंटा वाजवावी. गंध-अक्षतादींनी घंटा व दिव्याला नमस्कार करावा. त्यानंतर ‘ओम अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोअपि वा। यः स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः’ या मंत्राने पूजासामग्रीवर व स्वतःवर पाणी शिंपडावे. इंद्रादी अष्टलोकपालांचे आवाहन व पूजन करावे. पुढील मंत्राने शिवाला स्नान घालावे —

मन्दार मालाकुलिजालकायै, कपालमालाकिंतशेखराय। दिव्याम्बरायै च सरस्वती रेवापयोष्णीनर्मदाजलैः। स्नापितासि मया देवि तेन शान्तिं कुरुष्व मे।

पुढील मंत्राने पार्वतीला स्नान घालावे — नमो देव्यै महादेव्यै सततम नमः। नमः प्रकृत्यै भद्रायै नियताः प्रणता स्मताम्। त्यानंतर पंचोपचार पूजन करावे. चंदन, अक्षता, पुष्प, धूप, दीप दाखवावेत. मग नैवेद्य दाखवून आचमन द्यावे. नंतर हातांसाठी उटणे समर्पित करावे. मग सुपारी अर्पण करावी, दक्षिणा अर्पण करावी आणि नमस्कार करावा. त्यानंतर उत्तरेकडे निर्माल्याचे विसर्जन करून महाभिषेक करावा. नंतर सुंदर वस्त्र समर्पित करावे, यज्ञोपवीत धारण करवावे. चंदन, अक्षता आणि सप्तधान्य समर्पित करावे. मग हळद, कुंकू, मांगलिक शेंदूर आदी अर्पण करावे. ताडपत्र (भूर्जपत्र), कंठातील माळ आदी समर्पित करावे. सुगंधी पुष्पे वाहावीत व धूप द्यावा. दीप दाखवून नैवेद्य समर्पित करावा. मग हात-मुख धुण्यासाठी पाणी सोडावे. चंदन अर्पण करावे. नारळ व ऋतुफळे वाहावीत. तांबूल, सुपारी व दक्षिणाद्रव्य वाहावे. कापराची आरती करावी व पुष्पांजली द्यावी. सर्व प्रकारे पूजन करून कथा श्रवण करावी.