श्रावण मास

कधी येतो

ग्रेगोरियन दिनदर्शिकेत श्रावण महिना बहुधा जुलै–ऑगस्टमध्ये येतो. त्याचा आरंभ पंचांगभेदानुसार वेगवेगळा असतो:

• पौर्णिमांत पंचांग (उत्तर प्रदेश, बिहार, मध्य प्रदेश, राजस्थान, पंजाब, हरियाणा, उत्तराखंड) — श्रावण आषाढ पौर्णिमेच्या दुसऱ्या दिवशी सुरू होतो.
• अमांत पंचांग (महाराष्ट्र, गुजरात, कर्नाटक, आंध्र प्रदेश, तेलंगणा, तमिळनाडू) — श्रावण अमावास्येच्या दुसऱ्या दिवशी सुरू होतो, म्हणजे सुमारे पंधरा दिवसांनी.

दोन्ही परंपरांत महिन्याची सांगता श्रावण पौर्णिमेला होते, ज्या दिवशी रक्षाबंधन आणि श्रावणी उपाकर्म साजरे केले जाते.

श्रावणी सोमवार व्रत

सोमवार हा भगवान शिवाला समर्पित असून श्रावणातील सोमवार सर्वाधिक पुण्यदायी मानले जातात.

• व्रती पहाटे स्नान करून शिवलिंगावर जल, दूध, दही, तूप, मध आणि साखर यांनी पंचामृत अभिषेक करतात.
• बेलपत्र (त्रिदल बिल्वपत्र), धोतरा, रुईची फुले, पांढरी फुले आणि भस्म अर्पण केले जाते. शिवलिंगावर तुळस आणि केवड्याचे फूल वर्ज्य मानले जाते.
• दिवसभर उपवास करून सायंकाळी प्रदोषकाळी पूजेनंतर एकदा फलाहार किंवा सात्त्विक भोजन घेतले जाते.
• सोळा सोमवार व्रताचा आरंभ बहुधा श्रावणातील पहिल्या सोमवारपासून केला जातो.

मंगळागौरी व्रत

श्रावणातील प्रत्येक मंगळवारी नवविवाहित स्त्रिया पार्वतीमातेचे (मंगळागौरीचे) व्रत करतात. अखंड सौभाग्य, दांपत्यसुख आणि संततीच्या कुशलतेच्या कामनेने हे व्रत केले जाते. पूजेत सोळा प्रकारची सामग्री — सोळा माळा, सोळा लाडू, सोळा सौभाग्यवस्तू — अर्पण करण्याची परंपरा आहे. रात्री जागरण करून मंगळागौरीचे खेळ खेळण्याची महाराष्ट्रातील परंपरा विशेष प्रसिद्ध आहे.

पूजाविधी

1. ब्रह्ममुहूर्तावर स्नान करून स्वच्छ वस्त्रे परिधान करा आणि व्रताचा संकल्प करा.
2. शिवलिंगाचा किंवा शिवपरिवाराच्या मूर्तीचा जलाभिषेक करा, नंतर पंचामृताने अभिषेक करून पुन्हा शुद्ध जल वाहा.
3. बेलपत्र, पांढरी फुले, चंदन, अक्षता, धूप आणि दीप अर्पण करा.
4. रुद्राभिषेक करताना श्री रुद्रम् (नमकम्–चमकम्) चे पठण करा, अथवा शिव चालीसा आणि रुद्राष्टकाचे पठण करा.
5. ‘ॐ नमः शिवाय’ या पंचाक्षरी मंत्राचा यथाशक्ती जप करा — कमीत कमी एक माळ (१०८ वेळा).
6. आरती करून प्रसाद वाटा आणि आपल्या ऐपतीनुसार अन्नदान करा.

या महिन्यातील प्रमुख सण

• हरियाली अमावास्या — श्रावण अमावास्या; वृक्षारोपण आणि पितृतर्पणाचा दिवस.
• हरियाली तीज — श्रावण शुक्ल तृतीया; शिव-पार्वतीच्या मीलनाचा उत्सव.
• नागपंचमी — श्रावण शुक्ल पंचमी; नागदेवतेची पूजा.
• श्रावण पुत्रदा एकादशी — श्रावण शुक्ल एकादशी; तिला पवित्रा एकादशी असेही म्हणतात.
• श्रावण शिवरात्री — श्रावण कृष्ण चतुर्दशी; सावनची शिवरात्री, कावड यात्रेचा कळस.
• रक्षाबंधन व श्रावणी उपाकर्म — श्रावण पौर्णिमा; भाऊ-बहिणीचा सण आणि यज्ञोपवीत बदलण्याचा दिवस. महाराष्ट्रात याच दिवशी नारळी पौर्णिमाही साजरी होते.

आहार आणि संयम

श्रावण हा पावसाळ्यातील महिना असून या काळात पचनशक्ती स्वाभाविकपणे मंदावते. म्हणूनच परंपरेत या महिन्यात मांस, मद्य, लसूण-कांदा आणि हिरव्या पालेभाज्या टाळण्याचा विधी आहे. सात्त्विक आहार, संयमित दिनचर्या, नित्य जप आणि शिवकथाश्रवण — हेच श्रावणाच्या साधनेचे सार आहे.

ॐ नमः शिवाय

परिचय

श्रावण महिना हा हिंदू पंचांगातील पाचवा महिना असून भगवान शिवाच्या उपासनेसाठी वर्षातील सर्वांत पवित्र काळ मानला जातो. उत्तर भारतात त्याला ‘सावन’ म्हणतात. या महिन्याचे नाव श्रवण नक्षत्रावरून पडले आहे, कारण या महिन्याची पौर्णिमा बहुधा श्रवण नक्षत्रावर येते. पावसाळ्यातील हा महिना निसर्गाच्या नवजीवनाचे प्रतीक आहे — आणि शिवभक्तीच्या दृष्टीने संपूर्ण वर्षाचे शिखर.

या संपूर्ण महिन्यात शिवालयांत जलाभिषेक, रुद्राभिषेक, बेलपत्र अर्पण आणि ‘ॐ नमः शिवाय’चा अखंड जप चालू असतो. काशी विश्वनाथ, वैद्यनाथ धाम, महाकालेश्वर, सोमनाथ आणि त्र्यंबकेश्वरासह सर्व ज्योतिर्लिंगांत श्रावणभर विशेष आयोजन होते.

पौराणिक महत्त्व

श्रावणाचा महिमा समुद्रमंथनाच्या कथेशी जोडलेला आहे. मंथनाच्या वेळी सर्वप्रथम हलाहल विष प्रकट झाले; त्याच्या तापाने संपूर्ण सृष्टी व्याकुळ झाली. सृष्टीच्या रक्षणासाठी भगवान शिवांनी ते विष स्वतः प्राशन केले. पार्वतीमातेने त्यांचा कंठ रोखून धरला, त्यामुळे विष कंठातच थांबले आणि शिव ‘नीलकंठ’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

विषाचा ताप शांत करण्यासाठी देवांनी त्यांच्यावर सतत जल अर्पण केले. ही घटना श्रावण महिन्यात घडली असे परंपरा मानते — म्हणूनच या महिन्यात शिवलिंगावर जल, दूध आणि गंगाजल वाहण्याची परंपरा सर्वाधिक फलदायी मानली जाते. कावड यात्रा हा याच भावनेचा विस्तार आहे; त्यात भक्त गंगोत्री, गोमुख, हरिद्वार किंवा सुलतानगंज येथून गंगाजल कावडीत भरून पायी चालत आपल्या आराध्य शिवालयात अर्पण करतात.