श्री गङ्गाधर आरती - जय गङ्गाधर जय हर
oṃ jaya gaṅgādhara jaya hara jaya girijādhīśā | tvaṃ māṃ pālaya nityaṃ kṛpayā jagadīśā || 1 || hara hara hara mahādeva ||
kailāse giriśikhare kalpadrumavipine | guñjati madhukarapuñje kuñjavane gahane || kokilakūjita khelata haṃsāvana lalitā | racayati kalākalāpaṃ nṛtyati mudasahitā || 2 || hara. ||
tasmiṃllalitasudeśe śālā maṇiracitā | tanmadhye haranikaṭe gaurī mudasahitā || krīḍā racayati bhūṣārañjita nijamīśam | indrādika sura sevata nāmayate śīśam || 3 || hara. ||
vibudhabadhū bahu nṛtyata hṛdaye mudasahitā | kinnara gāyana kurute sapta svara sahitā || dhinakata thai thai dhinakata mṛdaṅga vādayate | kvaṇa kvaṇa lalitā veṇuṃ madhuraṃ nāṭayate || 4 || hara. ||
ruṇa ruṇa caraṇe racayati nūpuramujjvalitā | cakrāvarte bhramayati kurute tāṃ dhika tāṃ || tāṃ tāṃ lupa cupa tāṃ tāṃ ḍamarū vādayate | aṃguṣṭhāṃgulinādaṃ lāsakatāṃ kurute || 5 || hara. ||
karpūradyutigauraṃ pañcānanasahitam | trinayanaśaśidharamauliṃ viṣadharakaṇṭhayutam || sundarajaṭākalāpaṃ pāvakayutabhālam | ḍamarutriśūlapinākaṃ karadhṛtanṛkapālam || 6 || hara. ||
muṇḍai racayati mālā pannagamupavītam | vāmavibhāge girijārūpaṃ atilalitam || sundarasakalaśarīre kṛtabhasmābharaṇam | iti vṛṣabhadhvajarūpaṃ tāpatrayaharaṇam || 7 || hara. ||
śaṅkhaninādaṃ kṛtvā jhallari nādayate | nīrājayate brahmā vedaṛcāṃ paṭhate || atimṛducaraṇasarojaṃ hṛtkamale dhṛtvā | avalokayati maheśaṃ īśaṃ abhinatvā || 8 || hara. ||
dhyānaṃ ārati samaye hṛdaye ati kṛtvā | rāmastrijaṭānāthaṃ īśaṃ abhinatvā || saṃgatimevaṃ pratidina paṭhanaṃ yaḥ kurute | śivasāyujyaṃ gacchati bhaktyā yaḥ śṛṇute || 9 || hara. ||
oṃ jaya gaṅgādhara jaya hara jaya girijādhīśā | tvaṃ māṃ pālaya nityaṃ kṛpayā jagadīśā || 1 || hara hara hara mahādeva ||
kailāse giriśikhare kalpadrumavipine | guñjati madhukarapuñje kuñjavane gahane || kokilakūjita khelata haṃsāvana lalitā | racayati kalākalāpaṃ nṛtyati mudasahitā || 2 || hara. ||
tasmiṃllalitasudeśe śālā maṇiracitā | tanmadhye haranikaṭe gaurī mudasahitā || krīḍā racayati bhūṣārañjita nijamīśam | indrādika sura sevata nāmayate śīśam || 3 || hara. ||
vibudhabadhū bahu nṛtyata hṛdaye mudasahitā | kinnara gāyana kurute sapta svara sahitā || dhinakata thai thai dhinakata mṛdaṅga vādayate | kvaṇa kvaṇa lalitā veṇuṃ madhuraṃ nāṭayate || 4 || hara. ||
ruṇa ruṇa caraṇe racayati nūpuramujjvalitā | cakrāvarte bhramayati kurute tāṃ dhika tāṃ || tāṃ tāṃ lupa cupa tāṃ tāṃ ḍamarū vādayate | aṃguṣṭhāṃgulinādaṃ lāsakatāṃ kurute || 5 || hara. ||
karpūradyutigauraṃ pañcānanasahitam | trinayanaśaśidharamauliṃ viṣadharakaṇṭhayutam || sundarajaṭākalāpaṃ pāvakayutabhālam | ḍamarutriśūlapinākaṃ karadhṛtanṛkapālam || 6 || hara. ||
muṇḍai racayati mālā pannagamupavītam | vāmavibhāge girijārūpaṃ atilalitam || sundarasakalaśarīre kṛtabhasmābharaṇam | iti vṛṣabhadhvajarūpaṃ tāpatrayaharaṇam || 7 || hara. ||
śaṅkhaninādaṃ kṛtvā jhallari nādayate | nīrājayate brahmā vedaṛcāṃ paṭhate || atimṛducaraṇasarojaṃ hṛtkamale dhṛtvā | avalokayati maheśaṃ īśaṃ abhinatvā || 8 || hara. ||
dhyānaṃ ārati samaye hṛdaye ati kṛtvā | rāmastrijaṭānāthaṃ īśaṃ abhinatvā || saṃgatimevaṃ pratidina paṭhanaṃ yaḥ kurute | śivasāyujyaṃ gacchati bhaktyā yaḥ śṛṇute || 9 || hara. ||
इस पाठ के बारे में
परिचय
यह आरती गीताप्रेसके नित्यकर्म-पूजाप्रकाशमें वैदिक शिव-पूजनके अन्तमें छपी है । इसमें कैलासपर शिव-पार्वतीकी लीला, मृदङ्ग और डमरूके बोल तथा शिवके स्वरूपका वर्णन है, और प्रत्येक पद्यके अन्तमें “हर हर हर महादेव” का टेक आता है ।
आरती-विधान
नित्यकर्म-पूजाप्रकाश (पृष्ठ २३९) में आरती करनेका क्रम इस प्रकार दिया है —
आरतीका यह मुख्य विधान है कि सर्वप्रथम चरणोंमें चार बार, नाभिमें दो बार, मुखमें एक बार आरती करनेके बाद पुनः समस्त अङ्गोंकी सात बार आरती करनी चाहिये ।
आरतीके समय पढ़नेका मन्त्र —
कदलीगर्भसम्भूतं कर्पूरं तु प्रदीपितम् ।
आरार्तिकमहं कुर्वे पश्य मे वरदो भव ॥
स्रोत 1
- नित्यकर्म-पूजाप्रकाश (गीताप्रेस, गोरखपुर) — पृष्ठ २७०–२७२
Transcribed from the scanned pages (leaves 284–286) of this edition. Read from the scanned page, not from the item's OCR layer. The printer's refrain abbreviations (जय०, हर॰) are reproduced as printed rather than expanded. Page confidence HIGH / HIGH / MEDIUM. p. २७२ is rated MEDIUM only because its running head is faded across its width; the aarti text itself carries no uncertainty flag. Printed spellings are kept as set, including "अंगुष्ठांगुलिनादं" with anusvāra (not अङ्गुष्ठाङ्गुलि-) and the drum-syllable lines "धिनकत थै थै धिनकत…" and "तां तां लुप चुप तां तां…", which are set as ordinary verse lines.
अर्थ वेद पथ संपादकीय टीम द्वारा संकलित एवं संपादित हैं, और सामग्री की क्रमशः समीक्षा की जा रही है।