महाशिवरात्री

कधी साजरी केली जाते

हिंदू पंचांगानुसार महाशिवरात्री माघ महिन्यात (पौर्णिमांत पंचांग) किंवा फाल्गुन महिन्यात (अमांत पंचांग) कृष्ण पक्षातील चतुर्दशीला साजरी केली जाते. ग्रेगोरियन दिनदर्शिकेत ती फेब्रुवारी किंवा मार्चमध्ये येते. प्रत्येक महिन्याच्या कृष्ण चतुर्दशीला ‘मासिक शिवरात्री’ साजरी होते, परंतु माघ/फाल्गुनातील शिवरात्री ‘महाशिवरात्री’ म्हणून ओळखली जाते आणि सर्वाधिक महत्त्वाची मानली जाते. निशीथ काळात (मध्यरात्री) केलेल्या पूजेला विशेष महत्त्व असते.

पूजाविधी

महाशिवरात्रीला भक्त दिवसभर उपवास करतात आणि रात्रभर जागरण करतात. शिवलिंगावर जल, दूध, दही, मध, तूप आणि साखर यांचा अभिषेक (रुद्राभिषेक) केला जातो. बेलपत्र, धोतरा, भांग, रुईची फुले आणि पांढरी फुले वाहिली जातात. रात्रीच्या चार प्रहरांत चार वेळा शिवलिंगाची पूजा केली जाते. ॐ नमः शिवाय मंत्र आणि महामृत्युंजय मंत्राचा जप केला जातो. शिव चालीसा, रुद्राष्टक आणि शिवमहिम्न स्तोत्राचे पठण केले जाते. शिवाची आरती केली जाते.

पौराणिक कथा

महाशिवरात्रीशी अनेक पौराणिक कथा जोडलेल्या आहेत. सर्वांत प्रचलित कथेनुसार याच रात्री भगवान शिव आणि पार्वतीमाता यांचा विवाह झाला. दुसरी कथा समुद्रमंथनाशी संबंधित आहे — मंथनातून हालाहल विष निघाले आणि संपूर्ण सृष्टी संकटात आली, तेव्हा भगवान शिवांनी सृष्टीच्या रक्षणासाठी ते विष प्राशन केले. पार्वतीमातेने त्यांचा कंठ दाबून विष खाली जाण्यापासून रोखले, त्यामुळे त्यांचा कंठ निळा झाला आणि ते ‘नीलकंठ’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. याच रात्री देवांनी शिवाची पूजा केली होती. तिसऱ्या मान्यतेनुसार याच रात्री शिवांनी तांडवनृत्य केले.

परिचय

महाशिवरात्री हे हिंदू धर्मातील अत्यंत पवित्र पर्व असून ते भगवान शिवाला समर्पित आहे. ‘महाशिवरात्री’ याचा शब्दशः अर्थ ‘शिवाची महान रात्र’. ही वर्षातील सर्वांत अंधारी रात्र मानली जाते, जेव्हा शिवभक्त रात्रभर जागरण करून भगवान शिवाची आराधना करतात. हे पर्व भारतातील प्रत्येक शिवमंदिरात मोठ्या उत्साहाने साजरे होते. काशी विश्वनाथ, सोमनाथ, महाकालेश्वर आणि इतर ज्योतिर्लिंग स्थळांवर या दिवशी विशेष आयोजन होते.

महत्त्व

महाशिवरात्रीचे आध्यात्मिक महत्त्व अत्यंत गहन आहे. ही रात्र आत्मसाक्षात्कार आणि ध्यानासाठी सर्वश्रेष्ठ मानली जाते. शिव म्हणजे कल्याण — या रात्री केलेल्या साधनेने जीवनात कल्याण होते. योगपरंपरेत ही रात्र अशी वेळ मानली जाते जेव्हा ऊर्जा स्वाभाविकपणे ऊर्ध्व दिशेने प्रवाहित होते. विष प्राशन करून सृष्टीचे रक्षण करणारे शिव आपल्याला शिकवतात की खरा त्याग आणि सेवा हाच जीवनाचा सर्वोच्च धर्म आहे. रात्रजागरण हे अंधारातही सजगता टिकवण्याचे प्रतीक आहे.