श्री सत्यनारायण व्रत कथा

श्री सत्यनारायण व्रत हे भगवान विष्णूच्या सत्यनारायण स्वरूपाला समर्पित असून प्रायः पौर्णिमेच्या दिवशी केले जाते. खाली व्रताची पूजासामग्री, विधी तसेच पाच अध्यायांची पारंपरिक व्रतकथा दिली आहे.

प्रथम अध्याय

एकदा नैमिषारण्य तीर्थात शौनकादी अठ्ठ्याऐंशी हजार ऋषींनी श्रीसूतांना विचारले— “हे प्रभू! या कलियुगात वेदविद्यारहित मनुष्यांना प्रभुभक्ती कशा प्रकारे मिळेल तसेच त्यांचा उद्धार कसा होईल? हे मुनिश्रेष्ठ! असे एखादे तप सांगा ज्यात थोड्या काळात पुण्य प्राप्त होईल तसेच मनोवांछित फळही मिळेल; ती कथा ऐकण्याची आमची प्रबळ इच्छा आहे.”

सर्वशास्त्रज्ञ श्रीसूत म्हणाले— “हे वैष्णवश्रेष्ठ! आपण सर्वांनी प्राणिमात्राच्या हिताची गोष्ट विचारली आहे. आता मी ते श्रेष्ठ व्रत आपणा सर्वांना सांगतो, जे व्रत नारदांनी श्रीलक्ष्मीनारायण भगवंतांना विचारले होते आणि श्रीलक्ष्मीपतींनी मुनिश्रेष्ठ नारदांना सांगितले होते. ही कथा लक्षपूर्वक ऐका—

एकदा योगीराज नारद इतरांच्या हिताच्या इच्छेने अनेक लोकांत फिरत मृत्युलोकात येऊन पोहोचले. तिथे अनेक योनींत जन्मलेल्या मनुष्यांना आपापल्या कर्मांमुळे अनेक दुःखांनी पीडित पाहून, कोणता प्रयत्न केल्याने निश्चितच यांच्या दुःखांचा अंत होऊ शकेल, असा मनात विचार करून ते इंद्रलोकी गेले. तिथे श्वेत वर्णाच्या व चतुर्भुज अशा देवाधिदेव नारायणांना (ज्यांच्या हातांत शंख, चक्र, गदा व पद्म होते आणि जे वरमाला धारण केलेले होते) पाहून ते स्तुती करू लागले— “हे भगवंता! आपण अत्यंत शक्तिसंपन्न आहात. मन व वाणीही आपल्यापर्यंत पोहोचू शकत नाही. आपल्याला आदि, मध्य व अंत नाही. निर्गुण स्वरूप असूनही सृष्टीचे कारण, भक्तांची दुःखे नष्ट करणारे आपण आहात. आपल्याला माझा नमस्कार असो.”

“हे मुनिश्रेष्ठ! आपल्या मनात काय आहे? आपले आगमन कोणत्या कामासाठी झाले आहे? निःसंकोच सांगा.” तेव्हा नारद मुनी म्हणाले— “मृत्युलोकात सर्व मनुष्य, जे अनेक योनींत जन्मले आहेत, आपापल्या कर्मांमुळे अनेक दुःखांनी दुःखी होत आहेत. हे नाथ! माझ्यावर दया असेल तर सांगा की त्या मनुष्यांची सर्व दुःखे थोड्याशा प्रयत्नाने कशी दूर होऊ शकतील.” श्रीभगवान म्हणाले— हे नारदा! मनुष्यांच्या कल्याणासाठी तू फार चांगली गोष्ट विचारली आहेस. जे कर्म केल्याने मनुष्य मोहातून सुटतो ते मी सांगतो, ऐक— पुष्कळ पुण्य देणारे, स्वर्ग व मृत्युलोक या दोन्हींत दुर्लभ असे हे उत्तम व्रत आहे. आज मी प्रेमवश होऊन तुला सांगतो. श्री सत्यनारायण भगवंतांचे हे व्रत चांगल्या प्रकारे विधानपूर्वक संपन्न करून मनुष्य तत्काळ इथे सुख भोगून मरणोत्तर मोक्ष प्राप्त करतो.” श्रीभगवंतांचे वचन ऐकून नारद मुनी म्हणाले की त्या व्रताचे फळ काय आहे? विधान काय आहे? हे व्रत कोणी केले आहे आणि कोणत्या दिवशी हे व्रत करावे? हे भगवंता, मला विस्ताराने सांगा.

भगवान म्हणाले— दुःख, शोक आदी दूर करणारे हे व्रत सर्व स्थानी विजयी करणारे आहे. भक्ती व श्रद्धेने कोणत्याही दिवशी मनुष्याने श्री सत्यनारायणाची सायंकाळी ब्राह्मण व बांधवांसह धर्मपरायण होऊन पूजा करावी. भक्तिभावाने नैवेद्य, केळीचे फळ, तूप, दूध आणि गव्हाचे पीठ सव्वापट घ्यावे. गव्हाच्या अभावी साठीचे पीठ, साखर अथवा गूळ घ्यावा तसेच भक्तिभावाने भगवंतांचे स्मरण करत काळ व्यतीत करावा. अशा प्रकारे व्रत केल्यास मनुष्यांची इच्छा निश्चितच पूर्ण होते. विशेषतः कलिकाळात मृत्युलोकात हाच मोक्षाचा सोपा उपाय आहे.

द्वितीय अध्याय

सूत म्हणाले— हे ऋषींनो! ज्याने पूर्वी हे व्रत केले आहे त्याचा इतिहास सांगतो, लक्षपूर्वक ऐका. सुंदर काशीपुरी नगरीत एक अत्यंत निर्धन ब्राह्मण राहत होता. तो भूक व तहानेने बेचैन होऊन पृथ्वीवर भटकत असे. ब्राह्मणांवर प्रेम करणाऱ्या श्रीभगवंतांनी त्या ब्राह्मणाला दुःखी पाहून वृद्ध ब्राह्मणाचे रूप धारण करून त्याच्याजवळ जाऊन आदराने विचारले— हे विप्रा! तू नित्यच दुःखी होऊन पृथ्वीवर का भटकतोस? हे श्रेष्ठ ब्राह्मणा, हे सर्व मला सांग, मला ऐकायचे आहे. ब्राह्मण म्हणाला— मी निर्धन ब्राह्मण आहे, भिक्षेसाठी पृथ्वीवर फिरतो. हे भगवंता! जर आपणास यातून सुटकेचा उपाय माहीत असेल तर कृपा करून सांगा.

वृद्ध ब्राह्मण म्हणाला की श्री सत्यनारायण भगवान हे मनोवांछित फळ देणारे आहेत. म्हणून हे ब्राह्मणा, तू त्यांचे पूजन कर; ते केल्याने मनुष्य सर्व दुःखांतून मुक्त होतो. ब्राह्मणाला व्रताचे सर्व विधान सांगून वृद्ध ब्राह्मणाचे रूप धारण केलेले श्री सत्यनारायण भगवान अंतर्धान पावले. वृद्ध ब्राह्मणाने जे व्रत सांगितले ते मी करीन, असा निश्चय केल्यावर त्या ब्राह्मणाला रात्री झोप आली नाही. तो सकाळी उठून श्री सत्यनारायण भगवंतांच्या व्रताचा निश्चय करून भिक्षेसाठी निघाला. त्या दिवशी त्याला भिक्षेत पुष्कळ धन मिळाले, ज्यामुळे बंधुबांधवांसह त्याने श्री सत्यनारायणाचे व्रत केले. ते केल्याने तो विप्र सर्व दुःखांतून सुटून अनेक प्रकारच्या संपत्तींनी युक्त झाला. त्या काळापासून तो विप्र दर महिन्याला व्रत करू लागला. अशा प्रकारे सत्यनारायण भगवंतांचे व्रत जो करील, तो सर्व पापांतून मुक्त होईल — याहून अधिक काय सांगू?

ऋषी म्हणाले— हे मुनीश्वर! संसारात या विप्राकडून ऐकून कोणाकोणी हे व्रत केले, ते आम्हा सर्वांना ऐकायचे आहे. यासाठी आमच्या मनात श्रद्धा आहे. सूत म्हणाले— हे मुनींनो! ज्याज्याने हे व्रत केले ते सर्व ऐका. एकदा हा वृद्ध ब्राह्मण धन व ऐश्वर्याप्रमाणे बंधुबांधवांसह व्रत करण्यास सिद्ध झाला. त्याच वेळी एक लाकडे विकणारा म्हातारा माणूस आला आणि बाहेर लाकडे ठेवून विप्राच्या घरात गेला. तहानेने व्याकूळ झालेला तो लाकूडतोड्या त्यांना व्रत करताना पाहून विप्राला नमस्कार करून म्हणू लागला की आपण हे कोणाचे पूजन करत आहात आणि हे व्रत केल्याने काय फळ मिळते? कृपा करून मला सांगा.

ब्राह्मण म्हणाला— सर्व मनोकामना पूर्ण करणारे हे श्री सत्यनारायण भगवंतांचे व्रत आहे; त्यांच्याच कृपेने माझ्या घरी धनधान्यादींची वृद्धी झाली आहे. विप्राकडून याविषयी जाणून घेऊन लाकूडतोड्या फार प्रसन्न झाला. भगवंतांचे चरणामृत घेऊन व भोजन करून तो आपल्या घरी गेला.

लाकूडतोड्याने मनात असा संकल्प केला की आज गावात लाकडे विकून जे धन मिळेल त्यातूनच सत्यनारायण देवाचे उत्तम व्रत करीन. असा मनात विचार करून तो म्हातारा माणूस लाकडे आपल्या डोक्यावर घेऊन ज्या नगरात धनवान लोक राहत होते अशा त्या सुंदर नगरात गेला. त्या दिवशी तिथे त्याला त्या लाकडांचे मोल पहिल्या दिवसापेक्षा चौपट मिळाले. मग तो प्रसन्न होऊन पिकलेली केळी, साखर, तूप, दूध, दही आणि गव्हाचे पीठ इत्यादी श्री सत्यनारायण भगवंतांच्या व्रताची सर्व सामग्री घेऊन आपल्या घरी गेला. मग त्याने आपल्या भावांना बोलावून विधिपूर्वक भगवंतांचे पूजन व व्रत केले. त्या व्रताच्या प्रभावाने तो म्हातारा लाकूडतोड्या धन, पुत्र आदींनी युक्त झाला आणि संसारातील समस्त सुखे भोगून वैकुंठाला गेला.

तृतीय अध्याय

श्रीसूत म्हणाले, हे ऋषिमुनींनो! आता मी आपल्याला पुढील कथा सांगतो. प्राचीन काळी कनकपुरात उल्कामुख नावाचा एक बुद्धिमान व सत्यवादी राजा राज्य करत होता. तो प्रतिदिन मंदिरात जाऊन श्री सत्यनारायण भगवंतांची पूजा करत असे आणि निर्धनांना भरपूर अन्न, वस्त्र व धन दान करत असे. त्याची पत्नी सुभद्रा फार सुशील होती. ते दोघे दर महिन्याला श्री सत्यनारायण भगवंतांचे व्रत करत असत. श्री सत्यनारायणाच्या अनुकंपेने त्यांच्या महालात धनसंपत्तीचे भांडार भरलेले होते. त्यांची सारी प्रजा फार आनंदाने जीवन जगत होती. एकदा राजा व राणी पुष्कळ लोकांसह भद्रशीला नदीच्या काठी श्री सत्यनारायण भगवंतांची पूजा करत असताना नदीकाठी एक मोठी नौका येऊन थांबली. त्या नावेत एक धनवान व्यापारी प्रवास करत होता. तो पुष्कळ धन कमावून आपल्या नगराकडे परतत होता. त्याचे सर्व धन त्या नावेत ठेवलेले होते.

नावेतून उतरून व्यापारी राजाजवळ पोहोचला. राजाला पूजा करताना पाहून त्याने विचारले, हे राजन्! आपण या सर्व लोकांसह मिळून कोणाची पूजा करत आहात? ही पूजा केल्याने मनुष्याला काय लाभ होतो? राजाने व्यापाऱ्याला सांगितले, आम्ही दर पौर्णिमेला सत्यनारायण भगवंतांचे व्रत करतो आणि मग पूजाअर्चनेनंतर भगवंतांचा प्रसाद लोकांना वाटून स्वतःही प्रसाद ग्रहण करतो. सत्यनारायण भगवंतांच्या पूजेने निःसंतानांना संतती प्राप्त होते. दुःखितांची दुःखे दूर होतात. राजाचे बोलणे ऐकून व्यापारी म्हणाला, हे राजन्! मलाही सत्यनारायण भगवंतांचे व्रत करायचे आहे. कृपया मला हे व्रत करण्याची विधी सांगा. राजाने व्यापाऱ्याला सत्यनारायण व्रताची पूर्ण विधी सांगितली. व्रतकथा ऐकल्यानंतर राजाने व्यापाऱ्यालाही प्रसाद दिला.

श्री सत्यनारायण भगवंतांचे स्मरण करत व्यापाऱ्याने प्रसाद ग्रहण केला आणि परत येऊन आपली पत्नी लीलावतीला सांगितले, आपल्याला काही संतती नाही. कनकपुरचे राजा उल्कामुख यांनी मला सांगितले आहे की श्री सत्यनारायण भगवंतांचे व्रत केल्याने व त्यांची कथा ऐकल्याने सर्व मनोकामना पूर्ण होतात. जर सत्यनारायण भगवंतांच्या अनुकंपेने आपल्याला संतती झाली तर मी श्री सत्यनारायण भगवंतांचे व्रत अवश्य करीन. व्यापाऱ्याने असा निश्चय केल्यानंतर काही काळाने लीलावती गर्भवती झाली. दहाव्या महिन्यात तिने एका सुंदर कन्येला जन्म दिला. व्यापाऱ्याने कन्याजन्माचा मोठा आनंद साजरा केला, परंतु सत्यनारायण भगवंतांचे व्रत केले नाही.

जेव्हा त्याची पत्नी लीलावतीने आपल्या पतीला श्री सत्यनारायण भगवंतांचे व्रत करण्यास सांगितले तेव्हा तो म्हणाला, आत्ता कसली घाई? मी सध्या व्यापारात फार व्यग्र आहे. मला आत्ता फुरसत नाही. जेव्हा आपली मुलगी मोठी होईल आणि हिचा विवाह करीन तेव्हा मी अवश्य श्री सत्यनारायण भगवंतांचे व्रत करीन. आपल्या पतीचे वचन ऐकून लीलावती गप्प राहिली. व्यापाऱ्याची कन्या कलावती शुक्लपक्षातील चंद्राप्रमाणे झपाट्याने मोठी होऊ लागली. पापणी लवते न लवते तोच १६ वर्षे उलटली. एके दिवशी व्यापारात पुष्कळ धन कमावून घरी परतलेल्या व्यापाऱ्याने आपल्या मुलीला सख्यांसोबत उपवनात फिरताना पाहिले तेव्हा त्याला तिच्या विवाहाची चिंता वाटू लागली. व्यापाऱ्याने कलावतीसाठी सुयोग्य वर शोधण्यासाठी आपल्या सेवकांना दूरदूरच्या नगरांत पाठवले. व्यापाऱ्याचे सेवक कंचनपूर नगरात पोहोचले. त्या नगरात त्यांनी एका वणिकपुत्राला पाहिले. वणिकाचा मुलगा अत्यंत सुंदर व गुणवान होता. सेवकांनी परत येऊन व्यापाऱ्याला त्या वणिकपुत्राविषयी सांगितले. व्यापारी त्या सुंदर मुलाला पाहून फार प्रसन्न झाला आणि त्याने कलावतीचा विवाह मोठ्या थाटामाटात त्याच्याशी करून दिला. हुंड्यात त्याने वणिकपुत्राला पुष्कळ धन दिले. कलावतीचा विवाहही झाला, परंतु व्यापाऱ्याने श्री सत्यनारायणाचे व्रत केले नाही.

लीलावतीने आपल्या पतीला सांगितले, नाथ! आपण कलावतीच्या विवाहप्रसंगी श्री सत्यनारायण भगवंतांचे व्रत करण्याचा निश्चय केला होता. आता तर आपण व्रत करून घ्यावे. पत्नीचे बोलणे ऐकून व्यापारी म्हणाला, आत्ता तर मी माझ्या जावयासोबत व्यापारासाठी जात आहे. व्यापारावरून परतल्यावर श्री सत्यनारायण भगवंतांचे व्रतपूजन अवश्य करीन. असे म्हणून व्यापाऱ्याने कित्येक नावांमध्ये सामान भरले आणि आपला जावई व सेवकांसह व्यापारासाठी निघाला. त्या व्यापाऱ्याने वारंवार व्रताचा निश्चय करून पुन्हा व्रत न केल्यामुळे सत्यनारायण भगवान क्रोधित झाले आणि त्यांनी व्यापाऱ्याला दंड देण्याचे ठरवले.

व्यापारी आपल्या जावयासह रत्नसारपुरात पोहोचून व्यापार करू लागला. एके दिवशी काही चोर महालात चोरी करून पळत होते. सैनिक त्यांचा पाठलाग करत होते. पळता पळता चोरांनी सैनिकांपासून वाचण्यासाठी संधी मिळताच चोरीचे धन व्यापाऱ्याच्या नावांमध्ये लपवले. रिकाम्या हाताने चोर आरामात पळून गेले. चोरांचा पाठलाग करत सैनिक व्यापाऱ्याजवळ पोहोचले. त्यांनी व्यापाऱ्याच्या नावांची झडती घेतली तेव्हा त्यांना राजाचे चोरीला गेलेले धन सापडले. तेव्हा सैनिकांनी व्यापारी व त्याच्या जावयाला बंदी बनवून राजाकडे नेले. राजाने त्या दोघांना बंदिगृहात टाकले आणि त्यांचे सर्व धन जप्त केले.

श्री सत्यनारायणाच्या प्रकोपाने इकडे लीलावतीवरही संकटांचा डोंगर कोसळला. तिच्या घरात चोरी झाली आणि चोर सर्व धन चोरून घेऊन गेले. घरात खाण्यासाठी अन्नही उरले नाही. भुकेतहानेने व्याकूळ होऊन व्यापाऱ्याची मुलगी कलावती एका ब्राह्मणाच्या घरी गेली. त्या ब्राह्मणाच्या घरी श्री सत्यनारायण भगवंतांची व्रतकथा चालू होती. तिनेही तिथे बसून व्रतकथा ऐकली व प्रसाद घेतला. घरी परतून कलावतीने आपली आई लीलावतीला सर्व हकीकत सांगितली. कलावतीकडून श्री सत्यनारायण भगवंतांच्या व्रतकथेविषयी ऐकून लीलावतीनेही व्रत करण्याचा निश्चय केला. दुसऱ्या दिवशी लीलावतीने आपल्या परिवारासह व आसपासच्या लोकांसह श्री सत्यनारायण भगवंतांची पूजा केली. पूजेनंतर सर्वांना प्रसाद वाटून स्वतःही प्रसाद ग्रहण केला. लीलावतीने आपला पती व जावई घरी परत यावेत या मनोकामनेने श्री सत्यनारायण भगवंतांचे व्रत केले होते. लीलावतीने विधिपूर्वक व्रत केल्याने व प्रसाद ग्रहण केल्याने श्री सत्यनारायण भगवंतांनी प्रसन्न होऊन तिची मनोकामना पूर्ण केली.

त्यांनी राजा चंद्रकेतूला स्वप्नात दर्शन देऊन सांगितले, हे राजन्! व्यापारी व त्याचा जावई अगदी निर्दोष आहेत. सकाळी उठताच दोघांना मुक्त कर. त्या दोघांचे सर्व धनही परत कर. जर तू असे केले नाहीस तर मी तुझे सर्व वैभव नष्ट करीन. इतके सांगून श्री सत्यनारायण भगवान अंतर्धान पावले. प्रातःकाळ होताच राजा चंद्रकेतूने आपल्या मंत्र्यांना व राजज्योतिष्याला रात्रीच्या स्वप्नाची गोष्ट सांगितली तेव्हा सर्वांनी व्यापारी व त्याच्या जावयाला सोडून देण्यास सांगितले. राजा चंद्रकेतूने तत्काळ त्या व्यापाऱ्याला व त्याच्या जावयाला सोडून दिले. त्यांचे सर्व धनही परत केले. अशा प्रकारे श्री सत्यनारायण भगवंतांच्या अनुकंपेने व्यापारी व त्याचा जावई दोघेही आनंदाने आपल्या नगराकडे निघाले.

चतुर्थ अध्याय

श्रीसूत म्हणाले, त्या व्यापाऱ्याने आपल्या जावयासह शुभमुहूर्तावर नावांनी रत्नसारपुराहून प्रस्थान केले. दीर्घ प्रवासानंतर व्यापाऱ्याने एका नगराच्या काठी नावा थांबवून भोजन केले आणि मग दोघे विश्रांती घेऊ लागले. तेव्हाच श्री सत्यनारायण भगवान साधूच्या रूपात व्यापाऱ्याजवळ पोहोचले आणि विचारले, हे वणिका! तुझ्या नावांमध्ये कोणते सामान भरले आहे? व्यापाऱ्याने मनातल्या मनात विचार केला, दंडी साधू निश्चितच काहीतरी मागण्याच्या इच्छेने सामानाविषयी विचारत आहे. असा विचार करून व्यापारी खोटे बोलला, हे दंडी स्वामी! माझ्या नावांमध्ये तर बेल आणि पत्री (पाने) भरलेली आहेत. व्यापाऱ्याचे खोटे वचन ऐकून सत्यनारायण भगवान क्रोधित होऊन म्हणाले, हे वैश्या! जे तू म्हणालास, तेच सत्य होईल. इतके बोलून सत्यनारायण भगवान काही अंतरावर जाऊन अंतर्धान पावले.

इकडे व्यापारी दंडी साधूला तेथून रिकाम्या हाताने परत पाठवून फार प्रसन्न झाला. परंतु जेव्हा व्यापाऱ्याने आपल्या नावांमध्ये बेल व पत्री (पाने) भरलेली पाहिली तेव्हा तो मोठमोठ्याने विलाप करू लागला आणि मनातल्या मनात आपण खोटे बोललो याचा पश्चात्ताप करू लागला. रडता रडता व्यापारी मूर्च्छित झाला. काही वेळाने त्याची मूर्च्छा नष्ट झाली तेव्हा तो पुन्हा विलाप करू लागला. तेव्हा त्याचा जावई म्हणाला, आपण इतके दुःखी होऊ नका. हे सर्व त्या दंडी साधूच्या शापामुळे झाले आहे. म्हणून तेच दंडी महाराज आपल्याला या विपत्तीतून सोडवू शकतात.

जावयाचे बोलणे ऐकून व्यापारी दंडी साधूच्या शोधात निघाला. काही वेळ शोधल्यावर त्याला एका वृक्षाखाली दंडी साधूच्या रूपात सत्यनारायण भगवान भेटले. व्यापाऱ्याने दंडी साधूच्या चरणांवर पडून खोटे बोलल्याबद्दल क्षमा मागितली. दंडीस्वरूप सत्यनारायण भगवान म्हणाले, हे वणिकपुत्रा! तू वारंवार खोटे बोललास म्हणूनच मी तुला इतका दंड दिला आहे. तू वारंवार सत्यनारायण भगवान अर्थात माझी पूजा करण्याचे सांगितलेस, परंतु कधीही पूजा केली नाहीस. व्यापाऱ्याने तेव्हा हात जोडून म्हटले, हे भगवन्! आपण तर दीनदुःखितांचे कष्ट दूर करणारे आहात. सर्वांच्या मनोकामना पूर्ण करता. माझी ही चूकही क्षमा करा. आपले रूप तर ब्रह्मदेवालाही जाणता येत नाही. मग मी अज्ञानी आपली लीला कशी समजू शकेन? आता मी जीवनात कधीही खोटे बोलणार नाही. सदैव श्री सत्यनारायण भगवंतांचे व्रत व पूजा करीन. आपण माझ्यावर अनुकंपा करा.

व्यापाऱ्याची क्षमायाचना ऐकून दंडी साधूने त्याला क्षमा केली. त्याच वेळी व्यापाऱ्याच्या नावांमध्ये भरलेले बेल व पाने धनधान्यात परिवर्तित झाली. व्यापाऱ्याने आपल्या सेवकांसह दुसऱ्या दिवशी श्री सत्यनारायण भगवंतांचे व्रत करून त्यांची पूजा केली. सर्वांना प्रसाद वाटून स्वतःही प्रसाद ग्रहण केला. त्यानंतर व्यापाऱ्याने आपल्या नगराकडे प्रस्थान केले.

आपल्या नगरात पोहोचून व्यापाऱ्याने एका सेवकाला आपल्या घरी पाठवले. सेवकाने त्याच्या घरी पोहोचून लीलावतीला कळवले. त्या वेळी लीलावती व कलावती दोघीही श्री सत्यनारायण भगवंतांची पूजा करत होत्या. पती व जावई परत आल्याची बातमी ऐकून लीलावतीने पूजा पूर्ण करून प्रसाद ग्रहण केल्यानंतर कलावतीला सांगितले, मुली! मी नदीकाठी जात आहे. तू घरकाम पूर्ण करून ये. असे सांगून लीलावती नदीकडे निघाली. परंतु कलावती पतीला भेटण्याच्या आनंदात प्रसाद ग्रहण न करताच घरातून निघून नदीकाठी जाऊन पोहोचली. तिने प्रसाद ग्रहण न केल्यामुळे सत्यनारायण भगवान क्रोधित झाले. त्यांनी व्यापाऱ्याच्या नावा नदीत बुडवल्या. आपल्या पतीला तिथे न पाहून कलावतीने मोठमोठ्याने रडायला सुरुवात केली. तेव्हा व्यापारी म्हणाला, मुली! निश्चितच तुझ्याकडून काहीतरी चूक झाली आहे. त्या चुकीमुळे श्री सत्यनारायण भगवंतांनी तुला हा दंड दिला आहे.

तेव्हा व्यापाऱ्याने सत्यनारायण भगवंतांना प्रार्थना केली, हे भगवंता! माझ्या परिवारातील कोणत्याही स्त्रीपुरुषाकडून काही चूक झाली असेल तर ती अवश्य क्षमा करा. तेव्हाच आकाशवाणी झाली, हे वणिकपुत्रा! तुझी कन्या माझा प्रसाद ग्रहण न करताच आली आहे. जर आता घरी जाऊन तुझ्या कन्येने प्रसाद ग्रहण करून परत यावे तर तिला पतीचे दर्शन होईल आणि बुडालेल्या नावाही पाण्यावर येऊ शकतील. कलावतीने तसेच केले. तिने प्रसाद ग्रहण करून परत आल्यावर नावा पाण्यावर आल्या. जावईही सुरक्षितपणे नदीतून बाहेर आला. घरी परतून व्यापाऱ्याने आपल्या परिवारासह व बंधुबांधवांसह मिळून विधानाप्रमाणे श्री सत्यनारायण भगवंतांची पूजा केली. त्याच्या सर्व मंगलकामना पूर्ण झाल्या आणि तो आनंदाने जीवन जगत विष्णुलोकाला गेला.

पंचम अध्याय

श्रीसूत म्हणाले, हे ऋषिमुनींनो! मी आणखीही कथा सांगतो. कौशलपुरात एक राजा होता — तुंगध्वज. त्याची प्रजा त्याच्या छत्रछायेत आनंदाने राहत होती. राजा तुंगध्वज आपल्या प्रजेच्या सुखदुःखाची फार काळजी घेत असे. परंतु एकदा त्यानेही सत्यनारायण भगवंतांचा प्रसाद ग्रहण केला नाही. तेव्हा सर्वांना चिंतांतून मुक्त करून, धनसंपत्तीने भांडार भरून प्राण्यांना जीवनातील सर्व सुखे देणाऱ्या श्री सत्यनारायण भगवंतांनी राजाला प्रसाद ग्रहण न केल्याचा दंड दिला.

एके दिवशी राजा तुंगध्वज जंगलात हिंस्र पशूंची शिकार करण्यासाठी निघाला होता. वेगाने घोडा दौडवत शिकारीचा पाठलाग करत तो आपल्या सैनिकांपासून वेगळा झाला आणि बराच वेळ हिंस्र जनावरांची शिकार केली. म्हणून काही वेळ विश्रांती घेण्याच्या इच्छेने तो एका मोठ्या वृक्षाखाली जाऊन बसला. जवळच काही गुराखी श्री सत्यनारायण भगवंतांची पूजा करत होते. राजाने त्यांच्याजवळून जाताना सत्यनारायण भगवंतांना नमस्कार केला नाही. गुराख्यांनी राजाला पूजेनंतर प्रसाद दिला, तर राजाने त्यांना क्षुद्र लोक समजून प्रसाद ग्रहण केला नाही आणि घोड्यावर स्वार होऊन आपल्या नगराकडे निघाला. राजा जेव्हा नगरात पोहोचला तेव्हा त्याने पाहिले की त्याचे सर्व वैभव तसेच धनसंपत्ती आदी नष्ट झाले आहे. श्री सत्यनारायणाच्या प्रकोपाने राजा निर्धन झाला.

तेव्हा राजज्योतिष्याने राजाला सांगितले, महाराज! आपल्याकडून निश्चितच काहीतरी चूक झाली आहे. जर आपण त्या चुकीचे प्रायश्चित्त केलेत तर सर्वकाही पूर्वीसारखे होईल. राजाला तत्काळ आपल्या चुकीचे स्मरण झाले. म्हणून मंदिरात जाऊन राजाने श्री सत्यनारायण भगवंतांची क्षमा मागितली आणि त्यांची पूजा केली. पूजेनंतर प्रसाद ग्रहण केल्याने श्री सत्यनारायण भगवंतांच्या अनुकंपेने चमत्कार घडला. राजाचे गमावलेले वैभव पुन्हा परत आले. श्री सत्यनारायण भगवंतांच्या अनुकंपेने जीवनातील सर्व सुखांचा उपभोग घेत अखेरीस राजा तुंगध्वज वैकुंठधामाला गेला आणि त्याने मोक्ष प्राप्त केला. श्री सत्यनारायण भगवंतांचे व्रतपूजन जो कोणी मनुष्य करतो, त्याची सर्व दुःखे व चिंता नष्ट होतात. त्याच्या घरात धनधान्याची भांडारे भरलेली राहतात. निःसंतानांना संततीची प्राप्ती होते आणि सर्व मनोकामना प्राप्त करून मनुष्य अखेरीस मोक्ष प्राप्त करून थेट वैकुंठधामाला जातो.

श्रीसूतांनी काही क्षण थांबून सांगितले, हे मुनिश्रेष्ठ! श्री सत्यनारायण भगवंतांचे व्रत ज्या लोकांनी पूर्वजन्मी केले त्यांना दुसऱ्या जन्मीही सर्व प्रकारची सुखे प्राप्त झाली. वृद्ध शतानंद ब्राह्मणाने पूर्वजन्मी सत्यनारायणाचे विधिवत व्रत केले, तर दुसऱ्या जन्मी सुदाम्याच्या रूपात भगवंतांची पूजा करत अखेरीस मोक्ष प्राप्त करून तो वैकुंठधामाला गेला. उल्कामुख राजा पुढील जन्मी राजा दशरथाच्या रूपात मोक्ष प्राप्त करून वैकुंठाला गेले. व्यापाऱ्याने मोरध्वजाच्या रूपात जन्म घेतला आणि आपल्या पुत्राला करवतीने चिरून भगवंतांच्या अनुकंपेने वैकुंठ प्राप्त केले. राजा तुंगध्वजाने पुढील जन्मी मनूच्या रूपात जन्म घेऊन भगवंतांचे पूजापाठ करत, लोकप्रिय होऊन सत्कर्मे करत मोक्ष प्राप्त करून वैकुंठधामाला गेले. हे ऋषिमुनींनो! श्री सत्यनारायण भगवंतांचे व्रत व पूजा मनुष्याला सर्व चिंतांतून मुक्त करून, धनसंपत्तीची भांडारे भरून अखेरीस जन्मजन्मान्तराच्या चक्रव्यूहातून मुक्ती देऊन मोक्ष प्रदान करते.

पूजासामग्री व विधी

पूजासामग्री: केळीचे खांब (कदलीस्तंभ), कलश, तांदूळ, धूप, फुलांची माळ, विड्याची पाने, तुळस, दिवा, नैवेद्य, गुलाबाची फुले, वस्त्र, आंब्याच्या पानांचे तोरण, पंचरत्ने, कापूर, रोळी, फळे, सुवर्णप्रतिमा, जल, पंचामृत — साखर, दही, तूप, मध आणि तुळस.

प्रसाद: पीठ, शुद्ध तूप व साखरेपासून बनवलेला.

विधी: व्रत करणाऱ्यांनी पौर्णिमा, संक्रांत किंवा एकादशीच्या दिवशी सायंकाळी स्नानादीतून निवृत्त होऊन, पूजास्थानी आसनावर बसून श्रीगणेश, गौरी, वरुण, विष्णू आदी सर्व देवतांचे ध्यान करून पूजन करावे आणि संकल्प करावा की मी श्री सत्यनारायण स्वामींचे पूजन व कथाश्रवण सदैव करीन. हातात फूल घेऊन श्री सत्यनारायणाचे ध्यान करावे. यज्ञोपवीत, पुष्प, नैवेद्य आदींनी युक्त होऊन स्तुती करावी. हे भगवंता, मी श्रद्धापूर्वक फळे, जल आदी सर्व सामग्री आपल्याला अर्पण केली आहे, तिचा स्वीकार करा. माझा आपल्याला वारंवार नमस्कार असो. त्यानंतर श्री सत्यनारायणाची कथा वाचावी अथवा श्रवण करावी.