होली (होलिका) व्रत कथा

होळी हा फाल्गुन महिन्याच्या पौर्णिमेला साजरा होणारा रंगांचा सण आहे, ज्याच्या आदल्या रात्री होलिकादहन होते. खाली होळी पूजनाची विधी व सामग्री तसेच भक्त प्रल्हाद व होलिकेशी संबंधित पारंपरिक कथा दिली आहे.

होळीची कथा

फार पूर्वीची गोष्ट आहे — हिरण्यकश्यपू नावाचा एक राक्षस होता. त्याच्या पुत्राचे नाव प्रल्हाद होते. प्रल्हाद भगवंताचा परम भक्त होता. परंतु त्याचा पिता भगवंताला आपला शत्रू मानत असे. तो आपल्या राज्यात कोणालाही ईश्वराचे नाव घेऊ देत नसे.

हिरण्यकश्यपूने घोर तपस्येने विपुल शक्तीचा संग्रह करून देवांना कष्ट देण्यास सुरुवात केली. इंद्रासनावरही आपला अधिकार गाजवला आणि आनंदाने जीवन व्यतीत करू लागला.

विष्णूविषयी त्याला विशेष द्वेष होता. बहुधा याचीच प्रतिक्रिया म्हणून त्याचा पुत्र प्रल्हादामध्ये विष्णूविषयी भक्तीची भावना जागृत झाली. एकदा हिरण्यकश्यपू आपल्या पुत्राच्या शिक्षणाविषयी जाणून घेण्यासाठी त्याच्या गुरूकडे गेला तेव्हा त्याला आपल्या पुत्राच्या भक्तिभावनेचे ज्ञान झाले. त्याने आपल्या पुत्राला ईश्वराचे नाव घेण्यास मनाई केली परंतु प्रल्हादाला ईश्वरभजनापासून रोखू शकला नाही.

यावर क्रोधित होऊन त्याने प्रल्हादाला सर्पांच्या कोठडीत बंद करवले, पर्वतावरून फेकवले, हत्तीसमोर टाकवले, परंतु तो त्या भक्ताचे काहीही बिघडवू शकला नाही. शेवटी त्याने आदेश दिला की माझी बहीण होलिका हिला बोलवा आणि तिला सांगा की तिने प्रल्हादाला घेऊन अग्नीत बसावे, जेणेकरून प्रल्हाद जळून मरेल. होलिकेला असे वरदान मिळाले होते की अग्नी तिला जाळू शकत नाही. म्हणून भावाच्या आज्ञेने ती भक्त प्रल्हादाला मांडीवर घेऊन आगीवर बसली, पण प्रल्हादाचा केसही वाकडा झाला नाही आणि होलिका जळून भस्म झाली. भगवंताच्या कृपेने अग्नी प्रल्हादासाठी बर्फासारखा शीतल झाला.

तेव्हापासून होलिका जाळली जाते.

इकडे जेव्हा हिरण्यकश्यपूला कळले की प्रल्हाद तर वाचला आणि होलिका जळून भस्म झाली आहे तेव्हा शेवटी निराश झालेल्या हिरण्यकश्यपूने क्रोधित होऊन प्रल्हादाला एका लोखंडी खांबाला बांधले आणि विचारले — सांग, कोठे आहे तुझा भगवंत, ज्याचा तू सदैव जप करत असतोस? प्रल्हादाने निर्भयपणे उत्तर दिले — ‘सर्व ठिकाणी तर आहे भगवंत.’ त्याचा पिता म्हणाला — ‘काय या खांबातही आहे? असेल तर मी आत्ताच तलवारीने तुझे दोन तुकडे करतो, पाहू तो तुला कसा वाचवतो?’

असे म्हणून हिरण्यकश्यपूने प्रल्हादाला मारण्यासाठी तलवार उचलताच, भगवान विष्णूने खांब फाडून नृसिंह रूपात अवतीर्ण होऊन, आपल्या मांड्यांवर बसवून हिरण्यकश्यपूचे पोट नखांनी फाडून वध केला आणि प्रल्हादाच्या प्राणांचे रक्षण केले.

होळी पूजनविधी व सामग्री

होलिकादहन तर रात्री होते, परंतु स्त्रियांकडून सामूहिक होळीची पूजा दिवसा दुपारपासून संध्याकाळपर्यंत केली जाते.

आधी जमिनीवर शेण व पाण्याने चौक काढला जातो. चौक काढल्यानंतर एका सरळ लाकडाभोवती (दांड्याभोवती) बडकुल्यांची (गुलरीची) माळ लावावी. त्या माळांच्या आजूबाजूला शेणाची ढाल, तलवार, खेळणी आदी ठेवावीत.

मग जी पूजेची वेळ निश्चित असेल त्या वेळी जल, कुंकू, मौली, तांदूळ, ढाल, फुले, गुलाल, गूळ, नारळ, कच्च्या सुताची गुंडी आदींनी पूजन केल्यानंतर ढाल, तलवार आपल्या घरी ठेवावी. चार जेलमाळा (गुलरीच्या माळा) आपल्या घरात पितरजी, हनुमान, शीतला माता व घराच्या नावाने उचलून वेगळ्या ठेवाव्यात.

जर तुमच्या घरी होळी पेटत नसेल तर सर्व, आणि पेटत असेल तर एक माळ, ऊस, पूजेचे समस्त साहित्य, कच्च्या सुताची कुकडी, पाण्याचा लोटा, नारळ, बुटे (हरभऱ्याच्या हिरव्या डहाळ्या), पापड आदी सर्व साहित्य, ज्या ठिकाणी होळी पेटते तेथे न्यावे. तेथे जाऊन दांडी होळीचे पूजन करावे. जेलमाळ, नारळ आदी अर्पण करावेत. मग प्रदक्षिणा घालून पापड, बुटे आदी होळी पेटल्यावर भाजून घ्यावेत आणि वाटून खावेत. ऊस घरी परत आणावा.

जर घरी होळी पेटवायची असेल तर गावातील अथवा शहरातील होळीतूनच अग्नी आणून घरची होळी पेटवावी. घरच्या होळीत अग्नी लावताच ते लाकूड बाहेर काढून घ्यावे. या दांड्याला भक्त प्रल्हाद मानले जाते.

याआधी सर्वप्रथम होळीच्या दिवशी स्नानादीतून निवृत्त होऊन आधी हनुमान, भैरव आदी देवतांची पूजा करावी. मग त्यांच्यावर जल, कुंकू, मौली, तांदूळ, फुले, प्रसाद, गुलाल, नारळ, चंदन आदी वाहावेत. दीपाने आरती करून सर्वांना दंडवत प्रणाम करावा. मग सर्वांना कुंकवाचा टिळा लावावा आणि ज्या देवतांना तुम्ही मानत असाल त्यांची पूजा करावी.

मग थोडेसे तेल सर्व मुलांच्या हाताला लावून एखाद्या चौकात भैरवाच्या नावाने एका विटेवर वाहावे.