जन्माष्टमी

कधी साजरी केली जाते

हिंदू पंचांगानुसार जन्माष्टमी श्रावण महिन्यात (पौर्णिमांत पंचांग) किंवा भाद्रपद महिन्यात (अमांत पंचांग) कृष्ण पक्षातील अष्टमीला साजरी केली जाते. ग्रेगोरियन दिनदर्शिकेत ती ऑगस्ट किंवा सप्टेंबरमध्ये येते. भगवान कृष्णाचा जन्म मध्यरात्री (रात्री बारा वाजता) रोहिणी नक्षत्रावर झाला, म्हणून मुख्य पूजन आणि जन्मोत्सव मध्यरात्रीच साजरा केला जातो. वैष्णव संप्रदाय आणि स्मार्त संप्रदाय यांच्या तिथिगणनेत कधीकधी एका दिवसाचा फरक पडू शकतो.

पूजाविधी

जन्माष्टमीला भक्त दिवसभर निर्जल किंवा फलाहार उपवास करतात. सायंकाळपासून मंदिरांत आणि घरोघरी श्रीकृष्णाच्या मूर्तीला स्नान घालून नवी वस्त्रे व अलंकार घातले जातात. पाळण्यात बाळगोपाळाची मूर्ती ठेवली जाते. मध्यरात्री बारा वाजता जन्मोत्सव साजरा होतो — शंखध्वनी, घंटानाद आणि जयघोषात आरती होते. लोणी-साखर, पंचामृत आणि छप्पन भोग अर्पण केला जातो. भागवत पुराणाच्या दशम स्कंधाचे पठण केले जाते. दुसऱ्या दिवशी दहीहंडीचे आयोजन होते; त्यात गोविंदा पथके मानवी मनोरे रचून उंचावर बांधलेली दह्याची हंडी फोडतात — ही बालकृष्णाच्या लोणीचोरीच्या लीलेची आठवण आहे.

पौराणिक कथा

भागवत पुराणानुसार मथुरेचा राजा कंस अत्यंत अत्याचारी होता. देवकीचा आठवा पुत्र कंसाचा वध करील अशी आकाशवाणी झाल्याने त्याने आपली बहीण देवकी आणि तिचे पती वसुदेव यांना कारागृहात डांबले. कंसाने देवकीच्या सहा पुत्रांचा वध केला; सातव्या पुत्राला (बलरामाला) योगमायेने गर्भातून स्थानांतरित केले. श्रावण कृष्ण अष्टमीच्या मध्यरात्री भयंकर पाऊस आणि अंधारात भगवान विष्णूंनी कृष्णाच्या रूपात चतुर्भुज स्वरूपात जन्म घेतला. वसुदेवांनी नवजात कृष्णाला सुपात ठेवून यमुना नदी ओलांडून गोकुळात नंदबाबा आणि यशोदामातेकडे पोहोचवले. यमुनेने वाट दिली आणि शेषनागाने फण्याने पावसापासून रक्षण केले.

परिचय

जन्माष्टमी, जिला कृष्ण जन्माष्टमी किंवा गोकुळाष्टमी असेही म्हणतात, हा श्रीकृष्णाच्या जन्मोत्सवाचा प्रमुख हिंदू सण आहे. भगवान कृष्ण हे विष्णूचे आठवे अवतार असून त्यांनी द्वापर युगात अवतार घेतला. ते गीतेचे उपदेशक, गोपींचे प्रिय, गोवर्धनधारी आणि रणछोड म्हणून पूजले जातात. हा सण विशेषतः मथुरा, वृंदावन, द्वारका आणि संपूर्ण भारतात अत्यंत भव्यतेने साजरा होतो.

महत्त्व

जन्माष्टमीचे आध्यात्मिक महत्त्व अत्यंत व्यापक आहे. भगवद्गीतेत श्रीकृष्णांनी सांगितले आहे — “यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत” म्हणजे जेव्हा जेव्हा धर्माची हानी होते, तेव्हा तेव्हा भगवान अवतार घेतात. कृष्णाचा जन्म कारागृहात होणे हे शिकवते की दिव्यत्व अत्यंत कठीण परिस्थितीतही प्रकट होते. मध्यरात्रीचा जन्म हा अंधारात प्रकाश उगवण्याचे प्रतीक आहे. कृष्णाचे जीवन प्रेम, ज्ञान, कर्तव्य आणि आनंदाची शिकवण देते. ते एकाच वेळी बाललीलाकारी, प्रेमी, तत्त्वज्ञ, राजनीतिज्ञ आणि योद्धे आहेत.