शिव ताण्डव स्तोत्रम्
jaṭā ṭavī galajjala pravāha pāvita sthale gale 'valambya lambitāṃ bhujaṅga tuṅga mālikām| ḍamaḍḍamaḍ ḍamaḍḍaman nināda vaḍḍamarvayaṃ cakāra caṇḍa tāṇḍavaṃ tanotu naḥ śivaḥ śivam||1||
jaṭākaṭā hasambhrama bhraman nilimpa nirjharī vilola vīci vallarī virājamāna mūrdhani| dhagaddhagad dhagajjvala llalāṭa paṭṭa pāvake kiśora candra śekhare ratiḥ pratikṣaṇaṃ mama||2||
dharādharendra nandinī vilāsa bandhu bandhura sphurad diganta santati pramoda māna mānase| kṛpā kaṭākṣa dhoraṇī niruddha durdharāpadi kvacid digambare mano vinodametu vastuni||3||
jaṭā bhujaṅga piṅgala sphurat phaṇā maṇi prabhā kadamba kuṅkuma drava pralipta digvadhū mukhe| madāndha sindhura sphurat tvag uttarīya medure mano vinoda madbhutaṃ bibhartu bhūta bhartari||4||
sahasra locana prabhṛtya aśeṣa lekha śekhara prasūna dhūli dhoraṇī vidhūsara aṅghri pīṭhabhūḥ| bhujaṅga rāja mālayā nibaddha jāṭa jūṭaka śriyai cirāya jāyatāṃ cakora bandhu śekharaḥ||5||
lalāṭa catvara jvalad dhanañjaya sphuliṅga bhā nipīta pañca sāyakaṃ naman nilimpa nāyakam| sudhā mayūkha lekhayā virājamāna śekharaṃ mahā kapāli sampade śiro jaṭālamastu naḥ||6||
karāla bhāla paṭṭikā dhagaddhagad dhagajjvalad dhanañjayā hutīkṛta pracaṇḍa pañca sāyake| dharādharendra nandinī kucāgra citra patraka prakalpanaika śilpini trilocane ratirmama||7||
navīna megha maṇḍalī niruddha durdhara sphurat kuhū niśīthinī tamaḥ prabandha baddha kandharaḥ| nilimpa nirjharī dharas tanotu kṛtti sindhuraḥ kalā nidhāna bandhuraḥ śriyaṃ jagad dhurandharaḥ||8||
praphulla nīla paṅkaja prapañca kālima prabhā valambi kaṇṭha kandalī ruci prabaddha kandharam| smaracchidaṃ puracchidaṃ bhavacchidaṃ makhacchidaṃ gajacchidāndhakacchidaṃ tamantakacchidaṃ bhaje||9||
akharva sarva maṅgalā kalā kadamba mañjarī rasa pravāha mādhurī vijṛmbhaṇa madhuvratam| smarāntakaṃ purāntakaṃ bhavāntakaṃ makhāntakaṃ gajāntakā andhakāntakaṃ tamantakāntakaṃ bhaje||10||
jayatvad abhra vibhrama bhramad bhujaṅgama śvasad vinirgamat krama sphurat karāla bhāla havyavāṭ| dhimid dhimid dhimi dhvanan mṛdaṅga tuṅga maṅgala dhvani krama pravartita pracaṇḍa tāṇḍavaḥ śivaḥ||11||
dṛṣad vicitra talpayor bhujaṅgamauktika srajor gariṣṭha ratna loṣṭhayoḥ suhṛd vipakṣa pakṣayoḥ| tṛṇa aravinda cakṣuṣoḥ prajā mahī mahendrayoḥ samapravṛttikaḥ kadā sadāśivaṃ bhaje||12||
kadā nilimpa nirjharī nikuñja koṭare vasan vimukta durmatiḥ sadā śiraḥstha mañjaliṃ vahan| vimukta lola locano lalāma bhāla lagnakaḥ śiveti mantramuccaran kadā sukhī bhavāmyaham||13||
nilimpa nātha nāgarī kadamba maula mallikā nigumpha nirbhara kṣaran madhū ṣṇikā manoharaḥ| taraṅga vāriṇī gaṇe galajjalair viśālakaḥ pracaṇḍa tāṇḍava priye śive ratir mamāstu vai||14||
pracaṇḍa vāḍavānala prabhā śubha pracāraṇī mahā aṣṭa siddhi kāminī janā vahūta jalpanā| vimukta vāma locano vivāha kālika dhvaniḥ śiveti mantra bhūṣaṇo jagaj jayaty alaṅkṛtaḥ||15||
idam hi nityameva mukta muttamottamaṃ stavaṃ paṭhan smaran bruvan naro viśuddhim eti santatam| hare gurau subhaktim āśu yāti nānyathā gatir vimohanaṃ hi dehināṃ suśaṅkarasya cintanam||16||
pūjā vasāna samaye daśavaktra gītaṃ yaḥ śambhu pūjana paraṃ paṭhati pradoṣe| tasya sthirāṃ ratha gajendra turaṅga yuktāṃ lakṣmīṃ sadaiva sumukhīṃ pradadāti śambhuḥ||17||
jaṭā ṭavī galajjala pravāha pāvita sthale gale 'valambya lambitāṃ bhujaṅga tuṅga mālikām| ḍamaḍḍamaḍ ḍamaḍḍaman nināda vaḍḍamarvayaṃ cakāra caṇḍa tāṇḍavaṃ tanotu naḥ śivaḥ śivam||1||
शब्दार्थ
jaṭākaṭā hasambhrama bhraman nilimpa nirjharī vilola vīci vallarī virājamāna mūrdhani| dhagaddhagad dhagajjvala llalāṭa paṭṭa pāvake kiśora candra śekhare ratiḥ pratikṣaṇaṃ mama||2||
शब्दार्थ
dharādharendra nandinī vilāsa bandhu bandhura sphurad diganta santati pramoda māna mānase| kṛpā kaṭākṣa dhoraṇī niruddha durdharāpadi kvacid digambare mano vinodametu vastuni||3||
शब्दार्थ
jaṭā bhujaṅga piṅgala sphurat phaṇā maṇi prabhā kadamba kuṅkuma drava pralipta digvadhū mukhe| madāndha sindhura sphurat tvag uttarīya medure mano vinoda madbhutaṃ bibhartu bhūta bhartari||4||
शब्दार्थ
sahasra locana prabhṛtya aśeṣa lekha śekhara prasūna dhūli dhoraṇī vidhūsara aṅghri pīṭhabhūḥ| bhujaṅga rāja mālayā nibaddha jāṭa jūṭaka śriyai cirāya jāyatāṃ cakora bandhu śekharaḥ||5||
शब्दार्थ
lalāṭa catvara jvalad dhanañjaya sphuliṅga bhā nipīta pañca sāyakaṃ naman nilimpa nāyakam| sudhā mayūkha lekhayā virājamāna śekharaṃ mahā kapāli sampade śiro jaṭālamastu naḥ||6||
शब्दार्थ
karāla bhāla paṭṭikā dhagaddhagad dhagajjvalad dhanañjayā hutīkṛta pracaṇḍa pañca sāyake| dharādharendra nandinī kucāgra citra patraka prakalpanaika śilpini trilocane ratirmama||7||
शब्दार्थ
navīna megha maṇḍalī niruddha durdhara sphurat kuhū niśīthinī tamaḥ prabandha baddha kandharaḥ| nilimpa nirjharī dharas tanotu kṛtti sindhuraḥ kalā nidhāna bandhuraḥ śriyaṃ jagad dhurandharaḥ||8||
शब्दार्थ
praphulla nīla paṅkaja prapañca kālima prabhā valambi kaṇṭha kandalī ruci prabaddha kandharam| smaracchidaṃ puracchidaṃ bhavacchidaṃ makhacchidaṃ gajacchidāndhakacchidaṃ tamantakacchidaṃ bhaje||9||
शब्दार्थ
akharva sarva maṅgalā kalā kadamba mañjarī rasa pravāha mādhurī vijṛmbhaṇa madhuvratam| smarāntakaṃ purāntakaṃ bhavāntakaṃ makhāntakaṃ gajāntakā andhakāntakaṃ tamantakāntakaṃ bhaje||10||
शब्दार्थ
jayatvad abhra vibhrama bhramad bhujaṅgama śvasad vinirgamat krama sphurat karāla bhāla havyavāṭ| dhimid dhimid dhimi dhvanan mṛdaṅga tuṅga maṅgala dhvani krama pravartita pracaṇḍa tāṇḍavaḥ śivaḥ||11||
शब्दार्थ
dṛṣad vicitra talpayor bhujaṅgamauktika srajor gariṣṭha ratna loṣṭhayoḥ suhṛd vipakṣa pakṣayoḥ| tṛṇa aravinda cakṣuṣoḥ prajā mahī mahendrayoḥ samapravṛttikaḥ kadā sadāśivaṃ bhaje||12||
शब्दार्थ
kadā nilimpa nirjharī nikuñja koṭare vasan vimukta durmatiḥ sadā śiraḥstha mañjaliṃ vahan| vimukta lola locano lalāma bhāla lagnakaḥ śiveti mantramuccaran kadā sukhī bhavāmyaham||13||
शब्दार्थ
nilimpa nātha nāgarī kadamba maula mallikā nigumpha nirbhara kṣaran madhū ṣṇikā manoharaḥ| taraṅga vāriṇī gaṇe galajjalair viśālakaḥ pracaṇḍa tāṇḍava priye śive ratir mamāstu vai||14||
शब्दार्थ
pracaṇḍa vāḍavānala prabhā śubha pracāraṇī mahā aṣṭa siddhi kāminī janā vahūta jalpanā| vimukta vāma locano vivāha kālika dhvaniḥ śiveti mantra bhūṣaṇo jagaj jayaty alaṅkṛtaḥ||15||
शब्दार्थ
idam hi nityameva mukta muttamottamaṃ stavaṃ paṭhan smaran bruvan naro viśuddhim eti santatam| hare gurau subhaktim āśu yāti nānyathā gatir vimohanaṃ hi dehināṃ suśaṅkarasya cintanam||16||
शब्दार्थ
pūjā vasāna samaye daśavaktra gītaṃ yaḥ śambhu pūjana paraṃ paṭhati pradoṣe| tasya sthirāṃ ratha gajendra turaṅga yuktāṃ lakṣmīṃ sadaiva sumukhīṃ pradadāti śambhuḥ||17||
शब्दार्थ
इस पाठ के बारे में
परिचय
शिव ताण्डव स्तोत्रम् भगवान शिव की स्तुति में रचित सबसे शक्तिशाली स्तोत्रों में से एक है। इसकी रचना लंकापति रावण ने की थी, जो भगवान शिव के परम भक्त थे। यह स्तोत्र भगवान शिव के ताण्डव नृत्य — सृष्टि के संहार और सृजन के नृत्य — का अत्यन्त ओजस्वी वर्णन करता है।
रावण एक महान विद्वान, वेदों का ज्ञाता और संगीत का पारखी था। उसने कैलास पर्वत को उठाने का प्रयास किया, जिससे भगवान शिव क्रोधित हुए और उन्होंने अपने पैर के अँगूठे से कैलास को दबा दिया। रावण की भुजा कैलास के नीचे दब गई। तब रावण ने इस स्तोत्र की रचना कर भगवान शिव की स्तुति की और उन्हें प्रसन्न किया।
महत्व
शिव ताण्डव स्तोत्रम् की छन्द रचना अत्यन्त लयबद्ध और ऊर्जावान है। इसमें प्रयुक्त संस्कृत के दीर्घ समास शिव के विराट स्वरूप का बोध कराते हैं। यह स्तोत्र साहस, शक्ति और भक्ति का संचार करता है। इसके पाठ से भय का नाश होता है, आत्मबल बढ़ता है और शिव कृपा की प्राप्ति होती है। अन्तिम दो श्लोक (१६-१७) फलश्रुति हैं, जो बताते हैं कि इस स्तोत्र का पाठ — विशेषकर प्रदोष काल में — पवित्रता, भक्ति और स्थायी ऐश्वर्य प्रदान करता है।
पाठ विधि
- इस स्तोत्र का पाठ सोमवार को या शिवरात्रि के दिन विशेष फलदायी होता है।
- पाठ से पूर्व शिवलिंग पर जल अर्पित करें और ध्यान लगाएँ।
- स्तोत्र का पाठ शुद्ध उच्चारण और लयबद्ध स्वर में करना चाहिए।
- प्रदोष काल (त्रयोदशी की सन्ध्या) में पाठ करना विशेष शुभ है — यह श्लोक १७ में स्वयं कहा गया है।
- श्रावण मास में प्रतिदिन पाठ करना अत्यन्त शुभ माना जाता है।
संदर्भ 1
- Traditional Sanskrit composition attributed to Ravana — Named as the basis of this entry in its seed file
अर्थ वेद पथ संपादकीय टीम द्वारा संकलित एवं संपादित हैं, और सामग्री की क्रमशः समीक्षा की जा रही है।