कृष्ण

परिचय

भगवान श्रीकृष्ण हे विष्णूचे आठवे आणि सर्वांत पूर्ण अवतार मानले जातात. त्यांना पूर्णपुरुषोत्तम (संपूर्ण अवतार) म्हटले जाते. ते वसुदेव आणि देवकीचे पुत्र; त्यांचा जन्म मथुरेत झाला आणि गोकुळ-वृंदावनात नंदबाबा व यशोदामाईंच्या घरी त्यांचे पालनपोषण झाले.

कृष्णाचे जीवन अत्यंत बहुआयामी आहे — बाललीला, गोपींसोबतची रासलीला, कंसवध, द्वारकाधीश म्हणून राज्यकारभार आणि महाभारत युद्धात अर्जुनाचे सारथ्य करून दिलेला गीतेचा दिव्य उपदेश. भगवद्गीता हा कृष्णाच्या मुखातून सांगितलेला हिंदू तत्त्वज्ञानातील सर्वोच्च ग्रंथ आहे.

स्वरूप आणि प्रतीके

कृष्णाचा वर्ण घनश्याम (गडद निळा) आहे. त्यांच्या प्रमुख स्वरूपांत बालकृष्ण (लोणी चोरतानाचे), वेणुगोपाळ (बासरी वाजवतानाचे) आणि गीतोपदेशक (अर्जुनाला उपदेश देतानाचे) ही प्रमुख आहेत. ते मोरपिसाचा मुकुट, पीतांबर आणि वैजयंती माळ धारण करतात. त्यांच्या ओठांशी बासरी आणि पायांत नूपुरे असतात. त्यांची प्रिय गोपी राधा सदैव त्यांच्यासोबत दाखवली जाते.

पौराणिक कथा

बाललीला: कृष्णाच्या बाललीला अत्यंत मनोहर आहेत — लोणीचोरी, कालियामर्दन, गोवर्धन पर्वत उचलणे आणि पूतनावध. यशोदामाईंना मुखात ब्रह्मांडाचे दर्शन घडवणे हा त्यांच्या दिव्यत्वाचा पुरावा आहे.

कंसवध: मामा कंसाने कृष्णाला मारण्याचे अनेक प्रयत्न केले; परंतु अखेर कृष्णाने मथुरेत जाऊन कंसाचा वध केला आणि आपले आईवडील वसुदेव-देवकी यांना कारागृहातून मुक्त केले.

गीतोपदेश: कुरुक्षेत्राच्या रणभूमीवर आपल्याच बांधवांना समोर पाहून अर्जुनाने युद्ध करण्यास नकार दिला, तेव्हा कृष्णाने भगवद्गीतेचा उपदेश केला — जो कर्म, ज्ञान, भक्ती आणि योगाचे सार आहे.

प्रमुख मंदिरे

• श्रीकृष्ण जन्मभूमी मंदिर, मथुरा — कृष्णाच्या जन्मभूमीवर वसलेले
• बांके बिहारी मंदिर, वृंदावन — वैष्णव भक्तांचे अत्यंत प्रिय मंदिर
• द्वारकाधीश मंदिर, द्वारका, गुजरात — चार धामांपैकी एक
• जगन्नाथ मंदिर, पुरी, ओडिशा — कृष्णाच्या जगन्नाथ स्वरूपाचे प्रसिद्ध मंदिर

प्रमुख सण

जन्माष्टमी भाद्रपद कृष्ण अष्टमीला कृष्णजन्मोत्सव म्हणून साजरी केली जाते. होळी ही ब्रजच्या रासलीलेशी आणि राधा-कृष्ण प्रेमाशी निगडित आहे. गोवर्धन पूजा दिवाळीच्या दुसऱ्या दिवशी केली जाते. दहीहंडी आणि रासोत्सव हेही कृष्णाशी संबंधित प्रमुख उत्सव आहेत.

संबंधित मंत्र आणि स्तोत्रे

• मूळ मंत्र: “ॐ नमो भगवते वासुदेवाय”
• हरे कृष्ण महामंत्र: “हरे कृष्ण हरे कृष्ण कृष्ण कृष्ण हरे हरे, हरे राम हरे राम राम राम हरे हरे”
• भगवद्गीता: कृष्णाचा दिव्य उपदेश, महाभारताचा भाग
• कृष्ण चालीसा: चाळीस छंदांत कृष्णस्तुती