शिव

परिचय

भगवान शिव हे हिंदू त्रिमूर्तींतील संहारक आणि रूपांतरकारी दैवत आहेत. ते सृष्टीच्या विनाशाचे आणि पुनर्निर्माणाचे देव आहेत. शैव संप्रदायात त्यांना परब्रह्म मानले जाते. त्यांना महादेव (देवांचे देव), भोलेनाथ (सरळ स्वभावाचे) आणि आदियोगी (प्रथम योगी) असेही म्हटले जाते.

शिवांचे स्वरूप अत्यंत विरोधाभासी आहे — ते गृहस्थही आहेत आणि वैरागीही, रौद्रही आहेत आणि शांतही, नटराजही आहेत आणि ध्यानस्थ योगीही. ते समस्त विरोधांतील सामंजस्याचे प्रतीक आहेत.

स्वरूप आणि प्रतीके

शिवांचे स्वरूप अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. जटांमध्ये गंगा धारण केलेली, मस्तकावर अर्धचंद्र, गळ्यात सर्पांचा हार (वासुकी), तिसरा नेत्र (ज्ञानाचे प्रतीक), गळ्यावर निळ्या विषाचे चिन्ह (नीलकंठ), अंगावर भस्म, हातात त्रिशूळ आणि डमरू. त्यांचे वाहन नंदी (बैल) आहे. लिंगस्वरूपात त्यांची सर्वाधिक पूजा होते, जे निराकार ब्रह्माचे प्रतीक आहे.

पौराणिक कथा

समुद्रमंथन आणि नीलकंठ: देव आणि असुरांनी केलेल्या समुद्रमंथनाच्या वेळी भयंकर हालाहल विष निघाले. सृष्टीच्या रक्षणासाठी शिवांनी ते विष प्राशन केले. पार्वतीने त्यांचा कंठ दाबल्याने विष कंठातच थांबले आणि त्यांचा गळा निळा झाला; म्हणून त्यांना नीलकंठ म्हणतात.

गंगावतरण: राजा भगीरथाच्या तपश्चर्येने प्रसन्न होऊन गंगा स्वर्गातून पृथ्वीवर उतरण्यास सिद्ध झाली, परंतु तिचा वेग सोसण्याची शक्ती पृथ्वीत नव्हती. शिवांनी गंगेला आपल्या जटांत धारण करून तिचा प्रवाह नियंत्रित केला.

त्रिपुरासुरवध: तीन असुर बंधूंनी (त्रिपुरासुरांनी) तीन अजिंक्य नगरे उभारली. शिवांनी एकाच बाणाने तिन्ही नगरे भस्म केली आणि ते त्रिपुरारी म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

प्रमुख मंदिरे

• काशी विश्वनाथ मंदिर, वाराणसी — द्वादश ज्योतिर्लिंगांतील सर्वाधिक प्रसिद्ध
• केदारनाथ मंदिर, उत्तराखंड — हिमालयातील चारधामांपैकी एक
• सोमनाथ मंदिर, गुजरात — प्रथम ज्योतिर्लिंग, अनेकदा पुनर्निर्मित
• रामेश्वरम मंदिर, तामिळनाडू — प्रभू रामांनी स्थापिलेले ज्योतिर्लिंग
• महाराष्ट्रातील ज्योतिर्लिंगे — भीमाशंकर, त्र्यंबकेश्वर, घृष्णेश्वर आणि परळी वैजनाथ ही पाच ज्योतिर्लिंगे महाराष्ट्रात आहेत

प्रमुख सण

महाशिवरात्री हा शिवांचा सर्वांत प्रमुख सण असून तो माघ (फाल्गुन) कृष्ण चतुर्दशीला साजरा होतो. या रात्री भक्त उपवास आणि रात्रीजागरण करतात. श्रावण महिना शिवांना समर्पित असून प्रत्येक सोमवारी विशेष पूजा होते. कावड यात्रेत भक्त गंगाजल आणून शिवमंदिरांत अभिषेक करतात.

संबंधित मंत्र आणि स्तोत्रे

• पंचाक्षरी मंत्र: “ॐ नमः शिवाय”
• महामृत्युंजय मंत्र: “ॐ त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम्…”
• शिवतांडव स्तोत्र: रावणरचित स्तोत्र
• रुद्राष्टकम्: तुलसीदासरचित शिवस्तुती
• मराठी आरती: “लवथवती विक्राळा ब्रह्मांडी माळा” — समर्थ रामदासरचित, महाराष्ट्रात नित्य म्हटली जाणारी शंकराची आरती