श्री सन्तान सप्तमी व्रत कथा

संतान सप्तमीचे व्रत भगवान शंकर व माता पार्वती यांना समर्पित आहे आणि भाद्रपद महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील सप्तमीला केले जाते. हे व्रत संतानसुख देणारे मानले गेले आहे. खाली त्याची पारंपरिक व्रतकथा व विधान दिले आहे.

श्री संतान सप्तमी व्रत कथा

एके दिवशी महाराज युधिष्ठिराने भगवंतांना म्हटले — हे प्रभो! असे एखादे उत्तम व्रत सांगा ज्याच्या प्रभावाने मनुष्यांचे अनेक सांसारिक क्लेश व दुःखे दूर होऊन ते पुत्रपौत्रवान होतील.

हे ऐकून भगवान म्हणाले — हे राजन्! तू फार उत्तम प्रश्न विचारला आहेस. मी तुला एक पौराणिक इतिहास सांगतो, तो लक्षपूर्वक ऐक. एकदा लोमश ऋषी ब्रजराजाच्या मथुरापुरीत वसुदेवाच्या घरी गेले. ऋषिराजांना आलेले पाहून दोघे अत्यंत प्रसन्न झाले आणि त्यांना उत्तम आसनावर बसवून त्यांचे अनेक प्रकारे वंदन व सत्कार केला. मग मुनींच्या चरणोदकाने आपले घर व शरीर पवित्र केले. ते प्रसन्न होऊन त्यांना कथा सांगू लागले. कथा सांगताना लोमश म्हणाले की — हे देवकी! दुष्ट दुराचारी पापी कंसाने तुझे कित्येक पुत्र मारून टाकले आहेत, ज्यामुळे तुझे मन अत्यंत दुःखी आहे. याच प्रकारे राजा नहुषाची पत्नी चंद्रमुखीही दुःखी राहत असे, परंतु तिने संतान सप्तमीचे व्रत विधिविधानासह केले, ज्याच्या प्रतापाने तिला संततीचे सुख प्राप्त झाले.

हे ऐकून देवकीने हात जोडून मुनींना म्हटले — हे ऋषिराज! कृपा करून राणी चंद्रमुखीचा संपूर्ण वृत्तान्त तसेच हे व्रत विस्तारपूर्वक मला सांगा जेणेकरून मीही या दुःखातून सुटका मिळवीन.

लोमश ऋषी म्हणाले की — हे देवकी! अयोध्येचे राजा नहुष होते. त्यांची पत्नी चंद्रमुखी अत्यंत सुंदर होती. त्यांच्या नगरात विष्णुगुप्त नावाचा एक ब्राह्मण राहत होता. त्याच्या पत्नीचे नाव भद्रमुखी होते. तीही अत्यंत रूपवती सुंदरी होती. राणी व ब्राह्मणी यांच्यात अत्यंत प्रेम होते. एके दिवशी त्या दोघी शरयू नदीत स्नान करण्यासाठी गेल्या. तेथे त्यांनी पाहिले की इतर बऱ्याच स्त्रिया शरयू नदीत स्नान करून निर्मळ वस्त्रे नेसून एका मंडपात शंकर व पार्वतीच्या मूर्ती स्थापन करून पूजा करत आहेत. राणी व ब्राह्मणीने हे पाहून त्या स्त्रियांना विचारले की — बहिणींनो! तुम्ही ही कोणत्या देवतेची आणि कोणत्या कारणासाठी पूजा-व्रत आदी करत आहात? हे ऐकून स्त्रिया म्हणाल्या की आम्ही संतान सप्तमीचे व्रत करत आहोत आणि आम्ही शिवपार्वतीचे पूजन चंदन-अक्षता आदींनी षोडशोपचार विधीने केले आहे. हे सर्व याच पुनीत व्रताचे विधान आहे. हे ऐकून राणी व ब्राह्मणीनेही हे व्रत करण्याचा मनोमन संकल्प केला आणि घरी परतल्या.

ब्राह्मणी भद्रमुखी तर हे व्रत नियमपूर्वक करत राहिली, परंतु राणी चंद्रमुखी राजमदामुळे कधी हे व्रत करत असे, कधी करत नसे. कधी विसरून जाई. काही काळानंतर दोघीही मरण पावल्या. दुसऱ्या जन्मी राणीला माकडिणीची व ब्राह्मणीला कोंबडीची योनी मिळाली. परंतु ब्राह्मणी कोंबडीच्या योनीतही काही विसरली नाही आणि भगवान शंकर व पार्वतीचे ध्यान करत राहिली; तिकडे राणी माकडिणीच्या योनीत सर्व काही विसरली. थोड्या काळानंतर दोघींनी हा देह त्यागला. आता त्यांचा तिसरा जन्म मनुष्ययोनीत झाला. त्या ब्राह्मणीने एका ब्राह्मणाच्या घरी कन्या म्हणून जन्म घेतला. त्या ब्राह्मणकन्येचे नाव भूषणदेवी ठेवले गेले आणि विवाह गोकुळनिवासी अग्निशील ब्राह्मणाशी करून दिला. भूषणदेवी इतकी सुंदर होती की ती आभूषणांविनाही अत्यंत सुंदर दिसे. कामदेवाची पत्नी रतीही तिच्यासमोर लाजत असे.

भूषणदेवीला अत्यंत सुंदर, सर्वगुणसंपन्न, चंद्रासारखे धर्मवीर, कर्मनिष्ठ, सुशील स्वभावाचे आठ पुत्र झाले. हे सर्व शिवाच्या व्रताचे पुनीत फळ होते. दुसरीकडे शिवविमुख राणीच्या गर्भातून कोणताही पुत्र झाला नाही, ती निःसंतान दुःखी राहू लागली. राणी व ब्राह्मणी यांच्यात जी प्रीती पहिल्या जन्मी होती ती आताही टिकून राहिली. राणी वृद्धावस्थेत जाऊ लागली तेव्हा तिला मुका, बहिरा व बुद्धिहीन, अल्पायुषी एक पुत्र झाला; तो नऊ वर्षांच्या वयात हा क्षणभंगुर संसार सोडून गेला. आता तर राणी पुत्रशोकाने अत्यंत दुःखी होऊन व्याकूळ राहू लागली. दैवयोगाने भूषणदेवी ब्राह्मणी आपल्या पुत्रांना घेऊन राणीकडे पोहोचली. राणीची हकीकत ऐकून तिलाही फार दुःख झाले, परंतु यात कोणाचा काय उपाय! कर्म व प्रारब्धाच्या लिखिताला स्वतः ब्रह्मदेवही पुसू शकत नाही. राणी कर्मच्युतही होती, म्हणूनच तिला दुःख भोगावे लागले. इकडे राणी पंडितिणीचे हे वैभव व आठ पुत्र पाहून मनात तिच्याविषयी ईर्ष्या करू लागली आणि तिच्या मनात पाप उत्पन्न झाले. त्या ब्राह्मणीने राणीचा संताप दूर करण्यासाठी आपले आठही पुत्र राणीजवळ ठेवले. राणीने पापाच्या अधीन होऊन त्या ब्राह्मणीपुत्रांची हत्या करण्याच्या विचाराने लाडवात विष घालून त्यांना खाऊ घातले, परंतु भगवान शंकराच्या कृपेने एकाही बालकाचा मृत्यू झाला नाही. हे पाहून राणी अत्यंत आश्चर्यचकित झाली आणि या रहस्याचा शोध घेण्याचे तिने मनात ठरवले.

भगवंताच्या पूजेतून निवृत्त होऊन भूषणदेवी आली तेव्हा राणीने तिला सांगितले की मी तुझ्या पुत्रांना मारण्यासाठी त्यांना विष घालून लाडू खाऊ घातले, परंतु त्यांच्यापैकी एकही मेला नाही. तू कोणते दान, पुण्य, व्रत केले आहेस ज्यामुळे तुझे पुत्र मरत नाहीत आणि तू नित्य नवी सुखे भोगत आहेस? तुझे मोठे सौभाग्य आहे. याचे रहस्य तू मला निष्कपटपणे समजावून सांग, मी तुझी फार ऋणी राहीन.

राणीचे असे दीन शब्द ऐकून भूषण ब्राह्मणी म्हणू लागली — ऐक, तुला तीन जन्मांची हकीकत सांगते, ती लक्षपूर्वक ऐक. पहिल्या जन्मी तू राजा नहुषाची पत्नी होतीस आणि तुझे नाव चंद्रमुखी होते, माझे भद्रमुखी होते आणि मी ब्राह्मणी होते. आपण अयोध्येत राहत होतो आणि माझे-तुझे मोठे प्रेम होते. एके दिवशी आपण दोघी शरयू नदीत स्नानास गेलो आणि इतर स्त्रियांना संतान सप्तमीचा उपवास करून शिवाचे पूजनअर्चन करताना पाहून आपण हे उत्तम व्रत करण्याची प्रतिज्ञा केली होती. परंतु तू सर्व विसरलीस आणि खोटे बोलण्याचा दोष तुला लागला, जो तू आजही भोगत आहेस. मी हे व्रत आचारविचारांसह नियमपूर्वक सदैव केले आणि आजही करते. दुसऱ्या जन्मी तू माकडिणीचा जन्म घेतलास आणि मला कोंबडीची योनी मिळाली. भगवान शंकराच्या कृपेने या व्रताच्या प्रभावाने मी भगवंताला या जन्मीही विसरले नाही आणि निरंतर ते व्रत नियमानुसार करत राहिले. तू आपल्या माकडिणीच्या जन्मीही विसरलीस. मला वाटते की तुझ्यावर हे जे भारी संकट आहे त्याचे एकमेव हेच कारण आहे आणि दुसरे कोणतेही याचे कारण असू शकत नाही. म्हणून मी तर सांगते की तूही संतान सप्तमीचे व्रत विधिपूर्वक कर, जेणेकरून तुझे हे संकट दूर होईल.

लोमश ऋषी म्हणाले — हे देवकी! भूषण ब्राह्मणीच्या मुखातून आपल्या पूर्वजन्माची कथा व व्रतसंकल्प इत्यादी ऐकून राणीला जुन्या गोष्टी आठवल्या आणि ती पश्चात्ताप करू लागली तसेच भूषण ब्राह्मणीच्या चरणांवर पडून क्षमायाचना करू लागली आणि भगवान शंकर व पार्वतीच्या अपार महिम्याची गीते गाऊ लागली. त्या दिवसापासून राणीने नियमानुसार संतान सप्तमीचे व्रत केले, ज्याच्या प्रभावाने राणीला संतानसुखही मिळाले आणि संपूर्ण सुख भोगून राणी शिवलोकी गेली. भगवान शंकराच्या व्रताचा असा प्रभाव आहे की पथभ्रष्ट मनुष्यही आपल्या मार्गावर अग्रेसर होतो आणि अनंत ऐश्वर्य भोगून मोक्ष प्राप्त करतो.

लोमश ऋषी पुढे म्हणाले की — देवकी! म्हणून मी तुलाही सांगतो की तूही हे व्रत करण्याचा संकल्प आपल्या मनात कर, तर तुलाही संतानसुख मिळेल. एवढी कथा ऐकून देवकी हात जोडून लोमश ऋषींना विचारू लागली — हे ऋषिराज! मी हा पुनीत उपवास अवश्य करीन, परंतु तुम्ही या कल्याणकारी व संतानसुख देणाऱ्या उपवासाचे विधान, नियम आदी विस्तारपूर्वक समजावून सांगा.

हे ऐकून ऋषी म्हणाले — हे देवकी! हा पुनीत उपवास भाद्रपद महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील सप्तमीच्या दिवशी केला जातो. त्या दिवशी ब्रह्ममुहूर्तावर उठून एखाद्या नदीच्या अथवा विहिरीच्या पवित्र जलात स्नान करून निर्मळ वस्त्रे नेसावीत. श्री शंकर भगवान व जगदंबा पार्वती यांच्या मूर्तीची स्थापना करावी. या प्रतिमांसमोर सोन्याच्या, चांदीच्या तारांचा अथवा रेशमाचा एक गंडा बनवावा; त्या गंड्यात सात गाठी माराव्यात. या गंड्याची धूप, दीप, अष्टगंधाने पूजा करून तो आपल्या हातात बांधावा आणि भगवान शंकराकडे आपली कामना सफल होण्याची प्रार्थना करावी. त्यानंतर सात पुवे बनवून भगवंताला नैवेद्य दाखवावा आणि सातच पुवे व यथाशक्ती सोन्याची अथवा चांदीची अंगठी बनवून हे सर्व एका तांब्याच्या पात्रात ठेवून त्यांचे षोडशोपचार विधीने पूजन करून एखाद्या सदाचारी, धर्मनिष्ठ, सुपात्र ब्राह्मणाला दान द्यावे. त्यानंतर सात पुवे स्वतः प्रसाद म्हणून ग्रहण करावेत.

अशा प्रकारे या व्रताचे पारायण करावे. दरवर्षी शुक्ल पक्षातील सप्तमीच्या दिवशी, हे देवकी! हे व्रत अशा प्रकारे नियमपूर्वक केल्याने समस्त पापे नष्ट होतात आणि भाग्यशाली संतती उत्पन्न होते तसेच शेवटी शिवलोकाची प्राप्ती होते. हे देवकी! मी तुला संतान सप्तमीचे व्रत संपूर्ण विधानासह विस्तारपूर्वक वर्णन केले आहे. ते आता तू नियमपूर्वक कर, जेणेकरून तुला उत्तम संतती होईल. एवढी कथा सांगून भगवान आनंदकंद श्रीकृष्णाने धर्मावतार युधिष्ठिराला सांगितले की — लोमश ऋषी अशा प्रकारे आमच्या मातेला शिकवण देऊन निघून गेले. ऋषींच्या सांगण्यानुसार आमच्या माता देवकीने हे व्रत नियमानुसार केले, ज्याच्या प्रभावाने आम्ही जन्मलो. हे व्रत विशेषतः स्त्रियांसाठी कल्याणकारी आहे परंतु पुरुषांनाही तितकेच कल्याणदायक आहे. संतानसुख देणारे, पापांचा नाश करणारे हे उत्तम व्रत आहे, जे स्वतःही करावे आणि दुसऱ्यांकडूनही करवावे. नियमपूर्वक जो कोणी हे व्रत करतो आणि भगवान शंकर व पार्वतीची खऱ्या मनाने आराधना करतो, तो निश्चितच अमर पद प्राप्त करून शेवटी शिवलोकी जातो.

॥ बोला शंकर भगवानाचा जयजयकार ॥