सोलह सोमवार व्रत कथा

सोळा सोमवार व्रत हे भगवान शिवाला प्रसन्न करण्यासाठी सलग सोळा सोमवार ठेवले जाणारे व्रत आहे. खाली त्याची पारंपरिक व्रतकथा दिली आहे.

सोळा सोमवार व्रत कथा

एकदा श्री विश्वनाथ महादेव माता पार्वतीसह विहार करत मृत्युलोकात आले आणि भ्रमण करता करता विदर्भ देशात अमरावती नामक अति रमणीय नगरीत पोहोचले. ती नगरी अमरापुरीसारखीच सर्व प्रकारच्या सुखांनी परिपूर्ण होती. त्या नगरीच्या राजाने एक अति सुंदर शिवमंदिर बांधले होते. त्याच मंदिरात श्री महादेव आपल्या धर्मपत्नी श्री पार्वतीसह निवास करू लागले. एकदा पार्वतीने आपल्या पतीला प्रसन्नचित्त पाहून मन रमवण्याच्या इच्छेने त्यांना सोंगट्या खेळण्याचा आग्रह केला. श्री महादेवांनी आपल्या प्राणप्रियेचे म्हणणे मान्य करून सोंगट्या खेळण्यास सुरुवात केली. त्याच वेळी त्या मंदिराचा पुजारी पूजेसाठी मंदिरात आला आणि श्री पार्वतीने त्या पुजारी ब्राह्मणाला प्रश्न विचारला की या सोंगट्यांच्या डावात कोणाचा विजय होईल? भाग्यवश ब्राह्मण विचार न करताच बोलून गेला की श्री महादेवांचा विजय होईल. परंतु झाले याच्या उलट आणि थोड्याच वेळात डाव संपल्यावर श्री पार्वतीचा विजय झाला. यावर पार्वतीला ब्राह्मणाने खोटे बोलल्यामुळे फार क्रोध आला आणि ती त्याला शाप देण्यास तयार झाली. जरी महादेवांनी पार्वतीला बरेच समजावले तरी तिने काहीही न ऐकता ब्राह्मणाला कोडी होण्याचा शाप देऊनच टाकला. काही दिवसांनंतर पार्वतीच्या शापाने ब्राह्मण कोडी झाला आणि अनेक प्रकारचे कष्ट भोगू लागला. अशा प्रकारे त्याला कष्ट भोगत बरेच दिवस झाल्यावर एके दिवशी स्वर्गातील अप्सरा श्री शिवाची पूजा करण्यासाठी त्या मंदिरात आल्या आणि पुजाऱ्याला सर्व शरीरावरील कोडाने दुःखी पाहून दयाभावाने विचारले तेव्हा ब्राह्मणाने आपल्या विनाशाची ती सर्व कथा — श्री शिव व पार्वतीच्या सोंगट्या खेळण्याची तसेच पार्वतीने शाप दिल्याची — त्यांना सांगितली. तेव्हा अप्सरा ही सर्व कथा ऐकून म्हणू लागल्या की हे ब्राह्मणा! आता तुला अधिक दुःख भोगावे लागणार नाही. भगवान शंकराच्या कृपेने तुझी सर्व दुःखे दूर होतील. तेव्हा तो सर्व व्रतांमध्ये उत्तम असलेल्या षोडश सोमवार व्रताची विधी अप्सरांना विचारू लागला. अप्सरा म्हणाल्या की सोमवारी स्नानादीतून निवृत्त होऊन चांगली वस्त्रे धारण करावीत. मग अर्धा किलो चांगल्या प्रकारे शुद्ध भाजलेले गव्हाचे पीठ घेऊन त्याचा प्रसाद बनवावा आणि त्याचे तीन भाग करावेत. मग चंदन, अक्षता, फुले, धूप, नैवेद्य, सुपारी, बेलपत्र, यज्ञोपवीत आदींनी प्रदोषकाळी भगवान शंकराचे पूजन भक्ती व श्रद्धेने युक्त होऊन करावे.

मग प्रसादाच्या तीन भागांपैकी एक भाग भगवान शंकराचा प्रसाद समजून उपस्थित सज्जनांना वाटावा आणि स्वतःही प्रसाद घ्यावा. अशा प्रकारे सोळा सोमवार व्रत करावे. सतराव्या सोमवारी पावशेर शुद्ध गव्हाचे पीठ घेऊन त्याची बाटी बनवावी आणि त्यात तूप व गूळ-साखर प्रमाणशीर मिसळून चुरमा बनवावा आणि शिवाला नैवेद्य दाखवून उपस्थित सज्जनांना वाटावा व स्वतःही सकुटुंब प्रसाद घ्यावा. असे केल्याने भगवान शंकराच्या कृपेने मनुष्याचे सर्व मनोरथ पूर्ण होतात. असे सांगून अप्सरा तर स्वर्गात निघून गेल्या आणि त्या ब्राह्मणाने अप्सरांच्या सांगण्यानुसार विधिवत सोळा सोमवार व्रत केले आणि भगवान शंकराच्या कृपेने रोगमुक्त होऊन मोठ्या आनंदाने राहू लागला. काही काळ लोटल्यावर भगवान शिव व पार्वती पुन्हा त्याच मंदिरात आले आणि त्या ब्राह्मणाला शापमुक्त व निरोगी पाहून पार्वतीने मोठ्या आश्चर्याने ब्राह्मणाला रोगमुक्त होण्याचे कारण विचारले तेव्हा ब्राह्मणाने तीच षोडश सोमवार व्रताची सर्व कथा सांगितली. माता पार्वती व्रताचा वृत्तान्त ऐकून फार प्रसन्न झाली आणि तिनेही विधिपूर्वक हे व्रत केले, आणि व्रताच्या प्रभावाने तिचा दुरावलेला पुत्र स्वामी कार्तिकेय स्वतः येऊन मातेचा आज्ञाधारक झाला. कार्तिकेयाला आपल्या विचारांत परिवर्तन होण्याचे कारण जाणून घेण्याची फार मोठी इच्छा झाली आणि त्याने मातेकडून या रहस्याचे कारण ऐकण्याची इच्छा व्यक्त केली. तेव्हा माता पार्वतीने तीच षोडश सोमवार व्रताची कथा सांगितली. तेव्हा त्यानेही या व्रताचा प्रभाव ऐकून, त्याचा एक मित्र ब्राह्मण बऱ्याच दिवसांपासून परदेशी गेला होता, त्याला भेटण्याच्या इच्छेने हे व्रत धारण केले आणि त्याचा मित्र फार लवकर येऊन कार्तिकेयाला भेटला व या आकस्मिक भेटीचे रहस्य कार्तिकेयाला विचारले. कार्तिकेयाने उत्तर दिले की मी तुला भेटण्यासाठी षोडश सोमवार व्रत केले, त्याच्याच प्रभावाने तू भेटलास. असे ऐकून ब्राह्मणानेही आपल्या विवाहाच्या इच्छेने विधिपूर्वक हे व्रत केले. या व्रताच्या प्रभावाने एकदा तो ब्राह्मण कामानिमित्त दुसऱ्या एका देशात गेला तेव्हा तेथील राजाच्या कन्येचा स्वयंवर होता आणि अनेक देशांचे राजकुमार राजकन्येशी विवाह करण्याच्या इच्छेने तेथे आले होते. राजानेही प्रण केला होता की ज्या राजकुमाराच्या गळ्यात आभूषणांनी सजलेली हत्तीण माळ घालील त्याच्याशीच आपल्या कन्येचा विवाह करून देईल.

ब्राह्मणही कुतूहलाने स्वयंवर पाहण्यासाठी तेथे गेला होता आणि भाग्यवश हत्तिणीने माळ ब्राह्मणाच्या गळ्यात घातली. राजाने प्रतिज्ञेनुसार आपल्या कन्येचा विवाह त्या ब्राह्मणाशी करून दिला आणि त्याला पुष्कळ धन दिले तसेच त्याचा फार सन्मान करून संतुष्ट केले. ब्राह्मण त्या राजकन्येला मिळवून अति प्रसन्नतेने आपले जीवन व्यतीत करू लागला. एकदा त्या राजकन्येने आपल्या पतीला विचारले की हे प्राणनाथ! तुम्ही असे कोणते पुण्याचे काम केले होते ज्याच्या प्रभावाने हत्तिणीने सर्व राजकुमारांना सोडून तुमच्याच गळ्यात वरमाला घातली? ब्राह्मण म्हणाला की प्रिये, मी माझा मित्र कार्तिकेयाच्या सांगण्यानुसार षोडश सोमवार व्रत केले होते, त्याच्या प्रभावाने तुझ्यासारखी रूपवान लक्ष्मी मला प्राप्त झाली. व्रताचा असा महिमा ऐकून राजकन्येला मोठे आश्चर्य वाटले आणि पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेने ती व्रत करू लागली. भगवान शिवाच्या कृपेने तिच्या गर्भातून एक अत्यंत सुंदर, धर्मात्मा, सुशील व विद्वान पुत्र उत्पन्न झाला. मातापिता त्या देवासमान पुत्राला मिळवून अति प्रसन्नतेने त्याचे पालनपोषण करू लागले. तो मोठा झाल्यावर एके दिवशी त्याने आपल्या मातेला प्रश्न विचारला की हे माते! तू असे कोणते तप केलेस ज्यामुळे माझ्यासारखा पुत्र तू आपल्या गर्भात धारण केलास? मातेने आपल्या पुत्राच्या प्रसन्नतेसाठी तेच षोडश सोमवार व्रताचे विधान सांगितले. जेव्हा पुत्राने मनोवांछित फळ देणाऱ्या अशा सोप्या व्रताचा वृत्तान्त ऐकला तेव्हा तोही राज्याधिकार मिळवण्याच्या इच्छेने हे व्रत करू लागला. त्याच वेळी एका देशाच्या वृद्ध राजाच्या दूतांनी येऊन त्याला राजकन्येस योग्य समजून कन्येचा विवाह करून दिल्याने तो अति प्रसन्न झाला. वृद्ध राजाच्या मृत्यूनंतर हाच ब्राह्मणपुत्र राज्यसिंहासनावर बसवला गेला, कारण वृद्ध राजाला त्या कन्येखेरीज दुसरी कोणतीही संतती नव्हती. राज्याधिकार मिळाल्यानंतरही तो ब्राह्मणपुत्र सदैव षोडश सोमवारचे व्रत विधिपूर्वक करत राहिला. तो सतरावा सोमवार आला तेव्हा राजाने पूजासामग्री घेऊन राणीला शिवालयात चलण्यास सांगितले, परंतु राजकन्येने त्याची आज्ञा न मानता स्वतः शिवालयात न जाता दासदासींच्या हातून सर्व सामग्री पाठवून दिली. जेव्हा राजाने शिवाचे पूजन संपवले तेव्हा आकाशवाणी झाली की हे राजा! तू आपल्या या राणीला राजमहालातून काढून टाक, नाहीतर ती तुझा सर्वनाश करील. राजाला आकाशवाणी ऐकून मोठे आश्चर्य व दुःख झाले आणि शिवाच्या आकाशवाणीचा सर्व वृत्तान्त आपल्या सभेत येऊन सर्व सभासदांना सांगितला.

सभासदांना हे ऐकून अत्यंत आश्चर्य व दुःख झाले की ज्या राजकन्येमुळे याला राज्य प्राप्त झाले तिलाच काढून टाकण्यासाठी सर्व प्रपंच रचला जात आहे. परंतु राजाने तिला काढूनच टाकले. राणी अति दुःखी होऊन आपल्या भाग्याला दोष देत नगराबाहेर निघून गेली. पायांत वहाणा नाहीत, अनवाणी, फाटकी वस्त्रे नेसलेली, भुकेने दुःखी राणी हळूहळू चालत एका अपरिचित नगरात पोहोचली. तेथे एक म्हातारी काही सूत कातून विकायला जात होती. राणीची दीन अवस्था पाहून ती म्हणाली की तू माझ्यासोबत येऊन सूत विकवून दे, मी वृद्ध आहे, भाव आदींचा काही पत्ता नाही. राणीने सुताचे गाठोडे म्हातारीच्या डोक्यावरून उतरवून आपल्या डोक्यावर घेतले. थोडेच अंतर गेली असेल तोच असे वादळ आले की म्हातारीचे सर्व सूत गाठोड्यासह उडून गेले. म्हातारी रडत व पश्चात्ताप करत राहिली आणि राणीला आपल्यापासून दूर राहण्यास सांगितले. तेव्हा राणी एका तेल्याच्या घरी गेली तर तेल्याच्या घरात जेवढी तेलाची भांडी होती ती सर्व तडकली. अशी दशा पाहून तेल्याने तिला भाग्यहीन समजून आपल्या घरातून काढून टाकले. राणी अशा प्रकारे दुःखी होऊन एका नदीच्या तीरावर पाणी पिण्यासाठी गेली तर नदीचे सर्व पाणी आटले. मग राणी एका बागेत गेली, जिच्यात एक फार सुंदर सरोवर होते. राणी पाणी प्यायला पायऱ्यांवरून खाली उतरली आणि पाणी पिण्यासाठी पाण्याला स्पर्श करताच नीलकमळासारखे पाण्यात असंख्य किडे उत्पन्न झाले आणि सर्व पाणी गढूळ झाले. हताश होऊन राणीने आपल्या भाग्याला दोष देत याच गढूळ पाण्याचे प्राशन केले आणि विश्रांतीसाठी एका झाडाच्या शीतल सावलीत गेली तर झाडाची सर्व पाने गळून पडली. राणी ज्या झाडाखाली जाई, त्याचीच पाने गळू लागत. त्या वनातील झाडांची व सरोवराच्या पाण्याची दशा पाहून त्या वनातील गुराख्यांनी, जे तेथे आपल्या गायी चारत व सरोवरात पाणी पाजत, फार दुःखी भावाने ही सर्व कथा आपल्या गुसाईंजींना, जे त्या जंगलातच एका मंदिराचे पुजारी होते, जाऊन सांगितली आणि राणीला पकडून गुसाईंजींकडे नेले. राणीच्या मुखाची कांती व शोभा पाहून गुसाईंजींनी ओळखले की ही निश्चितच एखाद्या कुलीन वंशातील दुःखी अबला आहे. असा विचार करून गुसाईंजी राणीला म्हणाले की मी तुला कन्येसमान ठेवीन, तू माझ्या आश्रमात राहा, येथे तुला कोणत्याही प्रकारचे कष्ट होणार नाहीत. असे वचन ऐकून राणीला काहीसा धीर आला आणि ती तेथे आश्रमातच राहू लागली. परंतु ती जे काही भोजन बनवत असे त्यात आणि जे पाणी भरून आणत असे त्यात किडे पडत.

आता गुसाईंजींनाही मोठे आश्चर्य व दुःख झाले आणि ते म्हणू लागले की मुली, तुझ्यावर कोणत्या देवतेचा कोप आहे ज्यामुळे तुझी अशी दशा झाली आहे? तेव्हा गुसाईंजींचे बोलणे ऐकून राणीने शिवपूजेचा सारा वृत्तान्त गुसाईंजींना सांगितला, तेव्हा गुसाईंजींनी अनेक प्रकारे भगवान शंकराची स्तुती केली आणि राणीला म्हणाले की मुली, तू सर्व मनोरथ पूर्ण करणारे सोळा सोमवार व्रत कर. त्याच्या प्रभावाने तुझी सर्व कष्टे दूर होतील. गुसाईंजींच्या आज्ञेनुसार राणीने षोडश सोमवार व्रत केले आणि सतराव्या सोमवारच्या पूजनाने राजाच्या हृदयात विचार उत्पन्न झाला की राणीला जाऊन बराच काळ झाला, कोण जाणे कोठे भटकत असेल, आता तिला शोधले पाहिजे. असा विचार करून चारही दिशांना आपले दूत राणीचा शोध घेण्यासाठी पाठवले. दूत शोधता शोधता गुसाईंजींच्या आश्रमातही पोहोचले आणि त्यांना सर्व वृत्तान्त सांगून राणीला आपल्यासोबत नेण्यास सांगितले. परंतु गुसाईंजींनी राणीला पाठवले नाही. तेव्हा दूतांनी राणीचा पत्ता व सर्व वृत्तान्त जाऊन राजाला सांगितला. राजा सर्व वृत्तान्त ऐकून स्वतः गुसाईंजींच्या आश्रमात गेला आणि गुसाईंजींना विनम्र भावाने म्हणाला की महाराज, ही महाराणी माझी पत्नी आहे. भगवान शंकराच्या कोपामुळे मी हिचा त्याग केला होता. आता भगवान शंकराचा कोप हिच्यावर शांत झाला आहे, म्हणून हिला नेण्यासाठी येथे आलो आहे. तुम्ही हिला माझ्यासोबत येण्याची आज्ञा द्या. गुसाईंजींनी राजाच्या बोलण्यावर विश्वास ठेवून राणीला राजासोबत जाण्याची आज्ञा दिली आणि राणी मोठ्या प्रसन्नतेने राजमहालात आली. तेव्हा नगरवासीयांनी नगर छान सजवले आणि सर्व नगरात वाजंत्री वाजू लागली व घरोघरी मंगलगान होऊ लागले. विद्वानांनी वेदमंत्रांचा उच्चार केला व आपल्या राजाराणीचे स्वागत केले. महाराजांनी ब्राह्मणांना पुष्कळ धनधान्य दिले. नगरीत जागोजागी सदावर्ते सुरू करून गरिबांना भोजन दिले गेले. अशा प्रकारे राजा भगवान शंकराच्या कृपेने अनेक प्रकारची सुखे भोगत मोठ्या आनंदाने जीवन व्यतीत करू लागला. आता तर राजा व राणी दोघेही दरवर्षी षोडश सोमवार व्रत व शिवाचे पूजन विधिपूर्वक करू लागले आणि या लोकात अनेक प्रकारची सुखे भोगल्यानंतर शिवपुरीला प्राप्त झाले. तसेच जो मनुष्य वाचा-कर्माने भक्ती व श्रद्धेने युक्त होऊन हे षोडश सोमवार व्रत व पूजन करतो, तो या संसारात अनेक सुखे भोगून अंतसमयी शिवपुरीला प्राप्त होतो. हे व्रत सर्व प्रकारचे मनोरथ पूर्ण करणारे आहे.

॥ समाप्त ॥