ज्ञानेश्वरी — अध्याय पाचवा

शेअर करा

मग पार्थु श्रीकृष्णातें म्हणे । हां हो हें कैसें तुमचे बोलणें । एक होय तरी अंतःकरणे । विचारूं ये ॥ १ ॥

maga pārthu śrīkṛṣṇāteṃ mhaṇe | hāṃ ho heṃ kaiseṃ tumace bolaṇeṃ | eka hoya tarī aṃtaḥkaraṇe | vicārūṃ ye || 1 ||

मागां सकळ कर्माचा संन्यासु । तुम्हींचि निरोपिला होता बहुवसु । तरी कर्मयोगीं केवीं अतिरसु । पोखीतसां पुढती ॥ २ ॥

māgāṃ sakaḷa karmācā saṃnyāsu | tumhīṃci niropilā hotā bahuvasu | tarī karmayogīṃ kevīṃ atirasu | pokhītasāṃ puḍhatī || 2 ||

ऐसें द्व्यर्थ हें बोलतां । आम्हां नेणतयांचिया चित्ता । आपुलिये चाडे अनंता । उमजू नोहे ॥ ३ ॥

aiseṃ dvyartha heṃ bolatāṃ | āmhāṃ neṇatayāṃciyā cittā | āpuliye cāḍe anaṃtā | umajū nohe || 3 ||

एकें एकसारातें बोधिजे । तरी एकनिष्ठचि बोलिजे । हें आणिकीं काय सांगिजे । तुम्हांप्रति ॥ ४ ॥

ekeṃ ekasārāteṃ bodhije | tarī ekaniṣṭhaci bolije | heṃ āṇikīṃ kāya sāṃgije | tumhāṃprati || 4 ||

तरी याचिलागीं तुमतें । म्यां राऊळासी विनविले होते । जे हा परमार्थु ध्वनितें । न बोलावा ॥ ५ ॥

tarī yācilāgīṃ tumateṃ | myāṃ rāūḷāsī vinavile hote | je hā paramārthu dhvaniteṃ | na bolāvā || 5 ||

परी मागील असो देवा । आतां प्रस्तुतीं उकलु देखावा । सांगे दोहींमाजि बरवा । मार्गु कवण ॥ ६ ॥

parī māgīla aso devā | ātāṃ prastutīṃ ukalu dekhāvā | sāṃge dohīṃmāji baravā | mārgu kavaṇa || 6 ||

जो परिणामींचा निर्वाळा । अचुंबितु ये फळा । आणि अनुष्ठिता प्रांजळा । सावियाचि ॥ ७ ॥

jo pariṇāmīṃcā nirvāḷā | acuṃbitu ye phaḷā | āṇi anuṣṭhitā prāṃjaḷā | sāviyāci || 7 ||

जैसें निद्रेचे सुख न मोडे । आणि मार्गु तरी बहुसाल सांडे । तैसें सोकासनां सांगडे । सोहपें होय ॥ ८ ॥

jaiseṃ nidrece sukha na moḍe | āṇi mārgu tarī bahusāla sāṃḍe | taiseṃ sokāsanāṃ sāṃgaḍe | sohapeṃ hoya || 8 ||

येणें अर्जुनाचेनि बोले । देवो मनीं रिझले । मग होईल ऐकें म्हणितले । संतोषोनियां ॥ ९ ॥

yeṇeṃ arjunāceni bole | devo manīṃ rijhale | maga hoīla aikeṃ mhaṇitale | saṃtoṣoniyāṃ || 9 ||

देखा कामधेनु ऐसी माये । सदैवा जया होये । तो चंद्रुहि परी लाहे खेळावया ॥ १० ॥

dekhā kāmadhenu aisī māye | sadaivā jayā hoye | to caṃdruhi parī lāhe kheḷāvayā || 10 ||

पाहें पां शंभूची प्रसन्नता । तया उपमन्यूचिया आर्ता । काय क्षीराब्धि दूधभाता । देईजेचिना ॥ ११ ॥

pāheṃ pāṃ śaṃbhūcī prasannatā | tayā upamanyūciyā ārtā | kāya kṣīrābdhi dūdhabhātā | deījecinā || 11 ||

तैसा औदार्याचा कुरुठा । कृष्ण आपु जाहलिया सुभटा । कां सर्व सुखांचा वसौटा । तोचि नोहावा ॥ १२ ॥

taisā audāryācā kuruṭhā | kṛṣṇa āpu jāhaliyā subhaṭā | kāṃ sarva sukhāṃcā vasauṭā | toci nohāvā || 12 ||

एथ चमत्कारु कायसा । गोसावी लक्ष्मीकांताऐसा । आतां आपुलिया सवेसा । मागावा कीं ॥ १३ ॥

etha camatkāru kāyasā | gosāvī lakṣmīkāṃtāaisā | ātāṃ āpuliyā savesā | māgāvā kīṃ || 13 ||

म्हणोनि अर्जुने म्हणितले । तें हांसोनि येरें दिधले । तेंचि सांगेन बोलिले । काय कृष्णें ॥ १४ ॥

mhaṇoni arjune mhaṇitale | teṃ hāṃsoni yereṃ didhale | teṃci sāṃgena bolile | kāya kṛṣṇeṃ || 14 ||

तो म्हणे गा कुंतीसुता । हे संन्यासयोगु विचारितां । मोक्षकर तत्वता । दोनीहि होती ॥ १५ ॥

to mhaṇe gā kuṃtīsutā | he saṃnyāsayogu vicāritāṃ | mokṣakara tatvatā | donīhi hotī || 15 ||

तरी जाणां नेणां सकळां । हा कर्मयोगु कीर प्रांजळा । जैसी नाव स्त्रियां बाळां । तोयतरणीं ॥ १६ ॥

tarī jāṇāṃ neṇāṃ sakaḷāṃ | hā karmayogu kīra prāṃjaḷā | jaisī nāva striyāṃ bāḷāṃ | toyataraṇīṃ || 16 ||

तैसें सारासार पाहिजे । तरी सोहपा हाचि देखिजे । येणें संन्यासफळ लाहिजे । अनायासें ॥ १७ ॥

taiseṃ sārāsāra pāhije | tarī sohapā hāci dekhije | yeṇeṃ saṃnyāsaphaḷa lāhije | anāyāseṃ || 17 ||

आतां याचिलागीं सांगेन । तुज संन्यासियाचे चिन्ह । मग सहजें हे अभिन्न । जाणसी तूं ॥ १८ ॥

ātāṃ yācilāgīṃ sāṃgena | tuja saṃnyāsiyāce cinha | maga sahajeṃ he abhinna | jāṇasī tūṃ || 18 ||

तरी गेलियाचि से न करी । न पवतां चाड न धरी । जो सुनिश्चळु अंतरीं । मेरु जैसा ॥ १९ ॥

tarī geliyāci se na karī | na pavatāṃ cāḍa na dharī | jo suniścaḷu aṃtarīṃ | meru jaisā || 19 ||

आणि मी माझें ऐसी आठवण । विसरले जयाचे अंतःकरण । पार्था तो संन्यासी जाण । निरंतर ॥ २० ॥

āṇi mī mājheṃ aisī āṭhavaṇa | visarale jayāce aṃtaḥkaraṇa | pārthā to saṃnyāsī jāṇa | niraṃtara || 20 ||

जो मनें ऐसा जाहला । संगी तोचि सांडिला । म्हणोनि सुखें सुख पावला । अखंडित ॥ २१ ॥

jo maneṃ aisā jāhalā | saṃgī toci sāṃḍilā | mhaṇoni sukheṃ sukha pāvalā | akhaṃḍita || 21 ||

आतां गृहादिक आघवें । तें कांहीं नलगे त्यजावें । जें घेतें जाहलें स्वभावें । निःसंगु म्हणऊनि ॥ २२ ॥

ātāṃ gṛhādika āghaveṃ | teṃ kāṃhīṃ nalage tyajāveṃ | jeṃ gheteṃ jāhaleṃ svabhāveṃ | niḥsaṃgu mhaṇaūni || 22 ||

देखें अग्नि विझोनि जाये । मग जे रांखोंडी केवळु होये । तैं ते कापुसें गिंवसूं ये । जियापरी ॥ २३ ॥

dekheṃ agni vijhoni jāye | maga je rāṃkhoṃḍī kevaḷu hoye | taiṃ te kāpuseṃ giṃvasūṃ ye | jiyāparī || 23 ||

तैसा असतेनि उपाधी । नाकळिजे जो कर्मबंधीं । जयाचीचे बुद्धी । संकल्पु नाहीं ॥ २४ ॥

taisā asateni upādhī | nākaḷije jo karmabaṃdhīṃ | jayācīce buddhī | saṃkalpu nāhīṃ || 24 ||

म्हणोनि कल्पना जैं सांडे । तैंचि गा संन्यासु घडे । या कारणे दोनी सांगडे । संन्यासयोगु ॥ २५ ॥

mhaṇoni kalpanā jaiṃ sāṃḍe | taiṃci gā saṃnyāsu ghaḍe | yā kāraṇe donī sāṃgaḍe | saṃnyāsayogu || 25 ||

एऱ्हवीं तरी पार्था । जे मूर्ख होती सर्वथा । ते सांख्यकर्मसंस्था । जाणती केवीं ॥ २६ ॥

eऱhavīṃ tarī pārthā | je mūrkha hotī sarvathā | te sāṃkhyakarmasaṃsthā | jāṇatī kevīṃ || 26 ||

सहजें ते अज्ञान । म्हणोनि म्हणती हे भिन्न । एऱ्हवी दीपाप्रती काई अनान । प्रकाशु आहाती ॥ २७ ॥

sahajeṃ te ajñāna | mhaṇoni mhaṇatī he bhinna | eऱhavī dīpāpratī kāī anāna | prakāśu āhātī || 27 ||

पैं सम्यक् एकें अनुभवें । जिहीं देखिलें तत्व आघवें । ते दोन्हीतेंही ऐक्यभावें । मानिती गा ॥ २८ ॥

paiṃ samyak ekeṃ anubhaveṃ | jihīṃ dekhileṃ tatva āghaveṃ | te donhīteṃhī aikyabhāveṃ | mānitī gā || 28 ||

आणि सांख्यीं जें पाविजे । तेंचि योगीं गमिजे । म्हणोनि ऐक्यता दोहींते सहजें । इयापरी ॥ २९ ॥

āṇi sāṃkhyīṃ jeṃ pāvije | teṃci yogīṃ gamije | mhaṇoni aikyatā dohīṃte sahajeṃ | iyāparī || 29 ||

देखें आकाशा आणि अवकाशा । भेदु नाहीं जैसा । तैसे ऐक्य योगसंन्यासा । वोळखे जो ॥ ३० ॥

dekheṃ ākāśā āṇi avakāśā | bhedu nāhīṃ jaisā | taise aikya yogasaṃnyāsā | voḷakhe jo || 30 ||

तयासीचि जगीं पाहलें । आपणपें तेणेंचि देखिलें । जया सांख्ययोग जाणवले । भेदेंविण ॥ ३१ ॥

tayāsīci jagīṃ pāhaleṃ | āpaṇapeṃ teṇeṃci dekhileṃ | jayā sāṃkhyayoga jāṇavale | bhedeṃviṇa || 31 ||

जो युक्तिपंथें पार्था । चढे मोक्षपर्वता । तो महासुखाचा निमथा । वहिला पावे ॥ ३२ ॥

jo yuktipaṃtheṃ pārthā | caḍhe mokṣaparvatā | to mahāsukhācā nimathā | vahilā pāve || 32 ||

येरा योगस्थिति जया सांडे । तो वायांचि गा हव्यासीं पडे । परि प्राप्ति कहीं न घडे । संन्यासाची ॥ ३३ ॥

yerā yogasthiti jayā sāṃḍe | to vāyāṃci gā havyāsīṃ paḍe | pari prāpti kahīṃ na ghaḍe | saṃnyāsācī || 33 ||

जेणें भ्रांतीपासूनि हिरतलें । गुरुवाक्यें मन धुतलें । मग आत्मस्वरुपीं घातलें । हारौनियां ॥ ३४ ॥

jeṇeṃ bhrāṃtīpāsūni hirataleṃ | guruvākyeṃ mana dhutaleṃ | maga ātmasvarupīṃ ghātaleṃ | hārauniyāṃ || 34 ||

जैसें समुद्रीं लवण न पडे । तवं वेगळे अल्प आवडे । मग होय सिंधूचि एवढें । मिळे तेव्हां ॥ ३५ ॥

jaiseṃ samudrīṃ lavaṇa na paḍe | tavaṃ vegaḷe alpa āvaḍe | maga hoya siṃdhūci evaḍheṃ | miḷe tevhāṃ || 35 ||

तैसें संकल्पोनि काढिलें । जयाचें मनचि चैतन्य जाहलें । तेणें एकदेशियें परि व्यापिलें । लोकत्रय ॥ ३६ ॥

taiseṃ saṃkalponi kāḍhileṃ | jayāceṃ manaci caitanya jāhaleṃ | teṇeṃ ekadeśiyeṃ pari vyāpileṃ | lokatraya || 36 ||

आतां कर्ता कर्म करावें । हें खुंटलें तया स्वभावें । आणि करी जऱ्ही आघवें । तऱ्ही अकर्ता तो ॥ ३७ ॥

ātāṃ kartā karma karāveṃ | heṃ khuṃṭaleṃ tayā svabhāveṃ | āṇi karī jaऱhī āghaveṃ | taऱhī akartā to || 37 ||

जे पार्था तया देहीं । मी ऐसा आठऊ नाहीं । तरी कर्तृत्व कैचें काई । उरे सांगे ॥ ३८ ॥

je pārthā tayā dehīṃ | mī aisā āṭhaū nāhīṃ | tarī kartṛtva kaiceṃ kāī | ure sāṃge || 38 ||

ऐसें तनुत्यागेंवीण । अमूर्ताचे गुण । दिसती संपूर्ण । योगयुक्तां ॥ ३९ ॥

aiseṃ tanutyāgeṃvīṇa | amūrtāce guṇa | disatī saṃpūrṇa | yogayuktāṃ || 39 ||

एऱ्हवीं आणिकांचिये परी । तोही एक शरीरी । अशेषाही व्यापारीं । वर्ततु दिसे ॥ ४० ॥

eऱhavīṃ āṇikāṃciye parī | tohī eka śarīrī | aśeṣāhī vyāpārīṃ | vartatu dise || 40 ||

तोही नेत्रीं पाहे । श्रवणीं ऐकतु आहे । परि तेथींचा सर्वथा नोहे । नवल देखें ॥ ४१ ॥

tohī netrīṃ pāhe | śravaṇīṃ aikatu āhe | pari tethīṃcā sarvathā nohe | navala dekheṃ || 41 ||

स्पर्शासि तरी जाणे । परिमळु सेवी घ्राणें । अवसरोचित बोलणें । तयाहि आथी ॥ ४२ ॥

sparśāsi tarī jāṇe | parimaḷu sevī ghrāṇeṃ | avasarocita bolaṇeṃ | tayāhi āthī || 42 ||

आहारातें स्वीकारी । त्यजावें तें परिहरि । निद्रेचिया अवसरीं । निदिजे सुखें ॥ ४३ ॥

āhārāteṃ svīkārī | tyajāveṃ teṃ parihari | nidreciyā avasarīṃ | nidije sukheṃ || 43 ||

आपुलेनि इच्छावशें । तोही गा चालतु दिसे । पैं सकळ कर्म ऐसें । रहाटे कीर ॥ ४४ ॥

āpuleni icchāvaśeṃ | tohī gā cālatu dise | paiṃ sakaḷa karma aiseṃ | rahāṭe kīra || 44 ||

हें सांगों काई एकैक । देखें श्वासोच्छासादिक । आणि निमिषोन्निमिष । आदिकरुनि ॥ ४५ ॥

heṃ sāṃgoṃ kāī ekaika | dekheṃ śvāsocchāsādika | āṇi nimiṣonnimiṣa | ādikaruni || 45 ||

पार्था तयाचे ठायीं । हें आघवेंचि आथि पाहीं । परि तो कर्ता नव्हे कांही । प्रतीतिबळें ॥ ४६ ॥

pārthā tayāce ṭhāyīṃ | heṃ āghaveṃci āthi pāhīṃ | pari to kartā navhe kāṃhī | pratītibaḷeṃ || 46 ||

जैं भ्रांती सेजे सुतला । तैं स्वप्नसुखें भुतला । मग तो ज्ञानोदयी चेइला । म्हणोनियां ॥ ४७ ॥

jaiṃ bhrāṃtī seje sutalā | taiṃ svapnasukheṃ bhutalā | maga to jñānodayī ceilā | mhaṇoniyāṃ || 47 ||

आतां अधिष्ठानसंगती । अशेषाही इंद्रियवृत्ती । आपुलालिया अर्थीं । वर्तत आहाती ॥ ४८ ॥

ātāṃ adhiṣṭhānasaṃgatī | aśeṣāhī iṃdriyavṛttī | āpulāliyā arthīṃ | vartata āhātī || 48 ||

दीपाचेनि प्रकाशें । गृहींचे व्यापार जैसे । देहीं कर्मजात तैसे । योगयुक्ता ॥ ४९ ॥

dīpāceni prakāśeṃ | gṛhīṃce vyāpāra jaise | dehīṃ karmajāta taise | yogayuktā || 49 ||

तो कर्में करी सकळें । परी कर्मबंधा नाकळे । जैसें न सिपें जळीं जळें । पद्मपत्र ॥ ५० ॥

to karmeṃ karī sakaḷeṃ | parī karmabaṃdhā nākaḷe | jaiseṃ na sipeṃ jaḷīṃ jaḷeṃ | padmapatra || 50 ||

देखे बुध्दीची भाष नेणिजे । मनाचा अंकुर नुदैजे । ऐसा व्यापारु तो बोलिजे । शारीरु गा ॥ ५१ ॥

dekhe budhdīcī bhāṣa neṇije | manācā aṃkura nudaije | aisā vyāpāru to bolije | śārīru gā || 51 ||

हेंच मराठे परियेशीं । तरी बाळकाची चेष्टा जैशी । योगिये कर्मे करिती तैशीं । केवळा तनू ॥ ५२ ॥

heṃca marāṭhe pariyeśīṃ | tarī bāḷakācī ceṣṭā jaiśī | yogiye karme karitī taiśīṃ | kevaḷā tanū || 52 ||

मग पांचभौतिक संचलें । जेव्हां शरीर असे निदेलें । तेथ मनचि राहाटें एकलें । स्वप्नीं जेवीं ॥ ५३ ॥

maga pāṃcabhautika saṃcaleṃ | jevhāṃ śarīra ase nideleṃ | tetha manaci rāhāṭeṃ ekaleṃ | svapnīṃ jevīṃ || 53 ||

नवल ऐकें धनुर्धरा । कैसा वासनेचा संसारा । देहा होऊं नेदी उजगरा । परि सुखदुःखें भोगी ॥ ५४ ॥

navala aikeṃ dhanurdharā | kaisā vāsanecā saṃsārā | dehā hoūṃ nedī ujagarā | pari sukhaduḥkheṃ bhogī || 54 ||

इंद्रियांचां गांवीं नेणिजे । ऐसा व्यापारु जो निपजे । तो केवळु गा म्हणिजे । मानसाचा ॥ ५५ ॥

iṃdriyāṃcāṃ gāṃvīṃ neṇije | aisā vyāpāru jo nipaje | to kevaḷu gā mhaṇije | mānasācā || 55 ||

योगिये तोही करिती । परि कर्में तेणें न बंधिजती । जे सांडिली आहे संगती । अंहभावाची ॥ ५६ ॥

yogiye tohī karitī | pari karmeṃ teṇeṃ na baṃdhijatī | je sāṃḍilī āhe saṃgatī | aṃhabhāvācī || 56 ||

आतां जाहालिया भ्रमहत । जैसें पिशाचाचें चित्त । मग इंद्रियांचे चेष्टित । विकळु दिसे ॥ ५७ ॥

ātāṃ jāhāliyā bhramahata | jaiseṃ piśācāceṃ citta | maga iṃdriyāṃce ceṣṭita | vikaḷu dise || 57 ||

स्वरूप तरी देखे । आळविलें आइके । शब्दु बोले मुखें । परि ज्ञान नाही ॥५८ ॥

svarūpa tarī dekhe | āḷavileṃ āike | śabdu bole mukheṃ | pari jñāna nāhī ||58 ||

हें असो काजेंविण । जें जें काही कारण । तें केवळ कर्म जाण । इंद्रियांचे ॥ ५९ ॥

heṃ aso kājeṃviṇa | jeṃ jeṃ kāhī kāraṇa | teṃ kevaḷa karma jāṇa | iṃdriyāṃce || 59 ||

मग सर्वत्र जें जाणतें । ते बुद्धीचें कर्म निरूतें । वोळख अर्जुनातें । म्हणे हरि ॥ ६० ॥

maga sarvatra jeṃ jāṇateṃ | te buddhīceṃ karma nirūteṃ | voḷakha arjunāteṃ | mhaṇe hari || 60 ||

ते बुद्धी धुरे करुनी । कर्म करिती चित्त देऊनी । परि ते नैष्कम्यापासुनी । मुक्त दिसती ॥ ६१ ॥

te buddhī dhure karunī | karma karitī citta deūnī | pari te naiṣkamyāpāsunī | mukta disatī || 61 ||

जें बुद्धीचिये ठावूनि देही । तयां अंहकाराची सेचि नाहीं । म्हणोनि कर्म करितां पाही । चोखाळले ॥ ६२ ॥

jeṃ buddhīciye ṭhāvūni dehī | tayāṃ aṃhakārācī seci nāhīṃ | mhaṇoni karma karitāṃ pāhī | cokhāḷale || 62 ||

अगा करितेनवीण कर्म । तेंचि तें नैष्कर्म्य । हें जाणती सुवर्म । गुरुगम्य जें ॥ ६३ ॥

agā karitenavīṇa karma | teṃci teṃ naiṣkarmya | heṃ jāṇatī suvarma | gurugamya jeṃ || 63 ||

आतां शांतरसाचें भरितें । सांडीत आहे पात्रातें । जें बोलणें बोलापरौतें । बोलवलें ॥ ६४ ॥

ātāṃ śāṃtarasāceṃ bhariteṃ | sāṃḍīta āhe pātrāteṃ | jeṃ bolaṇeṃ bolāparauteṃ | bolavaleṃ || 64 ||

एथ इंद्रियांचा पांगु । जया फिटला आहे चांगु । तयासीचि आथी लागु । परिसावया ॥ ६५ ॥

etha iṃdriyāṃcā pāṃgu | jayā phiṭalā āhe cāṃgu | tayāsīci āthī lāgu | parisāvayā || 65 ||

हा असो अतिप्रसंगु । न संडी पां कथालागु । होईल श्लोकसंगति भंगु । म्हणोनियां ॥ ६६ ॥

hā aso atiprasaṃgu | na saṃḍī pāṃ kathālāgu | hoīla ślokasaṃgati bhaṃgu | mhaṇoniyāṃ || 66 ||

जें मना आकळितां कुवाडें । घाघुसितां बुद्धी नातुडे । तें दैवाचेनि सुरवाडें । सांगवलें तुज ॥ ६७ ॥

jeṃ manā ākaḷitāṃ kuvāḍeṃ | ghāghusitāṃ buddhī nātuḍe | teṃ daivāceni suravāḍeṃ | sāṃgavaleṃ tuja || 67 ||

जें शब्दातीत स्वभावें । तें बोलींचि जरी फावे । तरी आणिकें काय करावें । सांगे कथा ॥ ६८ ॥

jeṃ śabdātīta svabhāveṃ | teṃ bolīṃci jarī phāve | tarī āṇikeṃ kāya karāveṃ | sāṃge kathā || 68 ||

हा आर्तिविशेषु श्रोतयांचा । जाणोनि दास निवृतीचा । म्हणे संवादु दोघांचा । परिसोनि परिसा ॥ ६९ ॥

hā ārtiviśeṣu śrotayāṃcā | jāṇoni dāsa nivṛtīcā | mhaṇe saṃvādu doghāṃcā | parisoni parisā || 69 ||

मग कृष्ण म्हणे पार्थातें । आतां प्राप्ताचें चिन्ह पुरतें । सांगेन तुज निरुतें । चित्त देई ॥ ७० ॥

maga kṛṣṇa mhaṇe pārthāteṃ | ātāṃ prāptāceṃ cinha purateṃ | sāṃgena tuja niruteṃ | citta deī || 70 ||

तरी आत्मयोगें आथिला । जो कर्मफळाशीं विटला । तो घर रिघोनि वरिला । शांति जगीं ॥ ७१ ॥

tarī ātmayogeṃ āthilā | jo karmaphaḷāśīṃ viṭalā | to ghara righoni varilā | śāṃti jagīṃ || 71 ||

येरु कर्मबधें किरीटी । अभिलाषाचिया गांठीं । कळासला खुंटी । फळभोगाचां ॥ ७२ ॥

yeru karmabadheṃ kirīṭī | abhilāṣāciyā gāṃṭhīṃ | kaḷāsalā khuṃṭī | phaḷabhogācāṃ || 72 ||

जैसा फळाचिया हांवे । तैसें कर्म करि आघवें । मग न कीजेचि येणें भावें । उपेक्षी जो ॥ ७३ ॥

jaisā phaḷāciyā hāṃve | taiseṃ karma kari āghaveṃ | maga na kījeci yeṇeṃ bhāveṃ | upekṣī jo || 73 ||

तो जयाकडे वास पाहे । तेउती सुखाची सृष्टी होये । तो म्हणे तेथ राहे । महाबोधु ॥ ७४ ॥

to jayākaḍe vāsa pāhe | teutī sukhācī sṛṣṭī hoye | to mhaṇe tetha rāhe | mahābodhu || 74 ||

नवद्वारें देहीं । तो असतुचि परि नाहीं । करितुचि न करी कांही । फलत्यागी ॥ ७५ ॥

navadvāreṃ dehīṃ | to asatuci pari nāhīṃ | karituci na karī kāṃhī | phalatyāgī || 75 ||

जैसा कां सर्वेश्वरु । पाहिजे तंव निर्व्यापारु । परि तोचि रची विस्तारु । त्रिभुवनाचा ॥ ७६ ॥

jaisā kāṃ sarveśvaru | pāhije taṃva nirvyāpāru | pari toci racī vistāru | tribhuvanācā || 76 ||

आणि कर्ता ऐसें म्हणिपे । तरी कवणें कर्मीं न शिंपें । जे हातोपावो न लिंपे । उदासवृतीचा ॥ ७७ ॥

āṇi kartā aiseṃ mhaṇipe | tarī kavaṇeṃ karmīṃ na śiṃpeṃ | je hātopāvo na liṃpe | udāsavṛtīcā || 77 ||

योगनिद्रा तरी न मोडे । अकर्तेपणा सळु न पडे । परि महाभूतांचे दळवाडें । उभारी भले ॥ ७८ ॥

yoganidrā tarī na moḍe | akartepaṇā saḷu na paḍe | pari mahābhūtāṃce daḷavāḍeṃ | ubhārī bhale || 78 ||

जगाचा जीवीं आहे । परि कवणाचा कहीं नोहे । जगचि हें होय जाये । तो शुद्धीहि नेंणे ॥ ७९ ॥

jagācā jīvīṃ āhe | pari kavaṇācā kahīṃ nohe | jagaci heṃ hoya jāye | to śuddhīhi neṃṇe || 79 ||

पापपुण्यें अशेषें । पासींचि असतु न देखें । आणि साक्षीही होऊं न ठके । येरी गोठी कायसी ॥ ८० ॥

pāpapuṇyeṃ aśeṣeṃ | pāsīṃci asatu na dekheṃ | āṇi sākṣīhī hoūṃ na ṭhake | yerī goṭhī kāyasī || 80 ||

पै मूर्तीचेनि मेळें । तो मूर्तचि होऊनि खेळे । परि अमूर्तपण न मैळे । दादुलयाचें ॥ ८१ ॥

pai mūrtīceni meḷeṃ | to mūrtaci hoūni kheḷe | pari amūrtapaṇa na maiḷe | dādulayāceṃ || 81 ||

तो सृजी पाळी संहारी । ऐसे बोलती जे चराचरीं । ते अज्ञान गा अवधारीं । पंडुकुमरा ॥ ८२ ॥

to sṛjī pāḷī saṃhārī | aise bolatī je carācarīṃ | te ajñāna gā avadhārīṃ | paṃḍukumarā || 82 ||

तें अज्ञान जैं समूळ तुटे । तैं भ्रांतीचें मसैरें फिटे । मग अकर्तृत्व प्रगटे । ईश्वराचें ॥ ८३ ॥

teṃ ajñāna jaiṃ samūḷa tuṭe | taiṃ bhrāṃtīceṃ masaireṃ phiṭe | maga akartṛtva pragaṭe | īśvarāceṃ || 83 ||

एथ ईश्वरु एकु अकर्ता । ऐसे मानले जरी चित्ता । तरी तोचि मी हें स्वभावता । आदीचि आहे ॥ ८४ ॥

etha īśvaru eku akartā | aise mānale jarī cittā | tarī toci mī heṃ svabhāvatā | ādīci āhe || 84 ||

ऐसेनि विवेकें उदो चित्तीं । तयासी भेदु कैंचा त्रिजगतीं । देखें आपुलिया प्रतीति । जगचि मुक्त ॥ ८५ ॥

aiseni vivekeṃ udo cittīṃ | tayāsī bhedu kaiṃcā trijagatīṃ | dekheṃ āpuliyā pratīti | jagaci mukta || 85 ||

जैशी पूर्वदिशेच्या राउळीं । उदयाचि सूर्ये दिवाळी । की येरीही दिशां तियेचि काळी । काळिमा नाही ॥ ८६ ॥

jaiśī pūrvadiśecyā rāuḷīṃ | udayāci sūrye divāḷī | kī yerīhī diśāṃ tiyeci kāḷī | kāḷimā nāhī || 86 ||

बुद्धिनिश्चयें आत्मज्ञान । ब्रह्मरुप भावी आपणा आपण । ब्रह्मनिष्ठा राखे पूर्ण । तत्परायण अहर्निशीं ॥ ८७ ॥

buddhiniścayeṃ ātmajñāna | brahmarupa bhāvī āpaṇā āpaṇa | brahmaniṣṭhā rākhe pūrṇa | tatparāyaṇa aharniśīṃ || 87 ||

ऐसें व्यापक ज्ञान भलें । जयांचिया हृदयाते गिंवसित आलें । तयांची समता दृष्टि बोलें । विशेषूं काई ॥ ८८ ॥

aiseṃ vyāpaka jñāna bhaleṃ | jayāṃciyā hṛdayāte giṃvasita āleṃ | tayāṃcī samatā dṛṣṭi boleṃ | viśeṣūṃ kāī || 88 ||

एक आपणपेंचि पां जैसें । ते देखतीं विश्व तैसे । हें बोलणें कायसें । नवलु एथ ॥ ८९ ॥

eka āpaṇapeṃci pāṃ jaiseṃ | te dekhatīṃ viśva taise | heṃ bolaṇeṃ kāyaseṃ | navalu etha || 89 ||

परी दैव जैसें कवतिकें । कहींचि दैन्य न देखे । कां विवेकु हा नोळखे । भ्रांतीतें जेवीं ॥ ९० ॥

parī daiva jaiseṃ kavatikeṃ | kahīṃci dainya na dekhe | kāṃ viveku hā noḷakhe | bhrāṃtīteṃ jevīṃ || 90 ||

नातरी अंधकाराची वानी । जैसा सूर्यो न देखे स्वप्नीं । अमृत नायके कानी । मृत्युकथा ॥ ९१ ॥

nātarī aṃdhakārācī vānī | jaisā sūryo na dekhe svapnīṃ | amṛta nāyake kānī | mṛtyukathā || 91 ||

हें असो संतापु कैसा । चंद्रु न स्मरे जैसा । भूतीं भेदु नेणती तैसा । ज्ञानिये ते ॥ ९२ ॥

heṃ aso saṃtāpu kaisā | caṃdru na smare jaisā | bhūtīṃ bhedu neṇatī taisā | jñāniye te || 92 ||

मग हा मशकु हा गजु । कीं हा श्वपचु हा द्विपु । पैल इतरु हा आत्मजु । हें उरेल कें ॥ ९३ ॥

maga hā maśaku hā gaju | kīṃ hā śvapacu hā dvipu | paila itaru hā ātmaju | heṃ urela keṃ || 93 ||

ना तरी हे धेनु हें श्वान । एक गुरु एक हीन । हें असो कैचें स्वप्न । जागतया ॥ ९४ ॥

nā tarī he dhenu heṃ śvāna | eka guru eka hīna | heṃ aso kaiceṃ svapna | jāgatayā || 94 ||

एथ भेदु तरी कीं देखा । जरि अंहभावा उरला होआवा । तो आधींचि नाहीं आघवा । आतां विषमु काई ॥ ९५ ॥

etha bhedu tarī kīṃ dekhā | jari aṃhabhāvā uralā hoāvā | to ādhīṃci nāhīṃ āghavā | ātāṃ viṣamu kāī || 95 ||

म्हणोनि सर्वत्र सदा सम । तें आपणचि अद्वय ब्रह्म । हें संपूर्ण जाणें वर्म । समदृष्टीचें ॥ ९६ ॥

mhaṇoni sarvatra sadā sama | teṃ āpaṇaci advaya brahma | heṃ saṃpūrṇa jāṇeṃ varma | samadṛṣṭīceṃ || 96 ||

जिहीं विषयसंगु न सांडिता । इंद्रियांतें न दंडितां । परि भोगिली निसंगता । कामेंविण ॥ ९७ ॥

jihīṃ viṣayasaṃgu na sāṃḍitā | iṃdriyāṃteṃ na daṃḍitāṃ | pari bhogilī nisaṃgatā | kāmeṃviṇa || 97 ||

जिहीं लोकांचेनि आधारें । लौकिकेंचि व्यापारें । परि सांडिले निदसुरें । लौकिकु हें ॥ ९८ ॥

jihīṃ lokāṃceni ādhāreṃ | laukikeṃci vyāpāreṃ | pari sāṃḍile nidasureṃ | laukiku heṃ || 98 ||

जैसा जनामाजी खेचरु । असतुचि जना नोहे गोचरु । तैसा शरीरीं परि संसारु । नोळखें तयांतें ॥ ९९ ॥

jaisā janāmājī khecaru | asatuci janā nohe gocaru | taisā śarīrīṃ pari saṃsāru | noḷakheṃ tayāṃteṃ || 99 ||

हें असो पवनाचेनि मेळें । जैसें जळींचि जळ लोळे । तें आणिकें म्हणती वेगळें । कल्लोळ हे ॥ १०० ॥

heṃ aso pavanāceni meḷeṃ | jaiseṃ jaḷīṃci jaḷa loḷe | teṃ āṇikeṃ mhaṇatī vegaḷeṃ | kalloḷa he || 100 ||

तैसें नाम रुप तयाचें । एऱ्हवीं ब्रह्मचि तो साचें । मन साम्या आलें जयाचें । सर्वत्र गा ॥ १०१ ॥

taiseṃ nāma rupa tayāceṃ | eऱhavīṃ brahmaci to sāceṃ | mana sāmyā āleṃ jayāceṃ | sarvatra gā || 101 ||

ऐसेनि समदृष्टी जो होये । तया पुरुषा लक्षणही आहे । अर्जुना संक्षेपे सांगेन पाहें । अच्युत म्हणे ॥ १०२ ॥

aiseni samadṛṣṭī jo hoye | tayā puruṣā lakṣaṇahī āhe | arjunā saṃkṣepe sāṃgena pāheṃ | acyuta mhaṇe || 102 ||

तरी मृगजळाचेनि पूरें । जैसें न लोटिजे कां गिरिवरें । तैसा शुभाशुभीं न विकरे । पातलां जो ॥ १०३ ॥

tarī mṛgajaḷāceni pūreṃ | jaiseṃ na loṭije kāṃ girivareṃ | taisā śubhāśubhīṃ na vikare | pātalāṃ jo || 103 ||

तोचि तो निरुता । समदृष्टी तत्वता । हरि म्हणे पंडुसुता । तोचि ब्रह्म ॥ १०४ ॥

toci to nirutā | samadṛṣṭī tatvatā | hari mhaṇe paṃḍusutā | toci brahma || 104 ||

जो आपणपे सांडुनि कहीं । इंद्रियग्रामावरी येणेंचि नाहीं । तो विषय न सेवी हें काई । विचित्र येथ ॥ १०५ ॥

jo āpaṇape sāṃḍuni kahīṃ | iṃdriyagrāmāvarī yeṇeṃci nāhīṃ | to viṣaya na sevī heṃ kāī | vicitra yetha || 105 ||

सहजें स्वसुखाचेनि अपारें । सुरवाडे अंतरें । रचिला म्हणऊनि बाहिरें । पाउल न घली ॥ १०६ ॥

sahajeṃ svasukhāceni apāreṃ | suravāḍe aṃtareṃ | racilā mhaṇaūni bāhireṃ | pāula na ghalī || 106 ||

सांगे कुमुददळाचेनि ताटें । जो जेविला चंद्रकिरणें चोखटे । तो चकोरु काई वाळुवंटे । चुंबितु आहे ॥ १०७ ॥

sāṃge kumudadaḷāceni tāṭeṃ | jo jevilā caṃdrakiraṇeṃ cokhaṭe | to cakoru kāī vāḷuvaṃṭe | cuṃbitu āhe || 107 ||

तैसें आत्मसुख उपाइलें । जयासि आपणपेचिं फावलें । तया विषयो सहजे सांडवले । म्हणो काई ॥ १०८॥

taiseṃ ātmasukha upāileṃ | jayāsi āpaṇapeciṃ phāvaleṃ | tayā viṣayo sahaje sāṃḍavale | mhaṇo kāī || 108||

एऱ्हवीं तरी कौतुकें । विचारुनि पाहें पां निकें । या विषयांचेनि सुखे । झकविती कवण ॥ १०९ ॥

eऱhavīṃ tarī kautukeṃ | vicāruni pāheṃ pāṃ nikeṃ | yā viṣayāṃceni sukhe | jhakavitī kavaṇa || 109 ||

जिहीं आपणपें नाहीं देखिलें । तेचि इहीं इंद्रियार्थीं रंजले । जैसें रंकु का आळुकैलें । तुषातें सेवी ॥ ११० ॥

jihīṃ āpaṇapeṃ nāhīṃ dekhileṃ | teci ihīṃ iṃdriyārthīṃ raṃjale | jaiseṃ raṃku kā āḷukaileṃ | tuṣāteṃ sevī || 110 ||

नातरी मृगें तृषापीडितें । संभ्रमें विसरोनि जळांते । मग तोयबुद्धी बरडीतें । ठाकूनि येती ॥ १११ ॥

nātarī mṛgeṃ tṛṣāpīḍiteṃ | saṃbhrameṃ visaroni jaḷāṃte | maga toyabuddhī baraḍīteṃ | ṭhākūni yetī || 111 ||

तैसें आपणपें नाहीं दिठे । जयातें स्वसुखाचे सदा खरांटे । तयासीचि विषय हे गोमटे । आवडती ॥ ११२ ॥

taiseṃ āpaṇapeṃ nāhīṃ diṭhe | jayāteṃ svasukhāce sadā kharāṃṭe | tayāsīci viṣaya he gomaṭe | āvaḍatī || 112 ||

एऱ्हवीं विषयीं काइ सुख आहे । हे बोलणेंचि सारिखें नोहे । तरी विद्युत्स्फुरणें कां न पाहे । जगामाजीं ॥ ११३ ॥

eऱhavīṃ viṣayīṃ kāi sukha āhe | he bolaṇeṃci sārikheṃ nohe | tarī vidyutsphuraṇeṃ kāṃ na pāhe | jagāmājīṃ || 113 ||

सांगें वातवर्षआतपु धरे । ऐसे अभ्रछायाचि जरी सरे । तरी त्रिमाळिकें धवळारें । करावीं कां ॥ ११४ ॥

sāṃgeṃ vātavarṣaātapu dhare | aise abhrachāyāci jarī sare | tarī trimāḷikeṃ dhavaḷāreṃ | karāvīṃ kāṃ || 114 ||

म्हणोनि विषयसुख जें बोलिजे । तें नेणतां गा वायां जल्पिजे । जैसें महूर कां म्हणिजे । विषकंदातें ॥ ११५ ॥

mhaṇoni viṣayasukha jeṃ bolije | teṃ neṇatāṃ gā vāyāṃ jalpije | jaiseṃ mahūra kāṃ mhaṇije | viṣakaṃdāteṃ || 115 ||

नातरी भौमा नाम मंगळु । रोहिणीतें म्हणती जळु । तैसा सुखप्रवादु बरळु । विषयिकु हा ॥ ११६ ॥

nātarī bhaumā nāma maṃgaḷu | rohiṇīteṃ mhaṇatī jaḷu | taisā sukhapravādu baraḷu | viṣayiku hā || 116 ||

हे असो आघवी बोली । सांग पा सर्पफणीची साउली । ते शीतल होईल केतुली । मूषकासी ॥ ११७ ॥

he aso āghavī bolī | sāṃga pā sarpaphaṇīcī sāulī | te śītala hoīla ketulī | mūṣakāsī || 117 ||

जैसा आमिषकवळु पांडवा । मीनु न सेवी तंवचि बरवा । तैसा विषयसंगु आघवा । निभ्रांत जाणें ॥ ११८ ॥

jaisā āmiṣakavaḷu pāṃḍavā | mīnu na sevī taṃvaci baravā | taisā viṣayasaṃgu āghavā | nibhrāṃta jāṇeṃ || 118 ||

हे विरक्तांचिये दिठी । जैं न्याहाळिजे किरीटी । तैं पांडुरोगाचिये पुष्टि- ।सारिखें दिसे ॥ ११९ ॥

he viraktāṃciye diṭhī | jaiṃ nyāhāḷije kirīṭī | taiṃ pāṃḍurogāciye puṣṭi- |sārikheṃ dise || 119 ||

म्हणोनि विषयभोगी जें सुख । तें साद्यंतचि जाण दुःख । परि काय कीजे मूर्ख । न सेवितां न सरे ॥ १२० ॥

mhaṇoni viṣayabhogī jeṃ sukha | teṃ sādyaṃtaci jāṇa duḥkha | pari kāya kīje mūrkha | na sevitāṃ na sare || 120 ||

तें अंतर नेणती बापुडे । म्हणोनि अगत्य सेवणें घडे । सांगे पूयपंकीचे किडे । काय चिळसी घेती ॥ १२१ ॥

teṃ aṃtara neṇatī bāpuḍe | mhaṇoni agatya sevaṇeṃ ghaḍe | sāṃge pūyapaṃkīce kiḍe | kāya ciḷasī ghetī || 121 ||

तयां दुःखियां दुःखचि जिव्हार । ते विषयकर्दमींचे दर्दुर । ते भोगजळींचे जलचर । सांडिती केवी ॥ १२२ ।।

tayāṃ duḥkhiyāṃ duḥkhaci jivhāra | te viṣayakardamīṃce dardura | te bhogajaḷīṃce jalacara | sāṃḍitī kevī || 122 ||

आणि दुःखयोनि जिया आहाती । तिया निरर्थका तरी नव्हती । जरी विषयांवरी विरक्ती । धरिती जीव ॥ १२३ ॥

āṇi duḥkhayoni jiyā āhātī | tiyā nirarthakā tarī navhatī | jarī viṣayāṃvarī viraktī | dharitī jīva || 123 ||

नातरी गर्भवासादि संकट । कां जन्ममरणींचे कष्ट । हे विसांवेवीण वाट । वाहावी कवणें ॥ १२४ ॥

nātarī garbhavāsādi saṃkaṭa | kāṃ janmamaraṇīṃce kaṣṭa | he visāṃvevīṇa vāṭa | vāhāvī kavaṇeṃ || 124 ||

जरी विषयीं विषयो सांडिजेल । तरी महादोषी कें वसिजेल । आणि संसारु हा शब्दु नव्हेल । लटिका जगीं ॥ १२५ ॥

jarī viṣayīṃ viṣayo sāṃḍijela | tarī mahādoṣī keṃ vasijela | āṇi saṃsāru hā śabdu navhela | laṭikā jagīṃ || 125 ||

म्हणोनि अविद्याजात नाथिलें । तें तिहींचि साच दाविलें । जिहीं सुखबुद्धी घेतलें । विषयदुःख ॥ १२६ ॥

mhaṇoni avidyājāta nāthileṃ | teṃ tihīṃci sāca dāvileṃ | jihīṃ sukhabuddhī ghetaleṃ | viṣayaduḥkha || 126 ||

या कारणें गा सुभटा । हा विचारितां विषय वोखटा । तूं झणें कहीं या वाटा । विसरोनि जाशी ॥ १२७ ॥

yā kāraṇeṃ gā subhaṭā | hā vicāritāṃ viṣaya vokhaṭā | tūṃ jhaṇeṃ kahīṃ yā vāṭā | visaroni jāśī || 127 ||

पै यातें विरक्त पुरुष । त्यजिती कां जैसें विष । निराशा तयां दुःख । दाविलें नावडे ॥ १२८ ॥

pai yāteṃ virakta puruṣa | tyajitī kāṃ jaiseṃ viṣa | nirāśā tayāṃ duḥkha | dāvileṃ nāvaḍe || 128 ||

ज्ञानियांच्या हन ठायीं । याची मातुही कीर नाहीं । देहीं देहभावो जिहीं । स्ववश केले ॥ १२९ ॥

jñāniyāṃcyā hana ṭhāyīṃ | yācī mātuhī kīra nāhīṃ | dehīṃ dehabhāvo jihīṃ | svavaśa kele || 129 ||

जयांतें बाह्याची भाष । नेणिजेचि निःशेष । अंतरीं सुख । एक आथी ॥ १३० ॥

jayāṃteṃ bāhyācī bhāṣa | neṇijeci niḥśeṣa | aṃtarīṃ sukha | eka āthī || 130 ||

परि तें वेगळेपणें भोगिजे । जैसे पक्षिये फळ चुंबिजे । तैसें नव्हे तेथ विसरिजे । भोगितेपणही ॥ १३१ ॥

pari teṃ vegaḷepaṇeṃ bhogije | jaise pakṣiye phaḷa cuṃbije | taiseṃ navhe tetha visarije | bhogitepaṇahī || 131 ||

भोगीं अवस्था एक उठी । ते अंहकाराचा अचळु लोटी । मग सुखेंसि आंठी । गाढेपणें ॥ १३२ ॥

bhogīṃ avasthā eka uṭhī | te aṃhakārācā acaḷu loṭī | maga sukheṃsi āṃṭhī | gāḍhepaṇeṃ || 132 ||

तिये आलिंगनमेळीं । होय आपेंआप कवळी । तेथ जळ जैसें जळी । वेगळें न दिसे ॥ १३३ ॥

tiye āliṃganameḷīṃ | hoya āpeṃāpa kavaḷī | tetha jaḷa jaiseṃ jaḷī | vegaḷeṃ na dise || 133 ||

कां आकाशीं वायु हारपे । तेथ दोन्ही हे भाष लोपे । तैसे सुखचि उरे स्वरुपें । सुरतीं तिये ॥ १३४ ॥

kāṃ ākāśīṃ vāyu hārape | tetha donhī he bhāṣa lope | taise sukhaci ure svarupeṃ | suratīṃ tiye || 134 ||

ऐसी द्वैताची भाष जाय । मग म्हणों जरी एकचि होय । तरी तेथ साक्षी कवणु आहे । जाणतें जे ॥ १३५ ॥

aisī dvaitācī bhāṣa jāya | maga mhaṇoṃ jarī ekaci hoya | tarī tetha sākṣī kavaṇu āhe | jāṇateṃ je || 135 ||

म्हणोनि असो हें आघवें । एथ न बोलणें काय बोलावें । ते खुणाचि पावेल स्वभावें । आत्माराम ॥ १३६ ॥

mhaṇoni aso heṃ āghaveṃ | etha na bolaṇeṃ kāya bolāveṃ | te khuṇāci pāvela svabhāveṃ | ātmārāma || 136 ||

जे ऐसेनि सुखें मातले । आपणपांचि आपण गुंतले । ते मी जाणे निखळ वोतले । साम्यरसाचे ॥ १३७ ॥

je aiseni sukheṃ mātale | āpaṇapāṃci āpaṇa guṃtale | te mī jāṇe nikhaḷa votale | sāmyarasāce || 137 ||

ते आनंदाचे अनुकार । सुखाचे अंकुर । कीं महाबोधें विहार । केले जैसे ॥ १३८ ॥

te ānaṃdāce anukāra | sukhāce aṃkura | kīṃ mahābodheṃ vihāra | kele jaise || 138 ||

ते विवेकाचें गांव । की परब्रह्मीचे स्वभाव । नातरी अळंकारले अवयव । ब्रह्मविद्येचे ॥ १३९ ॥

te vivekāceṃ gāṃva | kī parabrahmīce svabhāva | nātarī aḷaṃkārale avayava | brahmavidyece || 139 ||

ते सत्त्वाचे सात्त्विक । की चैतन्याचे आंगिक । हें बहु असो एकैक । वानिसी काई ॥ १४० ॥

te sattvāce sāttvika | kī caitanyāce āṃgika | heṃ bahu aso ekaika | vānisī kāī || 140 ||

तूं संतस्तवनी रतसी । तरी कथेची से न करिसी । कीं निराळी बोल देखसी । सनागर ॥ १४१ ॥

tūṃ saṃtastavanī ratasī | tarī kathecī se na karisī | kīṃ nirāḷī bola dekhasī | sanāgara || 141 ||

परि तो रसातिशयो मुकुळीं । मग ग्रंथार्थदीपु उजळीं । करी साधुहृदयराउळीं । मंगळ उखा ॥ १४२ ॥

pari to rasātiśayo mukuḷīṃ | maga graṃthārthadīpu ujaḷīṃ | karī sādhuhṛdayarāuḷīṃ | maṃgaḷa ukhā || 142 ||

ऐसा श्रीगुरुचा उवायिला । निवृत्तिदासासी पातला । मग तो म्हणे कृष्ण बोलिला । तेंचि आइका ॥ १४३ ॥

aisā śrīgurucā uvāyilā | nivṛttidāsāsī pātalā | maga to mhaṇe kṛṣṇa bolilā | teṃci āikā || 143 ||

अर्जुना अंनत सुखाच्या डोहीं । एकसरा तळुचि घेतला जिहीं । मग स्थिराऊनी तेही । तेंचि जाहले ॥ १४४ ॥

arjunā aṃnata sukhācyā ḍohīṃ | ekasarā taḷuci ghetalā jihīṃ | maga sthirāūnī tehī | teṃci jāhale || 144 ||

अथवा आत्मप्रकाशें चोखें । जो आपणपेंचि विश्व देखे । तो देहेंचि परब्रह्म सुखें । मानूं येईल ॥ १४५ ॥

athavā ātmaprakāśeṃ cokheṃ | jo āpaṇapeṃci viśva dekhe | to deheṃci parabrahma sukheṃ | mānūṃ yeīla || 145 ||

जें साचोकारें परम । ना तें अक्षर निःसीम । जिये गांवींचे निष्काम । अधिकारिये ॥ १४६ ॥

jeṃ sācokāreṃ parama | nā teṃ akṣara niḥsīma | jiye gāṃvīṃce niṣkāma | adhikāriye || 146 ||

जे महर्षीं वाढले । विरक्तां भागा फिटलें । जे निःसंशया पिकलें । निरंतर ॥ १४७ ॥

je maharṣīṃ vāḍhale | viraktāṃ bhāgā phiṭaleṃ | je niḥsaṃśayā pikaleṃ | niraṃtara || 147 ||

जिहीं विषयांपासोनि हिरतलें । चित्त आपुलें आपण जिंतिले । ते निश्चित जेथ सुतले । चेतीचिना ॥ १४८ ॥

jihīṃ viṣayāṃpāsoni hirataleṃ | citta āpuleṃ āpaṇa jiṃtile | te niścita jetha sutale | cetīcinā || 148 ||

तें परब्रह्म निर्वाण । जें आत्मविदांचें कारण । तेचि ते पुरुष जाण । पंडुकुमरा ॥ १४९ ॥

teṃ parabrahma nirvāṇa | jeṃ ātmavidāṃceṃ kāraṇa | teci te puruṣa jāṇa | paṃḍukumarā || 149 ||

ते ऐसे कैसेनि जाहले । जे देहींचि ब्रह्मत्वा आले । हें ही पुससी तरी भलें । संक्षेपे सांगो ॥ १५० ॥

te aise kaiseni jāhale | je dehīṃci brahmatvā āle | heṃ hī pusasī tarī bhaleṃ | saṃkṣepe sāṃgo || 150 ||

तरी वैराग्यचेनि आधारें । जिहीं विषय दवडुनि बाहिरें । शरीरीं एकंदरें । केलें मन ॥ १५१ ॥

tarī vairāgyaceni ādhāreṃ | jihīṃ viṣaya davaḍuni bāhireṃ | śarīrīṃ ekaṃdareṃ | keleṃ mana || 151 ||

सहजें तिहीं संधी भेटी । जेथ भ्रुपल्लवां पडे गांठी । तेथ पाठमोरी दिठी । पारुखोनियां ॥ १५२ ॥

sahajeṃ tihīṃ saṃdhī bheṭī | jetha bhrupallavāṃ paḍe gāṃṭhī | tetha pāṭhamorī diṭhī | pārukhoniyāṃ || 152 ||

सांडूनि दक्षिण वाम । प्राणापानसम । चित्तेंसीं व्योम- । गामिये करिती ॥ १५३ ॥

sāṃḍūni dakṣiṇa vāma | prāṇāpānasama | citteṃsīṃ vyoma- | gāmiye karitī || 153 ||

तेथ जैसीं रथ्योदकें सकळें । घेऊनि गंगा समुद्री मिळे । मग एकैक वेगळें । निवडु नये ॥ १५४ ॥

tetha jaisīṃ rathyodakeṃ sakaḷeṃ | gheūni gaṃgā samudrī miḷe | maga ekaika vegaḷeṃ | nivaḍu naye || 154 ||

तैसी वासनांतराची विवंचना । मग आपैसी पारुखे अर्जुना । जे वेळी गगनीं लयो मना । पवनें कीजे ॥ १५५ ॥

taisī vāsanāṃtarācī vivaṃcanā | maga āpaisī pārukhe arjunā | je veḷī gaganīṃ layo manā | pavaneṃ kīje || 155 ||

जेथ हें संसारचित्र उमटे । तो मनोरुपु पटु फाटे । जैसें सरोवर आटे । मग प्रतिमा नाहीं ॥ १५६ ॥

jetha heṃ saṃsāracitra umaṭe | to manorupu paṭu phāṭe | jaiseṃ sarovara āṭe | maga pratimā nāhīṃ || 156 ||

तैसें मनपण मुदल जाये । मग अंहभावादिक कें आहे । म्हणोनि शरीरेंचि ब्रह्म होये । अनुभवी तो ॥ १५७ ॥

taiseṃ manapaṇa mudala jāye | maga aṃhabhāvādika keṃ āhe | mhaṇoni śarīreṃci brahma hoye | anubhavī to || 157 ||

आम्ही मागां हन सांगितलें । जे देहींचि ब्रह्मत्व पावले । ते येणें मार्गे आले । म्हणऊनिया ॥ १५८ ॥

āmhī māgāṃ hana sāṃgitaleṃ | je dehīṃci brahmatva pāvale | te yeṇeṃ mārge āle | mhaṇaūniyā || 158 ||

आणि यमनियमांचे डोंगर । अभ्यासाचे सागर । क्रमोनि हे पार । पातले ते ॥ १५९ ॥

āṇi yamaniyamāṃce ḍoṃgara | abhyāsāce sāgara | kramoni he pāra | pātale te || 159 ||

तिहीं आपणपें करुनि निर्लेप । प्रंपचाचें घेतलें माप । मग साचाचेंचि रुप । होऊनि ठेले ॥ १६० ॥

tihīṃ āpaṇapeṃ karuni nirlepa | praṃpacāceṃ ghetaleṃ māpa | maga sācāceṃci rupa | hoūni ṭhele || 160 ||

ऐसा योगयुक्तीचा उद्देशु । जेथ बोलिला हृषीकेशु । तेथ अर्जुनु सुदंशु । म्हणोनि चमत्कारला ॥ १६१ ॥

aisā yogayuktīcā uddeśu | jetha bolilā hṛṣīkeśu | tetha arjunu sudaṃśu | mhaṇoni camatkāralā || 161 ||

तें देखिलिया कृष्णें जाणितलें । मग हांसोनि पार्थातें म्हणितलें । तें काई पां चित्त उवाइलें । इये बोलीं तुझे ॥ १६२ ॥

teṃ dekhiliyā kṛṣṇeṃ jāṇitaleṃ | maga hāṃsoni pārthāteṃ mhaṇitaleṃ | teṃ kāī pāṃ citta uvāileṃ | iye bolīṃ tujhe || 162 ||

तंव अर्जुन म्हणे देवो । परचित्तलक्षणांचा रावो । भला जाणितला जी भावो । मानसु माझा ॥ १६३ ॥

taṃva arjuna mhaṇe devo | paracittalakṣaṇāṃcā rāvo | bhalā jāṇitalā jī bhāvo | mānasu mājhā || 163 ||

म्यां जें काहीं विवरुनि पुसावें । ते आधींचि कळले देवें । तरी बोलिलें तेंचि सांगावें । विवळ करुनि ॥ १६४ ॥

myāṃ jeṃ kāhīṃ vivaruni pusāveṃ | te ādhīṃci kaḷale deveṃ | tarī bolileṃ teṃci sāṃgāveṃ | vivaḷa karuni || 164 ||

एऱ्हवीं तरी अवधारा । जो दाविला तुम्हीं अनुसारा । तो पव्हण्याहूनि पायउतारा । सोहपा जैसा ॥ १६५ ॥

eऱhavīṃ tarī avadhārā | jo dāvilā tumhīṃ anusārā | to pavhaṇyāhūni pāyautārā | sohapā jaisā || 165 ||

तैसा सांख्याहूनि प्रांजळा । तरी आम्हांसारिखियां अभोळां । एथ आहाति कांही परि काळा । तो साहों ये वर ॥ १६६ ॥

taisā sāṃkhyāhūni prāṃjaḷā | tarī āmhāṃsārikhiyāṃ abhoḷāṃ | etha āhāti kāṃhī pari kāḷā | to sāhoṃ ye vara || 166 ||

म्हणोनि एक वेळ देवा । तोचि पडताळा घेयावा । विस्तरेल तरी सांगावा । साद्यंतुचि ॥ १६७ ॥

mhaṇoni eka veḷa devā | toci paḍatāḷā gheyāvā | vistarela tarī sāṃgāvā | sādyaṃtuci || 167 ||

तंव कृष्ण म्हणती हो कां । तुज हा मार्ग गमला निका । तरी काय जाहलें ऐंकिजो कां । सुखें बोलों ॥ १६८ ॥

taṃva kṛṣṇa mhaṇatī ho kāṃ | tuja hā mārga gamalā nikā | tarī kāya jāhaleṃ aiṃkijo kāṃ | sukheṃ boloṃ || 168 ||

अर्जुना तु परिससी । परिसोनि अनुष्ठिसी । तरी आम्हांसीचि वानी कायसी । सांगावयाची ॥ १६९ ॥

arjunā tu parisasī | parisoni anuṣṭhisī | tarī āmhāṃsīci vānī kāyasī | sāṃgāvayācī || 169 ||

आधींच चित्त मायेचें । वरी मिष जाहलें पढियंताचे । आतां तें अद्भुतपण स्नेहाचें । कवण जाणे ॥ १७० ॥

ādhīṃca citta māyeceṃ | varī miṣa jāhaleṃ paḍhiyaṃtāce | ātāṃ teṃ adbhutapaṇa snehāceṃ | kavaṇa jāṇe || 170 ||

ते म्हणों कारुण्यरसाची वृष्टि । कीं नवया स्नेहाची सृष्टि । हें असे नेणिजे दृष्टी । हरीची वानूं ॥ १७१ ॥

te mhaṇoṃ kāruṇyarasācī vṛṣṭi | kīṃ navayā snehācī sṛṣṭi | heṃ ase neṇije dṛṣṭī | harīcī vānūṃ || 171 ||

जे अमृताची वोतली । कीं प्रेमचि पिऊन मातली । म्हणोनि अर्जुनमोहें गुंतली । निघों नेणे ॥ १७२ ॥

je amṛtācī votalī | kīṃ premaci piūna mātalī | mhaṇoni arjunamoheṃ guṃtalī | nighoṃ neṇe || 172 ||

हें बहु जें जें जल्पिजेल । तेथें कथेसि फांकु होईल । परि स्नेह रुपा नयेल । बोलवरी ॥ १७३ ॥

heṃ bahu jeṃ jeṃ jalpijela | tetheṃ kathesi phāṃku hoīla | pari sneha rupā nayela | bolavarī || 173 ||

म्हणोनि विसुरा काय येणें । तो ईश्वरु आकळावा कवणें । जो आपुलें मान नेणे । आपणचि ॥ १७४ ॥

mhaṇoni visurā kāya yeṇeṃ | to īśvaru ākaḷāvā kavaṇeṃ | jo āpuleṃ māna neṇe | āpaṇaci || 174 ||

तरी मागीला ध्वनीआंतु । मज गमला सावियाचि मोहितु । जे बलात्कारें असे म्हणतु । परिस बापा ॥ १७५ ॥

tarī māgīlā dhvanīāṃtu | maja gamalā sāviyāci mohitu | je balātkāreṃ ase mhaṇatu | parisa bāpā || 175 ||

अर्जुना जेणें भेदें । तुझें कां चित्त बोधे । तैसें तैसें विनोदें । निरुपिजेल ॥ १७६ ॥

arjunā jeṇeṃ bhedeṃ | tujheṃ kāṃ citta bodhe | taiseṃ taiseṃ vinodeṃ | nirupijela || 176 ||

तो काइसया नाम योगु । तयाचा कवण उपेगु । अथवा अधिकारप्रसंगु । कवणा येथ ॥ १७७ ॥

to kāisayā nāma yogu | tayācā kavaṇa upegu | athavā adhikāraprasaṃgu | kavaṇā yetha || 177 ||

ऐसें जें जें कांही । उक्त असे इये ठाई । तें आघवेंचि पाहीं । सांगेन आतां ॥ १७८ ॥

aiseṃ jeṃ jeṃ kāṃhī | ukta ase iye ṭhāī | teṃ āghaveṃci pāhīṃ | sāṃgena ātāṃ || 178 ||

तूं चित्त देऊनि अवधारीं । ऐसें म्हणोनि श्रीहरी । बोलिजेल ते पुढारी । कथा आहे ॥ १७९ ॥

tūṃ citta deūni avadhārīṃ | aiseṃ mhaṇoni śrīharī | bolijela te puḍhārī | kathā āhe || 179 ||

श्रीकृष्ण अर्जुनासी संगु । न सांडोनि सांगेल योगु । तो व्यक्त करु प्रसंगु । म्हणे निवृत्तिदासु ॥ १८० ॥

śrīkṛṣṇa arjunāsī saṃgu | na sāṃḍoni sāṃgela yogu | to vyakta karu prasaṃgu | mhaṇe nivṛttidāsu || 180 ||

इति श्रीमदभगवदगीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे योगगर्भो नाम पञ्चमोऽध्यायः ।

iti śrīmadabhagavadagītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde yogagarbho nāma pañcamo'dhyāyaḥ |

॥ ॐ श्रीसच्चिदानन्दार्पणमस्तु ॥

|| oṃ śrīsaccidānandārpaṇamastu ||

गीता श्लोक

अर्जुन उवाचः संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि । यत् श्रेयं एतयोरेकें तत् मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥ १ ॥

arjuna uvācaḥ saṃnyāsaṃ karmaṇāṃ kṛṣṇa punaryogaṃ ca śaṃsasi | yat śreyaṃ etayorekeṃ tat me brūhi suniścitam || 1 ||

श्रीभगवानुवाचः संन्यासं कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ । तयोस्तु कर्मसंन्यासात् कर्मयोगो विशिष्यते ॥ २ ॥

śrībhagavānuvācaḥ saṃnyāsaṃ karmayogaśca niḥśreyasakarāvubhau | tayostu karmasaṃnyāsāt karmayogo viśiṣyate || 2 ||

ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङक्षति । निर्द्वंद्वो हि महाबाहो सुखं बंधात् प्रमुच्यते ॥ ३ ॥

jñeyaḥ sa nityasaṃnyāsī yo na dveṣṭi na kāṅakṣati | nirdvaṃdvo hi mahābāho sukhaṃ baṃdhāt pramucyate || 3 ||

सांख्ययोगौ पृथक् बालाः प्रवदन्ति न पंडिताः । एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ॥ ४ ॥

sāṃkhyayogau pṛthak bālāḥ pravadanti na paṃḍitāḥ | ekamapyāsthitaḥ samyagubhayorvindate phalam || 4 ||

यत् सांख्यैः प्राप्यते स्थानं तत योगैरपि गम्यते । एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥ ५ ॥

yat sāṃkhyaiḥ prāpyate sthānaṃ tata yogairapi gamyate | ekaṃ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa paśyati || 5 ||

संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः । योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म न चिरेणाधिच्छति ॥ ६ ॥

saṃnyāsastu mahābāho duḥkhamāptumayogataḥ | yogayukto munirbrahma na cireṇādhicchati || 6 ||

योगयुक्तो विशुध्दात्मा विजितात्मा जितेद्रियः । सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ७ ॥

yogayukto viśudhdātmā vijitātmā jitedriyaḥ | sarvabhūtātmabhūtātmā kurvannapi na lipyate || 7 ||

नैव किंचित् करोमीति युक्तो मन्येत तत्वचित् । पश्चन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्नश्नन् गच्छन् स्वपन् श्वसन् ॥ ८ ॥

naiva kiṃcit karomīti yukto manyeta tatvacit | paścan śṛṇvan spṛśan jighrannaśnan gacchan svapan śvasan || 8 ||

प्रलपन् विसृजन् गृण्हन्नुन्मिषन् निमिषन्नपि । इंद्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥ ९ ॥

pralapan visṛjan gṛṇhannunmiṣan nimiṣannapi | iṃdriyāṇīndriyārtheṣu vartanta iti dhārayan || 9 ||

ब्रह्मण्याधाय कर्माणि संग त्यक्त्वा करोति यः । लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भ्सा ॥ १० ॥

brahmaṇyādhāya karmāṇi saṃga tyaktvā karoti yaḥ | lipyate na sa pāpena padmapatramivāmbhsā || 10 ||

कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि । योगिनः कर्म कुर्वन्ति संगं त्यक्त्त्वात्मशुद्धये ॥ ११॥

kāyena manasā buddhyā kevalairindriyairapi | yoginaḥ karma kurvanti saṃgaṃ tyakttvātmaśuddhaye || 11||

युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोप्ति नैष्ठीकीम् । अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निवध्यते ॥ १२ ॥

yuktaḥ karmaphalaṃ tyaktvā śāntimāpnopti naiṣṭhīkīm | ayuktaḥ kāmakāreṇa phale sakto nivadhyate || 12 ||

सर्व कर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी । नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन् न कारयन् ॥ १३ ॥

sarva karmāṇi manasā saṃnyasyāste sukhaṃ vaśī | navadvāre pure dehī naiva kurvan na kārayan || 13 ||

न कर्तृत्वत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः । न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥ १४ ॥

na kartṛtvatvaṃ na karmāṇi lokasya sṛjati prabhuḥ | na karmaphalasaṃyogaṃ svabhāvastu pravartate || 14 ||

नादत्ते कस्यचित् पापं न चैव सकृतं विभुः । अज्ञानेनावृतं ज्ञान तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥ १५ ॥

nādatte kasyacit pāpaṃ na caiva sakṛtaṃ vibhuḥ | ajñānenāvṛtaṃ jñāna tena muhyanti jantavaḥ || 15 ||

ज्ञानेन न तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः । तेषामादित्यवत् ज्ञान प्रकाशयति तत्परम् ॥ १६ ॥

jñānena na tu tadajñānaṃ yeṣāṃ nāśitamātmanaḥ | teṣāmādityavat jñāna prakāśayati tatparam || 16 ||

तद् बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः । गच्छन्त्यपुनरावृत्ति ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥ १७ ॥

tad buddhayastadātmānastanniṣṭhāstatparāyaṇāḥ | gacchantyapunarāvṛtti jñānanirdhūtakalmaṣāḥ || 17 ||

विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ १८ ॥

vidyāvinayasaṃpanne brāhmaṇe gavi hastini | śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ || 18 ||

इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः । निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥ १९ ॥

ihaiva tairjitaḥ sargo yeṣāṃ sāmye sthitaṃ manaḥ | nirdoṣaṃ hi samaṃ brahma tasmād brahmaṇi te sthitāḥ || 19 ||

न प्रहृष्येत् प्रियं प्राप्य नोद्विजेत् प्राप्य् चाप्रियम् । स्थिरबुध्दिरसंमूढो ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितः ॥ २० ॥

na prahṛṣyet priyaṃ prāpya nodvijet prāpy cāpriyam | sthirabudhdirasaṃmūḍho brahmavid brahmaṇi sthitaḥ || 20 ||

ब्राह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत् सुखम् । स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते ॥ २१ ॥

brāhyasparśeṣvasaktātmā vindatyātmani yat sukham | sa brahmayogayuktātmā sukhamakṣayamaśnute || 21 ||

ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते । आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥ २२ ॥

ye hi saṃsparśajā bhogā duḥkhayonaya eva te | ādyantavantaḥ kaunteya na teṣu ramate budhaḥ || 22 ||

शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक् शरीरविमोक्षणात् । कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः सुखी नरः ॥ २३ ॥

śaknotīhaiva yaḥ soḍhuṃ prāk śarīravimokṣaṇāt | kāmakrodhodbhavaṃ vegaṃ sa yuktaḥ sukhī naraḥ || 23 ||

योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः । स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥ २४ ॥

yo'ntaḥsukho'ntarārāmastathāntarjyotireva yaḥ | sa yogī brahmanirvāṇaṃ brahmabhūto'dhigacchati || 24 ||

लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः । छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥ २५ ॥

labhante brahmanirvāṇamṛṣayaḥ kṣīṇakalmaṣāḥ | chinnadvaidhā yatātmānaḥ sarvabhūtahite ratāḥ || 25 ||

कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् । अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥ २६ ॥

kāmakrodhaviyuktānāṃ yatīnāṃ yatacetasām | abhito brahmanirvāṇaṃ vartate viditātmanām || 26 ||

स्पर्शान् कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रवोः । प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥ २७ ॥

sparśān kṛtvā bahirbāhyāṃścakṣuścaivāntare bhravoḥ | prāṇāpānau samau kṛtvā nāsābhyantaracāriṇau || 27 ||

यतेद्नियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः । विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥ २८ ॥

yatedniyamanobuddhirmunirmokṣaparāyaṇaḥ | vigatecchābhayakrodho yaḥ sadā mukta eva saḥ || 28 ||

भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् । सुहृद सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥ २९ ॥

bhoktāraṃ yajñatapasāṃ sarvalokamaheśvaram | suhṛda sarvabhūtānāṃ jñātvā māṃ śāntimṛcchati || 29 ||

पद 1

maga pārthu śrīkṛṣṇāteṃ mhaṇe | hāṃ ho heṃ kaiseṃ tumace bolaṇeṃ | eka hoya tarī aṃtaḥkaraṇe | vicārūṃ ye || 1 ||

पद 2

māgāṃ sakaḷa karmācā saṃnyāsu | tumhīṃci niropilā hotā bahuvasu | tarī karmayogīṃ kevīṃ atirasu | pokhītasāṃ puḍhatī || 2 ||

पद 3

aiseṃ dvyartha heṃ bolatāṃ | āmhāṃ neṇatayāṃciyā cittā | āpuliye cāḍe anaṃtā | umajū nohe || 3 ||

पद 4

ekeṃ ekasārāteṃ bodhije | tarī ekaniṣṭhaci bolije | heṃ āṇikīṃ kāya sāṃgije | tumhāṃprati || 4 ||

पद 5

tarī yācilāgīṃ tumateṃ | myāṃ rāūḷāsī vinavile hote | je hā paramārthu dhvaniteṃ | na bolāvā || 5 ||

पद 6

parī māgīla aso devā | ātāṃ prastutīṃ ukalu dekhāvā | sāṃge dohīṃmāji baravā | mārgu kavaṇa || 6 ||

पद 7

jo pariṇāmīṃcā nirvāḷā | acuṃbitu ye phaḷā | āṇi anuṣṭhitā prāṃjaḷā | sāviyāci || 7 ||

पद 8

jaiseṃ nidrece sukha na moḍe | āṇi mārgu tarī bahusāla sāṃḍe | taiseṃ sokāsanāṃ sāṃgaḍe | sohapeṃ hoya || 8 ||

पद 9

yeṇeṃ arjunāceni bole | devo manīṃ rijhale | maga hoīla aikeṃ mhaṇitale | saṃtoṣoniyāṃ || 9 ||

पद 10

देखा कामधेनु ऐसी माये । सदैवा जया होये । तो चंद्रुहि परी लाहे खेळावया ॥ १० ॥

dekhā kāmadhenu aisī māye | sadaivā jayā hoye | to caṃdruhi parī lāhe kheḷāvayā || 10 ||

पद 11

pāheṃ pāṃ śaṃbhūcī prasannatā | tayā upamanyūciyā ārtā | kāya kṣīrābdhi dūdhabhātā | deījecinā || 11 ||

पद 12

taisā audāryācā kuruṭhā | kṛṣṇa āpu jāhaliyā subhaṭā | kāṃ sarva sukhāṃcā vasauṭā | toci nohāvā || 12 ||

पद 13

etha camatkāru kāyasā | gosāvī lakṣmīkāṃtāaisā | ātāṃ āpuliyā savesā | māgāvā kīṃ || 13 ||

पद 14

mhaṇoni arjune mhaṇitale | teṃ hāṃsoni yereṃ didhale | teṃci sāṃgena bolile | kāya kṛṣṇeṃ || 14 ||

पद 15

to mhaṇe gā kuṃtīsutā | he saṃnyāsayogu vicāritāṃ | mokṣakara tatvatā | donīhi hotī || 15 ||

पद 16

tarī jāṇāṃ neṇāṃ sakaḷāṃ | hā karmayogu kīra prāṃjaḷā | jaisī nāva striyāṃ bāḷāṃ | toyataraṇīṃ || 16 ||

पद 17

taiseṃ sārāsāra pāhije | tarī sohapā hāci dekhije | yeṇeṃ saṃnyāsaphaḷa lāhije | anāyāseṃ || 17 ||

पद 18

ātāṃ yācilāgīṃ sāṃgena | tuja saṃnyāsiyāce cinha | maga sahajeṃ he abhinna | jāṇasī tūṃ || 18 ||

पद 19

tarī geliyāci se na karī | na pavatāṃ cāḍa na dharī | jo suniścaḷu aṃtarīṃ | meru jaisā || 19 ||

पद 20

āṇi mī mājheṃ aisī āṭhavaṇa | visarale jayāce aṃtaḥkaraṇa | pārthā to saṃnyāsī jāṇa | niraṃtara || 20 ||

पद 21

jo maneṃ aisā jāhalā | saṃgī toci sāṃḍilā | mhaṇoni sukheṃ sukha pāvalā | akhaṃḍita || 21 ||

पद 22

ātāṃ gṛhādika āghaveṃ | teṃ kāṃhīṃ nalage tyajāveṃ | jeṃ gheteṃ jāhaleṃ svabhāveṃ | niḥsaṃgu mhaṇaūni || 22 ||

पद 23

dekheṃ agni vijhoni jāye | maga je rāṃkhoṃḍī kevaḷu hoye | taiṃ te kāpuseṃ giṃvasūṃ ye | jiyāparī || 23 ||

पद 24

taisā asateni upādhī | nākaḷije jo karmabaṃdhīṃ | jayācīce buddhī | saṃkalpu nāhīṃ || 24 ||

पद 25

mhaṇoni kalpanā jaiṃ sāṃḍe | taiṃci gā saṃnyāsu ghaḍe | yā kāraṇe donī sāṃgaḍe | saṃnyāsayogu || 25 ||

पद 26

eऱhavīṃ tarī pārthā | je mūrkha hotī sarvathā | te sāṃkhyakarmasaṃsthā | jāṇatī kevīṃ || 26 ||

पद 27

sahajeṃ te ajñāna | mhaṇoni mhaṇatī he bhinna | eऱhavī dīpāpratī kāī anāna | prakāśu āhātī || 27 ||

पद 28

paiṃ samyak ekeṃ anubhaveṃ | jihīṃ dekhileṃ tatva āghaveṃ | te donhīteṃhī aikyabhāveṃ | mānitī gā || 28 ||

पद 29

āṇi sāṃkhyīṃ jeṃ pāvije | teṃci yogīṃ gamije | mhaṇoni aikyatā dohīṃte sahajeṃ | iyāparī || 29 ||

पद 30

dekheṃ ākāśā āṇi avakāśā | bhedu nāhīṃ jaisā | taise aikya yogasaṃnyāsā | voḷakhe jo || 30 ||

पद 31

tayāsīci jagīṃ pāhaleṃ | āpaṇapeṃ teṇeṃci dekhileṃ | jayā sāṃkhyayoga jāṇavale | bhedeṃviṇa || 31 ||

पद 32

jo yuktipaṃtheṃ pārthā | caḍhe mokṣaparvatā | to mahāsukhācā nimathā | vahilā pāve || 32 ||

पद 33

yerā yogasthiti jayā sāṃḍe | to vāyāṃci gā havyāsīṃ paḍe | pari prāpti kahīṃ na ghaḍe | saṃnyāsācī || 33 ||

पद 34

jeṇeṃ bhrāṃtīpāsūni hirataleṃ | guruvākyeṃ mana dhutaleṃ | maga ātmasvarupīṃ ghātaleṃ | hārauniyāṃ || 34 ||

पद 35

jaiseṃ samudrīṃ lavaṇa na paḍe | tavaṃ vegaḷe alpa āvaḍe | maga hoya siṃdhūci evaḍheṃ | miḷe tevhāṃ || 35 ||

पद 36

taiseṃ saṃkalponi kāḍhileṃ | jayāceṃ manaci caitanya jāhaleṃ | teṇeṃ ekadeśiyeṃ pari vyāpileṃ | lokatraya || 36 ||

पद 37

ātāṃ kartā karma karāveṃ | heṃ khuṃṭaleṃ tayā svabhāveṃ | āṇi karī jaऱhī āghaveṃ | taऱhī akartā to || 37 ||

पद 38

je pārthā tayā dehīṃ | mī aisā āṭhaū nāhīṃ | tarī kartṛtva kaiceṃ kāī | ure sāṃge || 38 ||

पद 39

ऐसें तनुत्यागेंवीण । अमूर्ताचे गुण । दिसती संपूर्ण । योगयुक्तां ॥ ३९ ॥

aiseṃ tanutyāgeṃvīṇa | amūrtāce guṇa | disatī saṃpūrṇa | yogayuktāṃ || 39 ||

पद 40

eऱhavīṃ āṇikāṃciye parī | tohī eka śarīrī | aśeṣāhī vyāpārīṃ | vartatu dise || 40 ||

पद 41

tohī netrīṃ pāhe | śravaṇīṃ aikatu āhe | pari tethīṃcā sarvathā nohe | navala dekheṃ || 41 ||

पद 42

sparśāsi tarī jāṇe | parimaḷu sevī ghrāṇeṃ | avasarocita bolaṇeṃ | tayāhi āthī || 42 ||

पद 43

āhārāteṃ svīkārī | tyajāveṃ teṃ parihari | nidreciyā avasarīṃ | nidije sukheṃ || 43 ||

पद 44

आपुलेनि इच्छावशें । तोही गा चालतु दिसे । पैं सकळ कर्म ऐसें । रहाटे कीर ॥ ४४ ॥

āpuleni icchāvaśeṃ | tohī gā cālatu dise | paiṃ sakaḷa karma aiseṃ | rahāṭe kīra || 44 ||

पद 45

heṃ sāṃgoṃ kāī ekaika | dekheṃ śvāsocchāsādika | āṇi nimiṣonnimiṣa | ādikaruni || 45 ||

पद 46

pārthā tayāce ṭhāyīṃ | heṃ āghaveṃci āthi pāhīṃ | pari to kartā navhe kāṃhī | pratītibaḷeṃ || 46 ||

पद 47

jaiṃ bhrāṃtī seje sutalā | taiṃ svapnasukheṃ bhutalā | maga to jñānodayī ceilā | mhaṇoniyāṃ || 47 ||

पद 48

ātāṃ adhiṣṭhānasaṃgatī | aśeṣāhī iṃdriyavṛttī | āpulāliyā arthīṃ | vartata āhātī || 48 ||

पद 49

dīpāceni prakāśeṃ | gṛhīṃce vyāpāra jaise | dehīṃ karmajāta taise | yogayuktā || 49 ||

पद 50

to karmeṃ karī sakaḷeṃ | parī karmabaṃdhā nākaḷe | jaiseṃ na sipeṃ jaḷīṃ jaḷeṃ | padmapatra || 50 ||

पद 51

dekhe budhdīcī bhāṣa neṇije | manācā aṃkura nudaije | aisā vyāpāru to bolije | śārīru gā || 51 ||

पद 52

heṃca marāṭhe pariyeśīṃ | tarī bāḷakācī ceṣṭā jaiśī | yogiye karme karitī taiśīṃ | kevaḷā tanū || 52 ||

पद 53

maga pāṃcabhautika saṃcaleṃ | jevhāṃ śarīra ase nideleṃ | tetha manaci rāhāṭeṃ ekaleṃ | svapnīṃ jevīṃ || 53 ||

पद 54

navala aikeṃ dhanurdharā | kaisā vāsanecā saṃsārā | dehā hoūṃ nedī ujagarā | pari sukhaduḥkheṃ bhogī || 54 ||

पद 55

iṃdriyāṃcāṃ gāṃvīṃ neṇije | aisā vyāpāru jo nipaje | to kevaḷu gā mhaṇije | mānasācā || 55 ||

पद 56

yogiye tohī karitī | pari karmeṃ teṇeṃ na baṃdhijatī | je sāṃḍilī āhe saṃgatī | aṃhabhāvācī || 56 ||

पद 57

ātāṃ jāhāliyā bhramahata | jaiseṃ piśācāceṃ citta | maga iṃdriyāṃce ceṣṭita | vikaḷu dise || 57 ||

पद 58

स्वरूप तरी देखे । आळविलें आइके । शब्दु बोले मुखें । परि ज्ञान नाही ॥५८ ॥

svarūpa tarī dekhe | āḷavileṃ āike | śabdu bole mukheṃ | pari jñāna nāhī ||58 ||

पद 59

हें असो काजेंविण । जें जें काही कारण । तें केवळ कर्म जाण । इंद्रियांचे ॥ ५९ ॥

heṃ aso kājeṃviṇa | jeṃ jeṃ kāhī kāraṇa | teṃ kevaḷa karma jāṇa | iṃdriyāṃce || 59 ||

पद 60

maga sarvatra jeṃ jāṇateṃ | te buddhīceṃ karma nirūteṃ | voḷakha arjunāteṃ | mhaṇe hari || 60 ||

पद 61

te buddhī dhure karunī | karma karitī citta deūnī | pari te naiṣkamyāpāsunī | mukta disatī || 61 ||

पद 62

jeṃ buddhīciye ṭhāvūni dehī | tayāṃ aṃhakārācī seci nāhīṃ | mhaṇoni karma karitāṃ pāhī | cokhāḷale || 62 ||

पद 63

agā karitenavīṇa karma | teṃci teṃ naiṣkarmya | heṃ jāṇatī suvarma | gurugamya jeṃ || 63 ||

पद 64

ātāṃ śāṃtarasāceṃ bhariteṃ | sāṃḍīta āhe pātrāteṃ | jeṃ bolaṇeṃ bolāparauteṃ | bolavaleṃ || 64 ||

पद 65

etha iṃdriyāṃcā pāṃgu | jayā phiṭalā āhe cāṃgu | tayāsīci āthī lāgu | parisāvayā || 65 ||

पद 66

hā aso atiprasaṃgu | na saṃḍī pāṃ kathālāgu | hoīla ślokasaṃgati bhaṃgu | mhaṇoniyāṃ || 66 ||

पद 67

jeṃ manā ākaḷitāṃ kuvāḍeṃ | ghāghusitāṃ buddhī nātuḍe | teṃ daivāceni suravāḍeṃ | sāṃgavaleṃ tuja || 67 ||

पद 68

jeṃ śabdātīta svabhāveṃ | teṃ bolīṃci jarī phāve | tarī āṇikeṃ kāya karāveṃ | sāṃge kathā || 68 ||

पद 69

hā ārtiviśeṣu śrotayāṃcā | jāṇoni dāsa nivṛtīcā | mhaṇe saṃvādu doghāṃcā | parisoni parisā || 69 ||

पद 70

maga kṛṣṇa mhaṇe pārthāteṃ | ātāṃ prāptāceṃ cinha purateṃ | sāṃgena tuja niruteṃ | citta deī || 70 ||

पद 71

tarī ātmayogeṃ āthilā | jo karmaphaḷāśīṃ viṭalā | to ghara righoni varilā | śāṃti jagīṃ || 71 ||

पद 72

येरु कर्मबधें किरीटी । अभिलाषाचिया गांठीं । कळासला खुंटी । फळभोगाचां ॥ ७२ ॥

yeru karmabadheṃ kirīṭī | abhilāṣāciyā gāṃṭhīṃ | kaḷāsalā khuṃṭī | phaḷabhogācāṃ || 72 ||

पद 73

jaisā phaḷāciyā hāṃve | taiseṃ karma kari āghaveṃ | maga na kījeci yeṇeṃ bhāveṃ | upekṣī jo || 73 ||

पद 74

to jayākaḍe vāsa pāhe | teutī sukhācī sṛṣṭī hoye | to mhaṇe tetha rāhe | mahābodhu || 74 ||

पद 75

नवद्वारें देहीं । तो असतुचि परि नाहीं । करितुचि न करी कांही । फलत्यागी ॥ ७५ ॥

navadvāreṃ dehīṃ | to asatuci pari nāhīṃ | karituci na karī kāṃhī | phalatyāgī || 75 ||

पद 76

jaisā kāṃ sarveśvaru | pāhije taṃva nirvyāpāru | pari toci racī vistāru | tribhuvanācā || 76 ||

पद 77

āṇi kartā aiseṃ mhaṇipe | tarī kavaṇeṃ karmīṃ na śiṃpeṃ | je hātopāvo na liṃpe | udāsavṛtīcā || 77 ||

पद 78

yoganidrā tarī na moḍe | akartepaṇā saḷu na paḍe | pari mahābhūtāṃce daḷavāḍeṃ | ubhārī bhale || 78 ||

पद 79

jagācā jīvīṃ āhe | pari kavaṇācā kahīṃ nohe | jagaci heṃ hoya jāye | to śuddhīhi neṃṇe || 79 ||

पद 80

pāpapuṇyeṃ aśeṣeṃ | pāsīṃci asatu na dekheṃ | āṇi sākṣīhī hoūṃ na ṭhake | yerī goṭhī kāyasī || 80 ||

पद 81

pai mūrtīceni meḷeṃ | to mūrtaci hoūni kheḷe | pari amūrtapaṇa na maiḷe | dādulayāceṃ || 81 ||

पद 82

to sṛjī pāḷī saṃhārī | aise bolatī je carācarīṃ | te ajñāna gā avadhārīṃ | paṃḍukumarā || 82 ||

पद 83

teṃ ajñāna jaiṃ samūḷa tuṭe | taiṃ bhrāṃtīceṃ masaireṃ phiṭe | maga akartṛtva pragaṭe | īśvarāceṃ || 83 ||

पद 84

etha īśvaru eku akartā | aise mānale jarī cittā | tarī toci mī heṃ svabhāvatā | ādīci āhe || 84 ||

पद 85

aiseni vivekeṃ udo cittīṃ | tayāsī bhedu kaiṃcā trijagatīṃ | dekheṃ āpuliyā pratīti | jagaci mukta || 85 ||

पद 86

jaiśī pūrvadiśecyā rāuḷīṃ | udayāci sūrye divāḷī | kī yerīhī diśāṃ tiyeci kāḷī | kāḷimā nāhī || 86 ||

पद 87

buddhiniścayeṃ ātmajñāna | brahmarupa bhāvī āpaṇā āpaṇa | brahmaniṣṭhā rākhe pūrṇa | tatparāyaṇa aharniśīṃ || 87 ||

पद 88

aiseṃ vyāpaka jñāna bhaleṃ | jayāṃciyā hṛdayāte giṃvasita āleṃ | tayāṃcī samatā dṛṣṭi boleṃ | viśeṣūṃ kāī || 88 ||

पद 89

eka āpaṇapeṃci pāṃ jaiseṃ | te dekhatīṃ viśva taise | heṃ bolaṇeṃ kāyaseṃ | navalu etha || 89 ||

पद 90

parī daiva jaiseṃ kavatikeṃ | kahīṃci dainya na dekhe | kāṃ viveku hā noḷakhe | bhrāṃtīteṃ jevīṃ || 90 ||

पद 91

nātarī aṃdhakārācī vānī | jaisā sūryo na dekhe svapnīṃ | amṛta nāyake kānī | mṛtyukathā || 91 ||

पद 92

heṃ aso saṃtāpu kaisā | caṃdru na smare jaisā | bhūtīṃ bhedu neṇatī taisā | jñāniye te || 92 ||

पद 93

maga hā maśaku hā gaju | kīṃ hā śvapacu hā dvipu | paila itaru hā ātmaju | heṃ urela keṃ || 93 ||

पद 94

nā tarī he dhenu heṃ śvāna | eka guru eka hīna | heṃ aso kaiceṃ svapna | jāgatayā || 94 ||

पद 95

etha bhedu tarī kīṃ dekhā | jari aṃhabhāvā uralā hoāvā | to ādhīṃci nāhīṃ āghavā | ātāṃ viṣamu kāī || 95 ||

पद 96

mhaṇoni sarvatra sadā sama | teṃ āpaṇaci advaya brahma | heṃ saṃpūrṇa jāṇeṃ varma | samadṛṣṭīceṃ || 96 ||

पद 97

jihīṃ viṣayasaṃgu na sāṃḍitā | iṃdriyāṃteṃ na daṃḍitāṃ | pari bhogilī nisaṃgatā | kāmeṃviṇa || 97 ||

पद 98

jihīṃ lokāṃceni ādhāreṃ | laukikeṃci vyāpāreṃ | pari sāṃḍile nidasureṃ | laukiku heṃ || 98 ||

पद 99

jaisā janāmājī khecaru | asatuci janā nohe gocaru | taisā śarīrīṃ pari saṃsāru | noḷakheṃ tayāṃteṃ || 99 ||

पद 100

heṃ aso pavanāceni meḷeṃ | jaiseṃ jaḷīṃci jaḷa loḷe | teṃ āṇikeṃ mhaṇatī vegaḷeṃ | kalloḷa he || 100 ||

पद 101

taiseṃ nāma rupa tayāceṃ | eऱhavīṃ brahmaci to sāceṃ | mana sāmyā āleṃ jayāceṃ | sarvatra gā || 101 ||

पद 102

aiseni samadṛṣṭī jo hoye | tayā puruṣā lakṣaṇahī āhe | arjunā saṃkṣepe sāṃgena pāheṃ | acyuta mhaṇe || 102 ||

पद 103

tarī mṛgajaḷāceni pūreṃ | jaiseṃ na loṭije kāṃ girivareṃ | taisā śubhāśubhīṃ na vikare | pātalāṃ jo || 103 ||

पद 104

तोचि तो निरुता । समदृष्टी तत्वता । हरि म्हणे पंडुसुता । तोचि ब्रह्म ॥ १०४ ॥

toci to nirutā | samadṛṣṭī tatvatā | hari mhaṇe paṃḍusutā | toci brahma || 104 ||

पद 105

jo āpaṇape sāṃḍuni kahīṃ | iṃdriyagrāmāvarī yeṇeṃci nāhīṃ | to viṣaya na sevī heṃ kāī | vicitra yetha || 105 ||

पद 106

sahajeṃ svasukhāceni apāreṃ | suravāḍe aṃtareṃ | racilā mhaṇaūni bāhireṃ | pāula na ghalī || 106 ||

पद 107

sāṃge kumudadaḷāceni tāṭeṃ | jo jevilā caṃdrakiraṇeṃ cokhaṭe | to cakoru kāī vāḷuvaṃṭe | cuṃbitu āhe || 107 ||

पद 108

taiseṃ ātmasukha upāileṃ | jayāsi āpaṇapeciṃ phāvaleṃ | tayā viṣayo sahaje sāṃḍavale | mhaṇo kāī || 108||

पद 109

eऱhavīṃ tarī kautukeṃ | vicāruni pāheṃ pāṃ nikeṃ | yā viṣayāṃceni sukhe | jhakavitī kavaṇa || 109 ||

पद 110

jihīṃ āpaṇapeṃ nāhīṃ dekhileṃ | teci ihīṃ iṃdriyārthīṃ raṃjale | jaiseṃ raṃku kā āḷukaileṃ | tuṣāteṃ sevī || 110 ||

पद 111

nātarī mṛgeṃ tṛṣāpīḍiteṃ | saṃbhrameṃ visaroni jaḷāṃte | maga toyabuddhī baraḍīteṃ | ṭhākūni yetī || 111 ||

पद 112

taiseṃ āpaṇapeṃ nāhīṃ diṭhe | jayāteṃ svasukhāce sadā kharāṃṭe | tayāsīci viṣaya he gomaṭe | āvaḍatī || 112 ||

पद 113

eऱhavīṃ viṣayīṃ kāi sukha āhe | he bolaṇeṃci sārikheṃ nohe | tarī vidyutsphuraṇeṃ kāṃ na pāhe | jagāmājīṃ || 113 ||

पद 114

sāṃgeṃ vātavarṣaātapu dhare | aise abhrachāyāci jarī sare | tarī trimāḷikeṃ dhavaḷāreṃ | karāvīṃ kāṃ || 114 ||

पद 115

mhaṇoni viṣayasukha jeṃ bolije | teṃ neṇatāṃ gā vāyāṃ jalpije | jaiseṃ mahūra kāṃ mhaṇije | viṣakaṃdāteṃ || 115 ||

पद 116

nātarī bhaumā nāma maṃgaḷu | rohiṇīteṃ mhaṇatī jaḷu | taisā sukhapravādu baraḷu | viṣayiku hā || 116 ||

पद 117

he aso āghavī bolī | sāṃga pā sarpaphaṇīcī sāulī | te śītala hoīla ketulī | mūṣakāsī || 117 ||

पद 118

jaisā āmiṣakavaḷu pāṃḍavā | mīnu na sevī taṃvaci baravā | taisā viṣayasaṃgu āghavā | nibhrāṃta jāṇeṃ || 118 ||

पद 119

he viraktāṃciye diṭhī | jaiṃ nyāhāḷije kirīṭī | taiṃ pāṃḍurogāciye puṣṭi- |sārikheṃ dise || 119 ||

पद 120

mhaṇoni viṣayabhogī jeṃ sukha | teṃ sādyaṃtaci jāṇa duḥkha | pari kāya kīje mūrkha | na sevitāṃ na sare || 120 ||

पद 121

teṃ aṃtara neṇatī bāpuḍe | mhaṇoni agatya sevaṇeṃ ghaḍe | sāṃge pūyapaṃkīce kiḍe | kāya ciḷasī ghetī || 121 ||

पद 122

tayāṃ duḥkhiyāṃ duḥkhaci jivhāra | te viṣayakardamīṃce dardura | te bhogajaḷīṃce jalacara | sāṃḍitī kevī || 122 ||

पद 123

āṇi duḥkhayoni jiyā āhātī | tiyā nirarthakā tarī navhatī | jarī viṣayāṃvarī viraktī | dharitī jīva || 123 ||

पद 124

nātarī garbhavāsādi saṃkaṭa | kāṃ janmamaraṇīṃce kaṣṭa | he visāṃvevīṇa vāṭa | vāhāvī kavaṇeṃ || 124 ||

पद 125

jarī viṣayīṃ viṣayo sāṃḍijela | tarī mahādoṣī keṃ vasijela | āṇi saṃsāru hā śabdu navhela | laṭikā jagīṃ || 125 ||

पद 126

mhaṇoni avidyājāta nāthileṃ | teṃ tihīṃci sāca dāvileṃ | jihīṃ sukhabuddhī ghetaleṃ | viṣayaduḥkha || 126 ||

पद 127

yā kāraṇeṃ gā subhaṭā | hā vicāritāṃ viṣaya vokhaṭā | tūṃ jhaṇeṃ kahīṃ yā vāṭā | visaroni jāśī || 127 ||

पद 128

pai yāteṃ virakta puruṣa | tyajitī kāṃ jaiseṃ viṣa | nirāśā tayāṃ duḥkha | dāvileṃ nāvaḍe || 128 ||

पद 129

jñāniyāṃcyā hana ṭhāyīṃ | yācī mātuhī kīra nāhīṃ | dehīṃ dehabhāvo jihīṃ | svavaśa kele || 129 ||

पद 130

जयांतें बाह्याची भाष । नेणिजेचि निःशेष । अंतरीं सुख । एक आथी ॥ १३० ॥

jayāṃteṃ bāhyācī bhāṣa | neṇijeci niḥśeṣa | aṃtarīṃ sukha | eka āthī || 130 ||

पद 131

pari teṃ vegaḷepaṇeṃ bhogije | jaise pakṣiye phaḷa cuṃbije | taiseṃ navhe tetha visarije | bhogitepaṇahī || 131 ||

पद 132

bhogīṃ avasthā eka uṭhī | te aṃhakārācā acaḷu loṭī | maga sukheṃsi āṃṭhī | gāḍhepaṇeṃ || 132 ||

पद 133

तिये आलिंगनमेळीं । होय आपेंआप कवळी । तेथ जळ जैसें जळी । वेगळें न दिसे ॥ १३३ ॥

tiye āliṃganameḷīṃ | hoya āpeṃāpa kavaḷī | tetha jaḷa jaiseṃ jaḷī | vegaḷeṃ na dise || 133 ||

पद 134

kāṃ ākāśīṃ vāyu hārape | tetha donhī he bhāṣa lope | taise sukhaci ure svarupeṃ | suratīṃ tiye || 134 ||

पद 135

aisī dvaitācī bhāṣa jāya | maga mhaṇoṃ jarī ekaci hoya | tarī tetha sākṣī kavaṇu āhe | jāṇateṃ je || 135 ||

पद 136

mhaṇoni aso heṃ āghaveṃ | etha na bolaṇeṃ kāya bolāveṃ | te khuṇāci pāvela svabhāveṃ | ātmārāma || 136 ||

पद 137

je aiseni sukheṃ mātale | āpaṇapāṃci āpaṇa guṃtale | te mī jāṇe nikhaḷa votale | sāmyarasāce || 137 ||

पद 138

ते आनंदाचे अनुकार । सुखाचे अंकुर । कीं महाबोधें विहार । केले जैसे ॥ १३८ ॥

te ānaṃdāce anukāra | sukhāce aṃkura | kīṃ mahābodheṃ vihāra | kele jaise || 138 ||

पद 139

te vivekāceṃ gāṃva | kī parabrahmīce svabhāva | nātarī aḷaṃkārale avayava | brahmavidyece || 139 ||

पद 140

te sattvāce sāttvika | kī caitanyāce āṃgika | heṃ bahu aso ekaika | vānisī kāī || 140 ||

पद 141

tūṃ saṃtastavanī ratasī | tarī kathecī se na karisī | kīṃ nirāḷī bola dekhasī | sanāgara || 141 ||

पद 142

pari to rasātiśayo mukuḷīṃ | maga graṃthārthadīpu ujaḷīṃ | karī sādhuhṛdayarāuḷīṃ | maṃgaḷa ukhā || 142 ||

पद 143

aisā śrīgurucā uvāyilā | nivṛttidāsāsī pātalā | maga to mhaṇe kṛṣṇa bolilā | teṃci āikā || 143 ||

पद 144

arjunā aṃnata sukhācyā ḍohīṃ | ekasarā taḷuci ghetalā jihīṃ | maga sthirāūnī tehī | teṃci jāhale || 144 ||

पद 145

athavā ātmaprakāśeṃ cokheṃ | jo āpaṇapeṃci viśva dekhe | to deheṃci parabrahma sukheṃ | mānūṃ yeīla || 145 ||

पद 146

jeṃ sācokāreṃ parama | nā teṃ akṣara niḥsīma | jiye gāṃvīṃce niṣkāma | adhikāriye || 146 ||

पद 147

je maharṣīṃ vāḍhale | viraktāṃ bhāgā phiṭaleṃ | je niḥsaṃśayā pikaleṃ | niraṃtara || 147 ||

पद 148

jihīṃ viṣayāṃpāsoni hirataleṃ | citta āpuleṃ āpaṇa jiṃtile | te niścita jetha sutale | cetīcinā || 148 ||

पद 149

teṃ parabrahma nirvāṇa | jeṃ ātmavidāṃceṃ kāraṇa | teci te puruṣa jāṇa | paṃḍukumarā || 149 ||

पद 150

te aise kaiseni jāhale | je dehīṃci brahmatvā āle | heṃ hī pusasī tarī bhaleṃ | saṃkṣepe sāṃgo || 150 ||

पद 151

tarī vairāgyaceni ādhāreṃ | jihīṃ viṣaya davaḍuni bāhireṃ | śarīrīṃ ekaṃdareṃ | keleṃ mana || 151 ||

पद 152

sahajeṃ tihīṃ saṃdhī bheṭī | jetha bhrupallavāṃ paḍe gāṃṭhī | tetha pāṭhamorī diṭhī | pārukhoniyāṃ || 152 ||

पद 153

सांडूनि दक्षिण वाम । प्राणापानसम । चित्तेंसीं व्योम- । गामिये करिती ॥ १५३ ॥

sāṃḍūni dakṣiṇa vāma | prāṇāpānasama | citteṃsīṃ vyoma- | gāmiye karitī || 153 ||

पद 154

tetha jaisīṃ rathyodakeṃ sakaḷeṃ | gheūni gaṃgā samudrī miḷe | maga ekaika vegaḷeṃ | nivaḍu naye || 154 ||

पद 155

taisī vāsanāṃtarācī vivaṃcanā | maga āpaisī pārukhe arjunā | je veḷī gaganīṃ layo manā | pavaneṃ kīje || 155 ||

पद 156

jetha heṃ saṃsāracitra umaṭe | to manorupu paṭu phāṭe | jaiseṃ sarovara āṭe | maga pratimā nāhīṃ || 156 ||

पद 157

taiseṃ manapaṇa mudala jāye | maga aṃhabhāvādika keṃ āhe | mhaṇoni śarīreṃci brahma hoye | anubhavī to || 157 ||

पद 158

āmhī māgāṃ hana sāṃgitaleṃ | je dehīṃci brahmatva pāvale | te yeṇeṃ mārge āle | mhaṇaūniyā || 158 ||

पद 159

आणि यमनियमांचे डोंगर । अभ्यासाचे सागर । क्रमोनि हे पार । पातले ते ॥ १५९ ॥

āṇi yamaniyamāṃce ḍoṃgara | abhyāsāce sāgara | kramoni he pāra | pātale te || 159 ||

पद 160

tihīṃ āpaṇapeṃ karuni nirlepa | praṃpacāceṃ ghetaleṃ māpa | maga sācāceṃci rupa | hoūni ṭhele || 160 ||

पद 161

aisā yogayuktīcā uddeśu | jetha bolilā hṛṣīkeśu | tetha arjunu sudaṃśu | mhaṇoni camatkāralā || 161 ||

पद 162

teṃ dekhiliyā kṛṣṇeṃ jāṇitaleṃ | maga hāṃsoni pārthāteṃ mhaṇitaleṃ | teṃ kāī pāṃ citta uvāileṃ | iye bolīṃ tujhe || 162 ||

पद 163

taṃva arjuna mhaṇe devo | paracittalakṣaṇāṃcā rāvo | bhalā jāṇitalā jī bhāvo | mānasu mājhā || 163 ||

पद 164

myāṃ jeṃ kāhīṃ vivaruni pusāveṃ | te ādhīṃci kaḷale deveṃ | tarī bolileṃ teṃci sāṃgāveṃ | vivaḷa karuni || 164 ||

पद 165

eऱhavīṃ tarī avadhārā | jo dāvilā tumhīṃ anusārā | to pavhaṇyāhūni pāyautārā | sohapā jaisā || 165 ||

पद 166

taisā sāṃkhyāhūni prāṃjaḷā | tarī āmhāṃsārikhiyāṃ abhoḷāṃ | etha āhāti kāṃhī pari kāḷā | to sāhoṃ ye vara || 166 ||

पद 167

mhaṇoni eka veḷa devā | toci paḍatāḷā gheyāvā | vistarela tarī sāṃgāvā | sādyaṃtuci || 167 ||

पद 168

taṃva kṛṣṇa mhaṇatī ho kāṃ | tuja hā mārga gamalā nikā | tarī kāya jāhaleṃ aiṃkijo kāṃ | sukheṃ boloṃ || 168 ||

पद 169

arjunā tu parisasī | parisoni anuṣṭhisī | tarī āmhāṃsīci vānī kāyasī | sāṃgāvayācī || 169 ||

पद 170

ādhīṃca citta māyeceṃ | varī miṣa jāhaleṃ paḍhiyaṃtāce | ātāṃ teṃ adbhutapaṇa snehāceṃ | kavaṇa jāṇe || 170 ||

पद 171

te mhaṇoṃ kāruṇyarasācī vṛṣṭi | kīṃ navayā snehācī sṛṣṭi | heṃ ase neṇije dṛṣṭī | harīcī vānūṃ || 171 ||

पद 172

je amṛtācī votalī | kīṃ premaci piūna mātalī | mhaṇoni arjunamoheṃ guṃtalī | nighoṃ neṇe || 172 ||

पद 173

heṃ bahu jeṃ jeṃ jalpijela | tetheṃ kathesi phāṃku hoīla | pari sneha rupā nayela | bolavarī || 173 ||

पद 174

mhaṇoni visurā kāya yeṇeṃ | to īśvaru ākaḷāvā kavaṇeṃ | jo āpuleṃ māna neṇe | āpaṇaci || 174 ||

पद 175

tarī māgīlā dhvanīāṃtu | maja gamalā sāviyāci mohitu | je balātkāreṃ ase mhaṇatu | parisa bāpā || 175 ||

पद 176

arjunā jeṇeṃ bhedeṃ | tujheṃ kāṃ citta bodhe | taiseṃ taiseṃ vinodeṃ | nirupijela || 176 ||

पद 177

तो काइसया नाम योगु । तयाचा कवण उपेगु । अथवा अधिकारप्रसंगु । कवणा येथ ॥ १७७ ॥

to kāisayā nāma yogu | tayācā kavaṇa upegu | athavā adhikāraprasaṃgu | kavaṇā yetha || 177 ||

पद 178

aiseṃ jeṃ jeṃ kāṃhī | ukta ase iye ṭhāī | teṃ āghaveṃci pāhīṃ | sāṃgena ātāṃ || 178 ||

पद 179

tūṃ citta deūni avadhārīṃ | aiseṃ mhaṇoni śrīharī | bolijela te puḍhārī | kathā āhe || 179 ||

पद 180

śrīkṛṣṇa arjunāsī saṃgu | na sāṃḍoni sāṃgela yogu | to vyakta karu prasaṃgu | mhaṇe nivṛttidāsu || 180 ||

iti śrīmadabhagavadagītāsūpaniṣatsu brahmavidyāyāṃ yogaśāstre śrīkṛṣṇārjunasaṃvāde yogagarbho nāma pañcamo'dhyāyaḥ |

॥ ॐ श्रीसच्चिदानन्दार्पणमस्तु ॥

|| oṃ śrīsaccidānandārpaṇamastu ||

गीता श्लोक

गीता श्लोक पद 1

arjuna uvācaḥ saṃnyāsaṃ karmaṇāṃ kṛṣṇa punaryogaṃ ca śaṃsasi | yat śreyaṃ etayorekeṃ tat me brūhi suniścitam || 1 ||

गीता श्लोक पद 2

śrībhagavānuvācaḥ saṃnyāsaṃ karmayogaśca niḥśreyasakarāvubhau | tayostu karmasaṃnyāsāt karmayogo viśiṣyate || 2 ||

गीता श्लोक पद 3

jñeyaḥ sa nityasaṃnyāsī yo na dveṣṭi na kāṅakṣati | nirdvaṃdvo hi mahābāho sukhaṃ baṃdhāt pramucyate || 3 ||

गीता श्लोक पद 4

sāṃkhyayogau pṛthak bālāḥ pravadanti na paṃḍitāḥ | ekamapyāsthitaḥ samyagubhayorvindate phalam || 4 ||

गीता श्लोक पद 5

yat sāṃkhyaiḥ prāpyate sthānaṃ tata yogairapi gamyate | ekaṃ sāṃkhyaṃ ca yogaṃ ca yaḥ paśyati sa paśyati || 5 ||

गीता श्लोक पद 6

saṃnyāsastu mahābāho duḥkhamāptumayogataḥ | yogayukto munirbrahma na cireṇādhicchati || 6 ||

गीता श्लोक पद 7

yogayukto viśudhdātmā vijitātmā jitedriyaḥ | sarvabhūtātmabhūtātmā kurvannapi na lipyate || 7 ||

गीता श्लोक पद 8

naiva kiṃcit karomīti yukto manyeta tatvacit | paścan śṛṇvan spṛśan jighrannaśnan gacchan svapan śvasan || 8 ||

गीता श्लोक पद 9

pralapan visṛjan gṛṇhannunmiṣan nimiṣannapi | iṃdriyāṇīndriyārtheṣu vartanta iti dhārayan || 9 ||

गीता श्लोक पद 10

brahmaṇyādhāya karmāṇi saṃga tyaktvā karoti yaḥ | lipyate na sa pāpena padmapatramivāmbhsā || 10 ||

गीता श्लोक पद 11

kāyena manasā buddhyā kevalairindriyairapi | yoginaḥ karma kurvanti saṃgaṃ tyakttvātmaśuddhaye || 11||

गीता श्लोक पद 12

yuktaḥ karmaphalaṃ tyaktvā śāntimāpnopti naiṣṭhīkīm | ayuktaḥ kāmakāreṇa phale sakto nivadhyate || 12 ||

गीता श्लोक पद 13

sarva karmāṇi manasā saṃnyasyāste sukhaṃ vaśī | navadvāre pure dehī naiva kurvan na kārayan || 13 ||

गीता श्लोक पद 14

na kartṛtvatvaṃ na karmāṇi lokasya sṛjati prabhuḥ | na karmaphalasaṃyogaṃ svabhāvastu pravartate || 14 ||

गीता श्लोक पद 15

nādatte kasyacit pāpaṃ na caiva sakṛtaṃ vibhuḥ | ajñānenāvṛtaṃ jñāna tena muhyanti jantavaḥ || 15 ||

गीता श्लोक पद 16

jñānena na tu tadajñānaṃ yeṣāṃ nāśitamātmanaḥ | teṣāmādityavat jñāna prakāśayati tatparam || 16 ||

गीता श्लोक पद 17

tad buddhayastadātmānastanniṣṭhāstatparāyaṇāḥ | gacchantyapunarāvṛtti jñānanirdhūtakalmaṣāḥ || 17 ||

गीता श्लोक पद 18

vidyāvinayasaṃpanne brāhmaṇe gavi hastini | śuni caiva śvapāke ca paṇḍitāḥ samadarśinaḥ || 18 ||

गीता श्लोक पद 19

ihaiva tairjitaḥ sargo yeṣāṃ sāmye sthitaṃ manaḥ | nirdoṣaṃ hi samaṃ brahma tasmād brahmaṇi te sthitāḥ || 19 ||

गीता श्लोक पद 20

na prahṛṣyet priyaṃ prāpya nodvijet prāpy cāpriyam | sthirabudhdirasaṃmūḍho brahmavid brahmaṇi sthitaḥ || 20 ||

गीता श्लोक पद 21

brāhyasparśeṣvasaktātmā vindatyātmani yat sukham | sa brahmayogayuktātmā sukhamakṣayamaśnute || 21 ||

गीता श्लोक पद 22

ye hi saṃsparśajā bhogā duḥkhayonaya eva te | ādyantavantaḥ kaunteya na teṣu ramate budhaḥ || 22 ||

गीता श्लोक पद 23

śaknotīhaiva yaḥ soḍhuṃ prāk śarīravimokṣaṇāt | kāmakrodhodbhavaṃ vegaṃ sa yuktaḥ sukhī naraḥ || 23 ||

गीता श्लोक पद 24

yo'ntaḥsukho'ntarārāmastathāntarjyotireva yaḥ | sa yogī brahmanirvāṇaṃ brahmabhūto'dhigacchati || 24 ||

गीता श्लोक पद 25

labhante brahmanirvāṇamṛṣayaḥ kṣīṇakalmaṣāḥ | chinnadvaidhā yatātmānaḥ sarvabhūtahite ratāḥ || 25 ||

गीता श्लोक पद 26

kāmakrodhaviyuktānāṃ yatīnāṃ yatacetasām | abhito brahmanirvāṇaṃ vartate viditātmanām || 26 ||

गीता श्लोक पद 27

sparśān kṛtvā bahirbāhyāṃścakṣuścaivāntare bhravoḥ | prāṇāpānau samau kṛtvā nāsābhyantaracāriṇau || 27 ||

गीता श्लोक पद 28

yatedniyamanobuddhirmunirmokṣaparāyaṇaḥ | vigatecchābhayakrodho yaḥ sadā mukta eva saḥ || 28 ||

गीता श्लोक पद 29

bhoktāraṃ yajñatapasāṃ sarvalokamaheśvaram | suhṛda sarvabhūtānāṃ jñātvā māṃ śāntimṛcchati || 29 ||

या पाठाविषयी

परिचय

ज्ञानेश्वरीचा अध्याय पाचवा — भगवद्गीतेच्या कर्मसंन्यासयोग या अध्यायावरील संत ज्ञानेश्वरांचे ओवीबद्ध भाष्य. या अध्यायात 182 ओव्या आहेत. मूळ गीतेचे श्लोक ज्या क्रमाने ज्ञानेश्वरीत येतात, त्याच क्रमाने येथे दिले आहेत.

॥ ज्ञानेश्वर माउली ज्ञानराज माउली तुकाराम ॥

संदर्भ 1

ज्ञानेश्वरी/अध्याय पांचवा — mr.wikisource.org
मराठी विकिस्रोत आवृत्ती (revid 210783); ओवीक्रम पडताळून घेतला आहे.

परवाना: CC BY-SA 4.0 — Text adapted from Wikimedia projects, licensed CC BY-SA 4.0. Adaptations must be shared alike.

अर्थ वेद पथ संपादकीय संघाने संकलित व संपादित केले आहेत, आणि साहित्याचे टप्प्याटप्प्याने पुनरावलोकन सुरू आहे.

ज्ञानेश्वरी — अध्याय पाचवा

या पाठाविषयी

परिचय

संदर्भ 1

चूक कळवा

संबंधित रचना 4

ज्ञानेश्वरी — अध्याय पहिला

ज्ञानेश्वरी — अध्याय दहावा

ज्ञानेश्वरी — अध्याय अकरावा

ज्ञानेश्वरी — अध्याय बारावा

आणखी पाहा 22

आरती

श्री कृष्ण आरती — आरती कुंजबिहारी की

चालीसा

कृष्ण चालीसा

भजन

छुप छुप आये श्याम ले के ग्वाल बाल

दर्शन दो घनश्याम नाथ मेरी अखियाँ प्यासी

गोकुल में बजत बधाई

हरि सुन्दर नन्द मुकुन्द

कवच

श्रीगोपालकवचम्

अष्टोत्तर शतनामावली

कृष्ण अष्टोत्तर शतनामावली

व्रतकथा

गोवर्धन (अन्नकूट) कथा

गोवत्स द्वादशी (बछ बारस) व्रत कथा

श्री कृष्ण जन्माष्टमी व्रत कथा

राधाष्टमी व्रत कथा

देवी-देवता

कृष्ण

सण

होळी

जन्माष्टमी