ज्ञानेश्वरी — अध्याय पहिला

शेअर करा

ॐ नमोजी आद्या । वेद प्रतिपाद्या । जय जय स्वसंवेद्या । आत्मरुपा ॥१॥

oṃ namojī ādyā | veda pratipādyā | jaya jaya svasaṃvedyā | ātmarupā ||1||

देवा तूंचि गणेशु । सकलमति प्रकाशु । म्हणे निवृत्ति दासु । अवधारिजो जी ॥२॥

devā tūṃci gaṇeśu | sakalamati prakāśu | mhaṇe nivṛtti dāsu | avadhārijo jī ||2||

हें शब्दब्रह्म अशेष । तेचि मूर्ति सुवेष । तेथ वर्णवपु निर्दोष । मिरवत असे ॥३॥

heṃ śabdabrahma aśeṣa | teci mūrti suveṣa | tetha varṇavapu nirdoṣa | miravata ase ||3||

स्मृति तेचि अवयव । देखा अंगिकभाव । तेथ लावण्याची ठेव । अर्थशोभा ॥४॥

smṛti teci avayava | dekhā aṃgikabhāva | tetha lāvaṇyācī ṭheva | arthaśobhā ||4||

अष्टादश पुराणे । तीचि मणिभूषणे । पदपद्धती खेवणे । प्रमेयरत्नांची ॥५॥

aṣṭādaśa purāṇe | tīci maṇibhūṣaṇe | padapaddhatī khevaṇe | prameyaratnāṃcī ||5||

पदबंध नागर । तेचि रंगाथिले अंबर । जेथ साहित्यवाणे । सपूर उजाळाचे ॥६॥

padabaṃdha nāgara | teci raṃgāthile aṃbara | jetha sāhityavāṇe | sapūra ujāḷāce ||6||

देखा काव्यनाटका । जे निर्धारिता सकौतुका । त्याचि रुणझुणती क्षुद्रघंटिका । अर्थध्वनी ॥ ७॥

dekhā kāvyanāṭakā | je nirdhāritā sakautukā | tyāci ruṇajhuṇatī kṣudraghaṃṭikā | arthadhvanī || 7||

नाना प्रमेयांचि परी । निपुणपणे पाहता कुसरी । दिसती उचित पदे माझारी । रत्नें भली ॥ ८॥

nānā prameyāṃci parī | nipuṇapaṇe pāhatā kusarī | disatī ucita pade mājhārī | ratneṃ bhalī || 8||

तेथ व्यासादिकांच्या मति । तेचि मेखळा मिरवती । चोखाळपणे झळकती । पल्लवसडका ॥ ९॥

tetha vyāsādikāṃcyā mati | teci mekhaḷā miravatī | cokhāḷapaṇe jhaḷakatī | pallavasaḍakā || 9||

देखा षड्दर्शने म्हणिपती । तेचि भुजांची आकृती ॥ म्हणऊनि विसंवादे धरिती । आयुधे हाती ॥ १०॥

dekhā ṣaḍdarśane mhaṇipatī | teci bhujāṃcī ākṛtī || mhaṇaūni visaṃvāde dharitī | āyudhe hātī || 10||

तरी तर्क तोचि परशु । नीतिभेदु अंकुशु । वेदांतु तो महारसु । मोदकाचा ॥ ११ ॥

tarī tarka toci paraśu | nītibhedu aṃkuśu | vedāṃtu to mahārasu | modakācā || 11 ||

एके हाति दंतु । जो स्वभावता खंडितु । तो बौद्धमत संकेतु । वार्तिकांचा ॥ १२ ॥

eke hāti daṃtu | jo svabhāvatā khaṃḍitu | to bauddhamata saṃketu | vārtikāṃcā || 12 ||

मग सहजे सत्कारवादु । तो पद्मकरु वरदु । धर्मप्रतिष्ठा तो सिद्धु । अभयहस्तु ॥ १३ ॥

maga sahaje satkāravādu | to padmakaru varadu | dharmapratiṣṭhā to siddhu | abhayahastu || 13 ||

देखा विवेकमंतु सुविमळु । तोचि शुंडादंडु सरळु । जेथ परमानंदु केवळु । महासुखाचा ॥ १४ ॥

dekhā vivekamaṃtu suvimaḷu | toci śuṃḍādaṃḍu saraḷu | jetha paramānaṃdu kevaḷu | mahāsukhācā || 14 ||

तरी संवादु तोचि दशनु । जो समताशुभ्रवर्णु । देवो उन्मेषसुक्ष्मेक्षणु । विघ्नराजु ॥ १५ ॥

tarī saṃvādu toci daśanu | jo samatāśubhravarṇu | devo unmeṣasukṣmekṣaṇu | vighnarāju || 15 ||

मज अवगमलिया दोनी । मीमांसा श्रवणस्थानी । बोधमदामृत मुनी । अलि सेविती ॥ १६ ॥

maja avagamaliyā donī | mīmāṃsā śravaṇasthānī | bodhamadāmṛta munī | ali sevitī || 16 ||

प्रमेयप्रवाल सुप्रभ । द्वैताद्वैत तेचि निकुंभ । सरिसे एकवटत । इभ मस्तकावरी ॥ १७ ॥

prameyapravāla suprabha | dvaitādvaita teci nikuṃbha | sarise ekavaṭata | ibha mastakāvarī || 17 ||

उपरि दशोपनिषदे । जिये उदारे ज्ञानमकरंदे । तिये कुसुमे मुगुटी सुगंधे । शोभती भली ॥ १८ ॥

upari daśopaniṣade | jiye udāre jñānamakaraṃde | tiye kusume muguṭī sugaṃdhe | śobhatī bhalī || 18 ||

अकार चरणयुगुल । उकार उदर विशाल । मकार महामंडल । मस्तकाकारे ॥ १९ ॥

akāra caraṇayugula | ukāra udara viśāla | makāra mahāmaṃḍala | mastakākāre || 19 ||

हे तिन्ही एकवटले । तेथ शब्दब्रह्म कवळले । ते मियां गुरूकृपा नमिले । आदिबीज ॥ २० ॥

he tinhī ekavaṭale | tetha śabdabrahma kavaḷale | te miyāṃ gurūkṛpā namile | ādibīja || 20 ||

आतां अभिनव वाग्विलासिनी । जे चातुर्यार्थकला कामिनी । ते शारदा विश्वमोहिनी । नमिली मियां ॥ २१ ॥

ātāṃ abhinava vāgvilāsinī | je cāturyārthakalā kāminī | te śāradā viśvamohinī | namilī miyāṃ || 21 ||

मज हृदयी सद्गुरू । तेणे तारिलो हा संसारपूरु । म्हणऊनि विशेष अत्यादरू । विवेकावरी ॥ २२ ॥

maja hṛdayī sadgurū | teṇe tārilo hā saṃsārapūru | mhaṇaūni viśeṣa atyādarū | vivekāvarī || 22 ||

जैसे डोळ्यां अंजन भेटे । मग दृष्टीसी फांटा फुटे । मग वास पाहे तेथ प्रकटे । महानिधी ॥ २३ ॥

jaise ḍoḷyāṃ aṃjana bheṭe | maga dṛṣṭīsī phāṃṭā phuṭe | maga vāsa pāhe tetha prakaṭe | mahānidhī || 23 ||

का चिंतामणी जालया हाती । सदा विजयवृत्ति मनोरथी । तैसा मी पूर्णकाम निवृत्ती । ज्ञानदेवो म्हणे ॥ २४ ॥

kā ciṃtāmaṇī jālayā hātī | sadā vijayavṛtti manorathī | taisā mī pūrṇakāma nivṛttī | jñānadevo mhaṇe || 24 ||

म्हणोन जाणतेनो गुरू भजिजे । तेणे कृतकार्य होईजे । जैसे मूळसिंचने सहजे । शाखापल्लव संतोषती ॥ २५ ॥

mhaṇona jāṇateno gurū bhajije | teṇe kṛtakārya hoīje | jaise mūḷasiṃcane sahaje | śākhāpallava saṃtoṣatī || 25 ||

का तीर्थे जिये भुवनी । तिये घडती समुद्रावगहनी । ना तरी अमृतरसास्वादनीं । रस सकळ ॥ २६ ॥

kā tīrthe jiye bhuvanī | tiye ghaḍatī samudrāvagahanī | nā tarī amṛtarasāsvādanīṃ | rasa sakaḷa || 26 ||

तैसा पुढतपुढती तोची । मियां अभिवंदिला श्रीगुरूचि । जे अभिलषित मनोरुची । पुरविता तो ॥ २७ ॥

taisā puḍhatapuḍhatī tocī | miyāṃ abhivaṃdilā śrīgurūci | je abhilaṣita manorucī | puravitā to || 27 ||

आता अवधारा कथा गहन । जे सकळां कौतुका जन्मस्थान । की अभिनव उद्यान । विवेकतरूचे ॥ २८ ॥

ātā avadhārā kathā gahana | je sakaḷāṃ kautukā janmasthāna | kī abhinava udyāna | vivekatarūce || 28 ||

ना तरी सर्व सुखांची आदि । जे प्रमेयमहानिधी । नाना नवरससुधाब्धि । परिपूर्ण हे ॥ २९ ॥

nā tarī sarva sukhāṃcī ādi | je prameyamahānidhī | nānā navarasasudhābdhi | paripūrṇa he || 29 ||

की परमधाम प्रकट । सर्व विद्यांचे मूळपीठ । शास्त्रजाता वसिष्ठ । अशेषांचे ॥ ३० ॥

kī paramadhāma prakaṭa | sarva vidyāṃce mūḷapīṭha | śāstrajātā vasiṣṭha | aśeṣāṃce || 30 ||

ना तरी सकळ धर्मांचे माहेर । सज्जनांचे जिव्हार । लावण्यरत्नभांडार । शारदियेचे ॥ ३१॥

nā tarī sakaḷa dharmāṃce māhera | sajjanāṃce jivhāra | lāvaṇyaratnabhāṃḍāra | śāradiyece || 31||

नाना कथारूपे भारती । प्रकटली असे त्रिजगती । आविष्करोनी महामती । व्यासाचिये ॥ ३२॥

nānā kathārūpe bhāratī | prakaṭalī ase trijagatī | āviṣkaronī mahāmatī | vyāsāciye || 32||

म्हणोनी हा काव्यां रावो । ग्रंथ गुरुवतीचा ठावो । एथुनि रसां आला आवो । रसाळपणाचा ॥ ३३॥

mhaṇonī hā kāvyāṃ rāvo | graṃtha guruvatīcā ṭhāvo | ethuni rasāṃ ālā āvo | rasāḷapaṇācā || 33||

तेवींचि आइका आणिक एक । एथुनि शब्दश्री सच्छास्त्रिक । आणि महाबोधि कोवळीक । दुणावली ॥ ३४॥

tevīṃci āikā āṇika eka | ethuni śabdaśrī sacchāstrika | āṇi mahābodhi kovaḷīka | duṇāvalī || 34||

एथ चातुर्य शहाणे झाले । प्रमेय रुचीस आले । आणि सौभाग्य पोखले । सुखाचे एथ ॥ ३५॥

etha cāturya śahāṇe jhāle | prameya rucīsa āle | āṇi saubhāgya pokhale | sukhāce etha || 35||

माधुर्यी मधुरता । शृंगारी सुरेखता । रूढपण उचितां । दिसे भले ॥ ३६॥

mādhuryī madhuratā | śṛṃgārī surekhatā | rūḍhapaṇa ucitāṃ | dise bhale || 36||

एथ कळाविदपण कळा । पुण्यासी प्रतापु आगळा । म्हणऊनि जनमेजयाचे अवलीळा । दोष हरले ॥ ३७॥

etha kaḷāvidapaṇa kaḷā | puṇyāsī pratāpu āgaḷā | mhaṇaūni janamejayāce avalīḷā | doṣa harale || 37||

आणि पाहता नावेक । रंगी सुरंगतेची आगळीक । गुणां सगुणतेचे बिक । बहुवस एथ ॥ ३८॥

āṇi pāhatā nāveka | raṃgī suraṃgatecī āgaḷīka | guṇāṃ saguṇatece bika | bahuvasa etha || 38||

भानुचेनि तेजें धवळले । जैसे त्रैलोक्य दिसे उजळले । तैसे व्यासमती कवळले । अवघे विश्व ॥ ३९॥

bhānuceni tejeṃ dhavaḷale | jaise trailokya dise ujaḷale | taise vyāsamatī kavaḷale | avaghe viśva || 39||

कां सुक्षेत्रीं बीज घातले । ते आपुलेयापरी विस्तारले । तैसे भारतीं सुरवाडले । अर्थजात ॥ ४०॥

kāṃ sukṣetrīṃ bīja ghātale | te āpuleyāparī vistārale | taise bhāratīṃ suravāḍale | arthajāta || 40||

ना तरी नगरांतरी वसिजे । तरी नागराचि होइजे । तैसे व्यासोक्तितेजे । धवळित सकळ ॥ ४१॥

nā tarī nagarāṃtarī vasije | tarī nāgarāci hoije | taise vyāsoktiteje | dhavaḷita sakaḷa || 41||

कीं प्रथमवयसाकाळीं । लावण्याची नव्हाळी । प्रकटे जैसी आगळी । अंगनाअंगी ॥ ४२॥

kīṃ prathamavayasākāḷīṃ | lāvaṇyācī navhāḷī | prakaṭe jaisī āgaḷī | aṃganāaṃgī || 42||

ना तरी उद्यानी माधवी घडे । तेथ वनशोभेचि खाणी उघडे । आदिलापासोनि अपाडे । जियापरी ॥ ४३॥

nā tarī udyānī mādhavī ghaḍe | tetha vanaśobheci khāṇī ughaḍe | ādilāpāsoni apāḍe | jiyāparī || 43||

नाना घनीभूत सुवर्ण । जैसे न्याहाळितां साधारण । मग अलंकाती बरवेपण । निवाडु दावी ॥ ४४॥

nānā ghanībhūta suvarṇa | jaise nyāhāḷitāṃ sādhāraṇa | maga alaṃkātī baravepaṇa | nivāḍu dāvī || 44||

तैसे व्यासोक्ती अळंकारिले । आवडे ते बरवेपण पातले । ते जाणोनि काय आश्रयिले । इतिहासी ॥ ४५॥

taise vyāsoktī aḷaṃkārile | āvaḍe te baravepaṇa pātale | te jāṇoni kāya āśrayile | itihāsī || 45||

नाना पुरतिये प्रतिष्ठेलागीं । सानीव धरुनी आंगी । पुराणे आख्यानरूपे जगीं । भारता आली ॥ ४६॥

nānā puratiye pratiṣṭhelāgīṃ | sānīva dharunī āṃgī | purāṇe ākhyānarūpe jagīṃ | bhāratā ālī || 46||

म्हणऊनि महाभारतीं जे नाही । ते नोहेचि लोकी तिहीं । येणे कारणे म्हणिपे पाहीं । व्यासोच्छिष्ट जगत्रय ॥ ४७॥

mhaṇaūni mahābhāratīṃ je nāhī | te noheci lokī tihīṃ | yeṇe kāraṇe mhaṇipe pāhīṃ | vyāsocchiṣṭa jagatraya || 47||

ऐसी सुरस जगीं कथा । जे जन्मभूमि परमार्था । मुनि सांगे नृपनाथा । जनमेजया ॥ ४८॥

aisī surasa jagīṃ kathā | je janmabhūmi paramārthā | muni sāṃge nṛpanāthā | janamejayā || 48||

जे अद्वितीय उत्तम । पवित्रैक निरुपम । परम मंगलधाम । अवधारिजो ॥ ४९॥

je advitīya uttama | pavitraika nirupama | parama maṃgaladhāma | avadhārijo || 49||

आता भारतीं कमळपरागु । गीताख्यु प्रसंगु । जो संवादिला श्रीरंगु । अर्जुनेसी ॥ ५०॥

ātā bhāratīṃ kamaḷaparāgu | gītākhyu prasaṃgu | jo saṃvādilā śrīraṃgu | arjunesī || 50||

ना तरी शब्दब्रह्माब्धि। मथिलेया व्यासबुद्धि । निवडिले निरवधि । नवनीत हे ।। ५१॥

nā tarī śabdabrahmābdhi| mathileyā vyāsabuddhi | nivaḍile niravadhi | navanīta he || 51||

मग ज्ञानाग्निसंपर्के । कडसिलें विवेके । पद आले परिपाकें । आमोदासी ॥ ५२॥

maga jñānāgnisaṃparke | kaḍasileṃ viveke | pada āle paripākeṃ | āmodāsī || 52||

जे अपेक्षिजे विरक्ति । सदा अनुभविजे संतीं । सोहंभावे पारंगती । रमिजे जेथ ॥ ५३॥

je apekṣije virakti | sadā anubhavije saṃtīṃ | sohaṃbhāve pāraṃgatī | ramije jetha || 53||

जे आकर्णिजे भक्ती । जें आदिवंद्य त्रिजगतीं । ते भीष्मपर्वीं संगती । सांगीजैल ॥ ५४॥

je ākarṇije bhaktī | jeṃ ādivaṃdya trijagatīṃ | te bhīṣmaparvīṃ saṃgatī | sāṃgījaila || 54||

जें भगवद्गीता म्हणीजे । जें ब्रह्मेशांनीं प्रशंसिजे। जे सनकादिकीं सेविजे । आदरेसीं ॥ ५५॥

jeṃ bhagavadgītā mhaṇīje | jeṃ brahmeśāṃnīṃ praśaṃsije| je sanakādikīṃ sevije | ādaresīṃ || 55||

जैसे शारदियेचे चंद्रकळे- । माजीं अमृतकण कोंवळे । तें वेंचती मवाळें । चकोरतलगें ॥ ५६॥

jaise śāradiyece caṃdrakaḷe- | mājīṃ amṛtakaṇa koṃvaḷe | teṃ veṃcatī mavāḷeṃ | cakoratalageṃ || 56||

तियापरी श्रोतां । अनुभवावी हे कथा । अति हळुवारपणे चित्ता । आणूनियां ॥ ५७॥

tiyāparī śrotāṃ | anubhavāvī he kathā | ati haḷuvārapaṇe cittā | āṇūniyāṃ || 57||

हे शब्देविण संवादिजे । इंद्रियां नेणता भोगिजे । बोलाआधि झोंबिजे । प्रमेयासी ॥ ५८॥

he śabdeviṇa saṃvādije | iṃdriyāṃ neṇatā bhogije | bolāādhi jhoṃbije | prameyāsī || 58||

जैसे भ्रमर परागु नेती । परी कमळदळे नेणती । तैसी परी आहे सेविती । ग्रंथी इये ॥ ५९॥

jaise bhramara parāgu netī | parī kamaḷadaḷe neṇatī | taisī parī āhe sevitī | graṃthī iye || 59||

का आपुला ठावो न सांडिता । आलिंगिजे चंद्रु प्रकटता । हा अनुरागु भोगितां । कुमुदिनी जाणे ॥ ६०॥

kā āpulā ṭhāvo na sāṃḍitā | āliṃgije caṃdru prakaṭatā | hā anurāgu bhogitāṃ | kumudinī jāṇe || 60||

ऐसेनि गंभीरपणे । स्थिरावलेनि अंत:करणे । आथिला तोचि जाणे । मानूं इये ॥ ६१॥

aiseni gaṃbhīrapaṇe | sthirāvaleni aṃta:karaṇe | āthilā toci jāṇe | mānūṃ iye || 61||

अहो अर्जुनाचिये पांती । जे परिसणया योग्य होती । तिहीं कृपा करून संतीं । अवधान द्यावे ॥ ६२॥

aho arjunāciye pāṃtī | je parisaṇayā yogya hotī | tihīṃ kṛpā karūna saṃtīṃ | avadhāna dyāve || 62||

हे सलगीं म्यां म्हणितले । चरणां लागोनि विनविलें । प्रभू सखोल हृदय आपुलें । म्हणऊनियां ॥ ६३॥

he salagīṃ myāṃ mhaṇitale | caraṇāṃ lāgoni vinavileṃ | prabhū sakhola hṛdaya āpuleṃ | mhaṇaūniyāṃ || 63||

जैसा स्वभावो मायबापांचा । अपत्य बोले जरी बोबडी वाचा । तरी अधिकचि तयाचा । संतोष आथी ॥ ६४॥

jaisā svabhāvo māyabāpāṃcā | apatya bole jarī bobaḍī vācā | tarī adhikaci tayācā | saṃtoṣa āthī || 64||

तैसा तुम्हीं मी अंगीकारिलां । सज्जनीं आपुला म्हणितला । तरी सहज उणें उपसाहला । प्रार्थूं कायी ॥ ६५॥

taisā tumhīṃ mī aṃgīkārilāṃ | sajjanīṃ āpulā mhaṇitalā | tarī sahaja uṇeṃ upasāhalā | prārthūṃ kāyī || 65||

परी अपराधु तो आणिक आहे । जें मी गीतार्थ कवळुं पाहें । ते अवधारा विनवूं लाहें । म्हणऊनियां ॥ ६६॥

parī aparādhu to āṇika āhe | jeṃ mī gītārtha kavaḷuṃ pāheṃ | te avadhārā vinavūṃ lāheṃ | mhaṇaūniyāṃ || 66||

हे अनावर न विचारितां । वायांचि धिंवसा उपनला चित्ता । येर्‍हवीं भानुतेजीं काय खद्योता । शोभा आथी ॥ ६७॥

he anāvara na vicāritāṃ | vāyāṃci dhiṃvasā upanalā cittā | yerhavīṃ bhānutejīṃ kāya khadyotā | śobhā āthī || 67||

का टिटिभू चांचूवरी । माप सूये सागरी । मी नेणतु त्यापरी । प्रवर्तें येथ ॥ ६८॥

kā ṭiṭibhū cāṃcūvarī | māpa sūye sāgarī | mī neṇatu tyāparī | pravarteṃ yetha || 68||

आइका आकाश गिंवसावे । तरी त्याहूनि थोर होआवें । म्हणऊनि अपाडु हें आघवें । निर्धारिता ॥ ६९॥

āikā ākāśa giṃvasāve | tarī tyāhūni thora hoāveṃ | mhaṇaūni apāḍu heṃ āghaveṃ | nirdhāritā || 69||

या गीतार्थाची थोरी । स्वयें शंभू विवरी । जेथ भवानी प्रश्नु करी । चमत्कारोनी ॥ ७०॥

yā gītārthācī thorī | svayeṃ śaṃbhū vivarī | jetha bhavānī praśnu karī | camatkāronī || 70||

तेथ हरू म्हणे नेणिजे । देवी जैसें का स्वरूप तुझें । तैसें नित्यनूतन देखिजे । गीतातत्व ॥ ७१॥

tetha harū mhaṇe neṇije | devī jaiseṃ kā svarūpa tujheṃ | taiseṃ nityanūtana dekhije | gītātatva || 71||

हा वेदार्थसागरू । जया निद्रिताचा घोरू । तो स्वयें सर्वेश्वरू । प्रत्यक्ष अनुवादला ॥ ७२॥

hā vedārthasāgarū | jayā nidritācā ghorū | to svayeṃ sarveśvarū | pratyakṣa anuvādalā || 72||

ऐसें जें अगाध । जेथ वेडावती वेद । तेथ अल्प मी मतिमंद । काय होय ॥ ७३॥

aiseṃ jeṃ agādha | jetha veḍāvatī veda | tetha alpa mī matimaṃda | kāya hoya || 73||

हें अपार कैसेनि कवळावे । महातेज कवणें धवळावे । गगन मुठीं सुवावे । मशके केवीं ॥ ७४॥

heṃ apāra kaiseni kavaḷāve | mahāteja kavaṇeṃ dhavaḷāve | gagana muṭhīṃ suvāve | maśake kevīṃ || 74||

परी एथ असे एक आधारु । तेणेचि बोलें मी सधरु । जे सानुकूळ श्रीगुरु । ज्ञानदेवो म्हणे ॥ ७५॥

parī etha ase eka ādhāru | teṇeci boleṃ mī sadharu | je sānukūḷa śrīguru | jñānadevo mhaṇe || 75||

येर्‍हवीं तरी मी मुर्खू । जरी जाहला अविवेकु । तरी संतकृपादीपु । सोज्वळु असे ॥ ७६॥

yerhavīṃ tarī mī murkhū | jarī jāhalā aviveku | tarī saṃtakṛpādīpu | sojvaḷu ase || 76||

लोहाचे कनक होये । हे सामर्थ्य परिसींच आहे । की मृतही जीवित लाहे । अमृतसिद्धी ॥ ७७ ॥

lohāce kanaka hoye | he sāmarthya parisīṃca āhe | kī mṛtahī jīvita lāhe | amṛtasiddhī || 77 ||

जरी प्रकटे सिद्धसरस्वती । तरी मुकया आथी भारती । एथ वस्तुसामर्थ्यशक्ति । नवल कायी ॥ ७८॥

jarī prakaṭe siddhasarasvatī | tarī mukayā āthī bhāratī | etha vastusāmarthyaśakti | navala kāyī || 78||

जयातें कामधेनू माये । तयासी अप्राप्य काही आहे । म्हणऊनि मी प्रवर्तों लाहे । ग्रंथी इये ॥ ७९॥

jayāteṃ kāmadhenū māye | tayāsī aprāpya kāhī āhe | mhaṇaūni mī pravartoṃ lāhe | graṃthī iye || 79||

तरी न्यून ते पुरतें । अधिक ते सरते । करून घ्यावे हें तुमते । विनवीतु असे ॥ ८०॥

tarī nyūna te purateṃ | adhika te sarate | karūna ghyāve heṃ tumate | vinavītu ase || 80||

आता देईजो अवधान । तुम्हीं बोलविल्या मी बोलेन । जैसे चेष्टे सूत्राधीन । दारुयंत्र ॥ ८१॥

ātā deījo avadhāna | tumhīṃ bolavilyā mī bolena | jaise ceṣṭe sūtrādhīna | dāruyaṃtra || 81||

तैसा मी अनुग्रहीतु । साधूंचा निरोपितु । ते आपुला अलंकारितु । भलतयापरी ॥ ८२॥

taisā mī anugrahītu | sādhūṃcā niropitu | te āpulā alaṃkāritu | bhalatayāparī || 82||

तंव श्रीगुरू म्हणती राहीं । हे तुज बोलावे न लगे कांही । आता ग्रंथा चित्त देईं । झडकरी वेगा ॥ ८३॥

taṃva śrīgurū mhaṇatī rāhīṃ | he tuja bolāve na lage kāṃhī | ātā graṃthā citta deīṃ | jhaḍakarī vegā || 83||

या बोला निवृत्तिदासु । पावूनि परम उल्हासु । म्हणे परियेसा मना अवकाशु । देऊनियां ॥ ८४॥

yā bolā nivṛttidāsu | pāvūni parama ulhāsu | mhaṇe pariyesā manā avakāśu | deūniyāṃ || 84||

तरी पुत्रस्नेहे मोहितु । धृतराष्ट्र असे पुसतु ॥ म्हणे संजया सांगे मातु । कुरुक्षेत्रींची ॥ ८५॥

tarī putrasnehe mohitu | dhṛtarāṣṭra ase pusatu || mhaṇe saṃjayā sāṃge mātu | kurukṣetrīṃcī || 85||

जें धर्मालय म्हणिजे । तेथ पांडव आणि माझे । गेले असती व्याजें । झुंजाचेनि ॥ ८६॥

jeṃ dharmālaya mhaṇije | tetha pāṃḍava āṇi mājhe | gele asatī vyājeṃ | jhuṃjāceni || 86||

तरी तिहीं येतुला अवसरीं । काय किजत असे येरयेरीं । तें झडकरी कथन करी । मजप्रती ॥ ८७॥

tarī tihīṃ yetulā avasarīṃ | kāya kijata ase yerayerīṃ | teṃ jhaḍakarī kathana karī | majapratī || 87||

तिये वेळी तो संजय बोले । म्हणे पांडवसैन्य उचलले । जैसें महाप्रळयीं पसरले । कृतांतमुख ॥ ८८॥

tiye veḷī to saṃjaya bole | mhaṇe pāṃḍavasainya ucalale | jaiseṃ mahāpraḷayīṃ pasarale | kṛtāṃtamukha || 88||

तैसे तें घनदाट । उठावले एकवाट । जैसें उसळले कालकूट । धरीं कणव ॥ ८९॥

taise teṃ ghanadāṭa | uṭhāvale ekavāṭa | jaiseṃ usaḷale kālakūṭa | dharīṃ kaṇava || 89||

ना तरी वडवानलु सादुकला । प्रलयवाते पोखला । सागर शोषूनि उधवला । अंबरासी ॥ ९०॥

nā tarī vaḍavānalu sādukalā | pralayavāte pokhalā | sāgara śoṣūni udhavalā | aṃbarāsī || 90||

तैसे दळ दुर्धर । नाना व्यूहीं परिकर । अवगमले भयासुर । तिये काळीं ॥ ९१॥

taise daḷa durdhara | nānā vyūhīṃ parikara | avagamale bhayāsura | tiye kāḷīṃ || 91||

तें देखिलेयां दुर्योधनें । अव्हेरिले कवणे माने । जैसें न गणिजे पंचाननें । गजवटांते ॥ ९२ ॥

teṃ dekhileyāṃ duryodhaneṃ | avherile kavaṇe māne | jaiseṃ na gaṇije paṃcānaneṃ | gajavaṭāṃte || 92 ||

मग द्रोणापासी आला । तयाते म्हणे हा देखिला । कैसा दळभारु उचलला । पांडवांचा ॥ ९३॥

maga droṇāpāsī ālā | tayāte mhaṇe hā dekhilā | kaisā daḷabhāru ucalalā | pāṃḍavāṃcā || 93||

गिरिदुर्ग जैसे चालते । तैसे विविध व्यूह संभवते । हे रचिले आथि बुद्धिमंते । द्रुपद्कुमरें ॥ ९४॥

giridurga jaise cālate | taise vividha vyūha saṃbhavate | he racile āthi buddhimaṃte | drupadkumareṃ || 94||

जो का तुम्हीं शिक्षापिला । विद्या देऊनी कुरुठा केला । तेणे हा पाखरिला । देखदेख ॥ ९५॥

jo kā tumhīṃ śikṣāpilā | vidyā deūnī kuruṭhā kelā | teṇe hā pākharilā | dekhadekha || 95||

आणिकही असाधारण । जे शस्त्रास्त्रीं प्रवीण । जे क्षात्रधर्मीं निपुण । वीर आहाती ॥ ९६॥

āṇikahī asādhāraṇa | je śastrāstrīṃ pravīṇa | je kṣātradharmīṃ nipuṇa | vīra āhātī || 96||

जे बळें प्रौढी पौरुषें । भीमार्जुनांसारिखे । ते सांगेन कौतुकें । प्रसंगेचि ॥ ९७॥

je baḷeṃ prauḍhī pauruṣeṃ | bhīmārjunāṃsārikhe | te sāṃgena kautukeṃ | prasaṃgeci || 97||

एथ युयुधानु सुभटु । आला असे विराटु । महारथी श्रेष्ठु । द्रुपद वीरु ॥ ९८ ॥

etha yuyudhānu subhaṭu | ālā ase virāṭu | mahārathī śreṣṭhu | drupada vīru || 98 ||

चेकितान धृष्टकेतु । काशिश्वरु विक्रांतु । उत्तमौज नृपनाथु । शैब्य देख ॥ ९९ ॥

cekitāna dhṛṣṭaketu | kāśiśvaru vikrāṃtu | uttamauja nṛpanāthu | śaibya dekha || 99 ||

हा कुंतिभोजु पाहे । एथ युधामन्यु आला आहे । आणि पुरुजितादि राय हे । सकळ देखे ॥ १००॥

hā kuṃtibhoju pāhe | etha yudhāmanyu ālā āhe | āṇi purujitādi rāya he | sakaḷa dekhe || 100||

हा सुभद्रहृदयनंदनु । जो अपरु नवा अर्जुनु । तो अभिमन्यु म्हणे दुर्योधनु । देखे द्रोणा ॥ १०१॥

hā subhadrahṛdayanaṃdanu | jo aparu navā arjunu | to abhimanyu mhaṇe duryodhanu | dekhe droṇā || 101||

आणिकही द्रौपदीकुमर । के सकळही महारथी वीर । मिती नेणिजे अपार । मीनले आथि ॥ १०२ ॥

āṇikahī draupadīkumara | ke sakaḷahī mahārathī vīra | mitī neṇije apāra | mīnale āthi || 102 ||

आतां आमुचां दळीं नायक । जे रूढ वीर सैनिक । ते प्रसंगे आइक । सांगिजती ॥ १०३॥

ātāṃ āmucāṃ daḷīṃ nāyaka | je rūḍha vīra sainika | te prasaṃge āika | sāṃgijatī || 103||

उद्देशें एक दोनी । जायिजती बोलोनी । तुम्हीआदिकरूनि । मुख्य जे जे ॥ १०४॥

uddeśeṃ eka donī | jāyijatī bolonī | tumhīādikarūni | mukhya je je || 104||

हा भीष्मु गंगानंदनु । जो प्रतापतेजस्वी भानू । रिपुगजपंचाननु । कर्ण वीरु ॥ १०५ ॥

hā bhīṣmu gaṃgānaṃdanu | jo pratāpatejasvī bhānū | ripugajapaṃcānanu | karṇa vīru || 105 ||

या एकेकाचेनि मनोव्यापारें । हे विश्व होय संहरे । हा कृपाचार्य न पुरे । एकलाचि ॥ १०६॥

yā ekekāceni manovyāpāreṃ | he viśva hoya saṃhare | hā kṛpācārya na pure | ekalāci || 106||

एथ विकर्ण वीरु आहे । हा अश्वत्थामा पैल पाहें । याचा अडदरु सदा वाहे । कृतांतु मनीं ॥ १०७॥

etha vikarṇa vīru āhe | hā aśvatthāmā paila pāheṃ | yācā aḍadaru sadā vāhe | kṛtāṃtu manīṃ || 107||

समितिंजयो सोमदत्ति । ऐसे आणिकही बहुत आहाती ॥ जयाचिया बळा मिती । धाताही नेणे ॥ १०८॥

samitiṃjayo somadatti | aise āṇikahī bahuta āhātī || jayāciyā baḷā mitī | dhātāhī neṇe || 108||

जे शस्त्रविद्यापारंगत । मंत्रावतार मूर्त । हो कां जे अस्त्रजात । एथूनि रूढ ।। १०९॥

je śastravidyāpāraṃgata | maṃtrāvatāra mūrta | ho kāṃ je astrajāta | ethūni rūḍha || 109||

हे अप्रतिमल्ल जगीं । पुरता प्रतापु अंगी । परी सर्व प्राणें मजचिलागी । आराइले असती ॥ ११०॥

he apratimalla jagīṃ | puratā pratāpu aṃgī | parī sarva prāṇeṃ majacilāgī | ārāile asatī || 110||

पतिव्रतेचे हृदय जैसे । पतीवांचूनि न स्पर्शे । मी सर्वस्व या तैसे । सुभटांसी ॥ १११॥

pativratece hṛdaya jaise | patīvāṃcūni na sparśe | mī sarvasva yā taise | subhaṭāṃsī || 111||

आमुचिया काजाचेनि पाडें । देखती आपुलें जीवित थोकडें । ऐसे निरवधि चोखडे । स्वामिभक्त ॥ ११२॥

āmuciyā kājāceni pāḍeṃ | dekhatī āpuleṃ jīvita thokaḍeṃ | aise niravadhi cokhaḍe | svāmibhakta || 112||

झुंजती कुळकणी जाणती । कळे कीर्तीसी जिती । हे बहु असो क्षात्रनीती । एथोनियां ॥ ११३॥

jhuṃjatī kuḷakaṇī jāṇatī | kaḷe kīrtīsī jitī | he bahu aso kṣātranītī | ethoniyāṃ || 113||

ऐसें सर्वापरी पुरते । वीर दळी आमुतें । आतां काय गणूं यांतें । अपार हे ॥ ११४॥

aiseṃ sarvāparī purate | vīra daḷī āmuteṃ | ātāṃ kāya gaṇūṃ yāṃteṃ | apāra he || 114||

वरी क्षत्रीयांमाजि श्रेष्ठु । जो जगजेठी गा सुभटु । तया दळवैपणाचा पाटु । भीष्मासी पैं ॥ ११५॥

varī kṣatrīyāṃmāji śreṣṭhu | jo jagajeṭhī gā subhaṭu | tayā daḷavaipaṇācā pāṭu | bhīṣmāsī paiṃ || 115||

आतां याचेनि बळें गवसलें । हें दुर्ग जैसे पन्नासीलें । येणे पाडे थेंकुले । लोकत्रय ॥ ११६॥

ātāṃ yāceni baḷeṃ gavasaleṃ | heṃ durga jaise pannāsīleṃ | yeṇe pāḍe theṃkule | lokatraya || 116||

आधींच समुद्र पाहीं । तेथ दुवाडपणा कवणा नाहीं ॥ मग वडवानळु तैसेयाही । विरजा जैसा ॥ ११७॥

ādhīṃca samudra pāhīṃ | tetha duvāḍapaṇā kavaṇā nāhīṃ || maga vaḍavānaḷu taiseyāhī | virajā jaisā || 117||

ना तरी प्रलयवह्नि महावातु । या दोघां जैसा सांघातु । तैसा हा गंगासुतु । सेनापति ॥ ११८॥

nā tarī pralayavahni mahāvātu | yā doghāṃ jaisā sāṃghātu | taisā hā gaṃgāsutu | senāpati || 118||

आतां येणेंसि कवण भिडे । हे पांडव सैन्य कीर थोडें । ओइचलेनि पाडे । दिसत असे ॥ ११९॥

ātāṃ yeṇeṃsi kavaṇa bhiḍe | he pāṃḍava sainya kīra thoḍeṃ | oicaleni pāḍe | disata ase || 119||

वरी भीमसेन बेथु । तो जाहला असे सेनानाथु । ऐसें बोलोनि हे मातु । सांडिली असे ॥ १२०॥

varī bhīmasena bethu | to jāhalā ase senānāthu | aiseṃ boloni he mātu | sāṃḍilī ase || 120||

मग पुनरपि काय बोले । सकळ सैनिकांते म्हणितलें । आता दळभार आपुलाले । सरसे करा ॥ १२१॥

maga punarapi kāya bole | sakaḷa sainikāṃte mhaṇitaleṃ | ātā daḷabhāra āpulāle | sarase karā || 121||

जिया जिया अक्षौहिणी । तिये तिये आरणी । वरगण कवणकवणी । महारथिया ॥ १२२॥

jiyā jiyā akṣauhiṇī | tiye tiye āraṇī | varagaṇa kavaṇakavaṇī | mahārathiyā || 122||

तेणे तिया आवरिजे । भीष्मातळीं राहिजे । द्रोणाते म्हणिजे । तुम्हीं सकळ ॥ १२३॥

teṇe tiyā āvarije | bhīṣmātaḷīṃ rāhije | droṇāte mhaṇije | tumhīṃ sakaḷa || 123||

हाचि एकु रक्षावा । मी तैसा हा देखावा । येणें दळभारु आघवा । साचु आमुचा॥ १२४॥

hāci eku rakṣāvā | mī taisā hā dekhāvā | yeṇeṃ daḷabhāru āghavā | sācu āmucā|| 124||

या राजाचिया बोला । सेनापति संतोषला। मग तेणे केला । सिंहनादु ॥ १२५॥

yā rājāciyā bolā | senāpati saṃtoṣalā| maga teṇe kelā | siṃhanādu || 125||

तो गाजत असे अद्भुतु । दोन्ही सैन्यांआंतु । प्रतिध्वनि न समातु । उपजत असे ॥ १२६॥

to gājata ase adbhutu | donhī sainyāṃāṃtu | pratidhvani na samātu | upajata ase || 126||

तयाचि तुलगासवे । वीरवृत्तिचेनि थावें । दिव्य शंख भीष्मदेवें । आस्फुरिला ॥ १२७॥

tayāci tulagāsave | vīravṛtticeni thāveṃ | divya śaṃkha bhīṣmadeveṃ | āsphurilā || 127||

ते दोन्ही नाद मिनले । तेथ त्रैलोक्य बधिरभूत जाहलें । जैसें आकाश कां पडिलें । तुटोनियां ॥ १२८॥

te donhī nāda minale | tetha trailokya badhirabhūta jāhaleṃ | jaiseṃ ākāśa kāṃ paḍileṃ | tuṭoniyāṃ || 128||

घडघडीत अंबर । उचंबळत सागर । क्षोभलें चराचर । कांपत असे ॥ १२९॥

ghaḍaghaḍīta aṃbara | ucaṃbaḷata sāgara | kṣobhaleṃ carācara | kāṃpata ase || 129||

तेणें महाघोषगजरें । दुमदुमताती गिरिकंदरें । तंव दलामाजि रणतुरें । आस्फारिलीं ॥१३०॥

teṇeṃ mahāghoṣagajareṃ | dumadumatātī girikaṃdareṃ | taṃva dalāmāji raṇatureṃ | āsphārilīṃ ||130||

उदंड सैंघ वाजतें । भयानकें खाखाते । महाप्रळयो जेथें । धाकडांसी ॥ १३१ ॥

udaṃḍa saiṃgha vājateṃ | bhayānakeṃ khākhāte | mahāpraḷayo jetheṃ | dhākaḍāṃsī || 131 ||

भेरी निशाण मांदळ । शंख काहळा भोंगळ । आणि भयासुर रणकोल्हाळ । सुभटांचे ॥ १३२॥

bherī niśāṇa māṃdaḷa | śaṃkha kāhaḷā bhoṃgaḷa | āṇi bhayāsura raṇakolhāḷa | subhaṭāṃce || 132||

आवेशें भुजा त्राहाटिती । विसणैले हांका देती । जेथ महामद भद्रजाती । आवरती ना ॥ १३३॥

āveśeṃ bhujā trāhāṭitī | visaṇaile hāṃkā detī | jetha mahāmada bhadrajātī | āvaratī nā || 133||

तेथ भेडांची कवण मातु । कांचया केर फिटतु । जेणें दचकला कृतांतु । आंग नेघे ॥ १३४॥

tetha bheḍāṃcī kavaṇa mātu | kāṃcayā kera phiṭatu | jeṇeṃ dacakalā kṛtāṃtu | āṃga neghe || 134||

एकां उभयतांचे प्राण गेले । चांगांचे दांत बैसले । बिरुदांचे दादुले । हिंवताती ॥ १३५॥

ekāṃ ubhayatāṃce prāṇa gele | cāṃgāṃce dāṃta baisale | birudāṃce dādule | hiṃvatātī || 135||

ऐसा अद्भुत तूरबंबाळु । ऐकोनि ब्रह्मा व्याकुळु । देव म्हणती प्रळयकाळु । ओढवला आजि ॥ १३६॥

aisā adbhuta tūrabaṃbāḷu | aikoni brahmā vyākuḷu | deva mhaṇatī praḷayakāḷu | oḍhavalā āji || 136||

ऐसी स्वर्गीं मातु । देखोनि तो आकांतु । तंव पांडवदळा आंतु । वर्तलें कायी ॥ १३७॥

aisī svargīṃ mātu | dekhoni to ākāṃtu | taṃva pāṃḍavadaḷā āṃtu | vartaleṃ kāyī || 137||

हो कां निजसार विजयाचे । कीं ते भांडार महातेजाचे । जेथ गरुडाचिचे जावळिये । कांतले चार्‍ही ॥ १३८॥

ho kāṃ nijasāra vijayāce | kīṃ te bhāṃḍāra mahātejāce | jetha garuḍācice jāvaḷiye | kāṃtale cārhī || 138||

की पाखांचा मेरु जैसा । रहंवरु मिरवितसे तैसा । तेजें कोंदटलिया दिशा जयाचेनि ॥१३९॥

kī pākhāṃcā meru jaisā | rahaṃvaru miravitase taisā | tejeṃ koṃdaṭaliyā diśā jayāceni ||139||

जेथ अश्ववाहकु आपण । वैकुंठीचा राणा जाण । तया रथाचे गुण । काय वर्णूं ॥ १४०॥

jetha aśvavāhaku āpaṇa | vaikuṃṭhīcā rāṇā jāṇa | tayā rathāce guṇa | kāya varṇūṃ || 140||

ध्वजस्तंभावरी वानरु । तो मूर्तिमंत शंकरु । सारथी शारङधरु । अर्जुनेसीं ॥ १४१॥

dhvajastaṃbhāvarī vānaru | to mūrtimaṃta śaṃkaru | sārathī śāraṅadharu | arjunesīṃ || 141||

देखा नवल तया प्रभूचें । प्रेम अद्भुत भक्तांचे । जे सारथ्य पार्थाचें । करीतु असे ॥ १४२॥

dekhā navala tayā prabhūceṃ | prema adbhuta bhaktāṃce | je sārathya pārthāceṃ | karītu ase || 142||

पाईकु पाठीसीं घातला । आपण पुढां राहिला । तेणें पांचजन्यु आस्फुरिला । अवलीळाचि ।। १४३॥

pāīku pāṭhīsīṃ ghātalā | āpaṇa puḍhāṃ rāhilā | teṇeṃ pāṃcajanyu āsphurilā | avalīḷāci || 143||

परी तो महाघोषु थोरु । गाजत असे गंहिरु । जैसा उदैला लोपि दिनकरु । नक्षत्रांते ॥ १४४॥

parī to mahāghoṣu thoru | gājata ase gaṃhiru | jaisā udailā lopi dinakaru | nakṣatrāṃte || 144||

तैसें तुरबंबाळु भंवते । कौरवदळी गाजत होते । ते हारपोनि नेणों केऊते । गेले तेथ ॥ १४५॥

taiseṃ turabaṃbāḷu bhaṃvate | kauravadaḷī gājata hote | te hāraponi neṇoṃ keūte | gele tetha || 145||

तैसाचि देखे येरें । निनादें अति गंहिरे । देवदत्त धनुर्धरे । आस्फुरिला ॥ १४६॥

taisāci dekhe yereṃ | ninādeṃ ati gaṃhire | devadatta dhanurdhare | āsphurilā || 146||

ते दोनी शब्द अचाट । मिनले एकवट । तेथ ब्रह्मकटाह शतकूट । हों पाहत असे ॥ १४७॥

te donī śabda acāṭa | minale ekavaṭa | tetha brahmakaṭāha śatakūṭa | hoṃ pāhata ase || 147||

तंव भीमसेनु विसणैला । जैसा महाकाळु खवळला । तेणें पौंड्र आस्फुरिला । महाशंखु ॥ १४८॥

taṃva bhīmasenu visaṇailā | jaisā mahākāḷu khavaḷalā | teṇeṃ pauṃḍra āsphurilā | mahāśaṃkhu || 148||

तो महाप्रलयजलधरु । जैसा घडघडिला गंहिरु । तंव अनंतविजयो युधिष्ठिरु । आस्फुरित असे ॥ १४९॥

to mahāpralayajaladharu | jaisā ghaḍaghaḍilā gaṃhiru | taṃva anaṃtavijayo yudhiṣṭhiru | āsphurita ase || 149||

नकुळें सुघोषु । सहदेवे मणिपुष्पकु । जेणें नादें अतंकु । गजबजला असे ॥ १५०॥

nakuḷeṃ sughoṣu | sahadeve maṇipuṣpaku | jeṇeṃ nādeṃ ataṃku | gajabajalā ase || 150||

तेथ भूपती होते अनेक । द्रुपद द्रौपदेयादिक । हा काशीपती देख । महाबाहु ॥ १५१॥

tetha bhūpatī hote aneka | drupada draupadeyādika | hā kāśīpatī dekha | mahābāhu || 151||

तेथ अर्जुनाचा सुतु । सात्यकि अपराजितु । दृष्टद्युम्नु नृपनाथु । शिखंडी हन ॥ १५२॥

tetha arjunācā sutu | sātyaki aparājitu | dṛṣṭadyumnu nṛpanāthu | śikhaṃḍī hana || 152||

विराटादि नृपवर । जे सैनिक मुख्य वीर । तिहीं नाना शंख निरंतर । आस्फुरिले ॥ १५३॥

virāṭādi nṛpavara | je sainika mukhya vīra | tihīṃ nānā śaṃkha niraṃtara | āsphurile || 153||

तेणें महाघोषनिर्घातें । शेषकूर्म अवचिते । गजबजोनि भूभारातें । सांडूं पाहती ॥ १५४॥

teṇeṃ mahāghoṣanirghāteṃ | śeṣakūrma avacite | gajabajoni bhūbhārāteṃ | sāṃḍūṃ pāhatī || 154||

तेथ तिन्हीं लोक डंडळित । मेरु मांदार आंदोळित । समुद्रजळ उसळत । कैलासवेरी ॥ १५५॥

tetha tinhīṃ loka ḍaṃḍaḷita | meru māṃdāra āṃdoḷita | samudrajaḷa usaḷata | kailāsaverī || 155||

पृथ्वीतळ उलथों पाहत । आकाश असे आसुडत । तेथ सडा होत । नक्षत्रांचा ।। १५६॥

pṛthvītaḷa ulathoṃ pāhata | ākāśa ase āsuḍata | tetha saḍā hota | nakṣatrāṃcā || 156||

सृष्टि गेली रे गेली ॥ देवां मोकळवादी जाहली । ऐशी एक टाळी पिटिली । सत्यलोकीं । १५७ ॥

sṛṣṭi gelī re gelī || devāṃ mokaḷavādī jāhalī | aiśī eka ṭāḷī piṭilī | satyalokīṃ | 157 ||

दिहाचि दिन थोकला । जैसा प्रलयकाळ मांडला । तैसा हाहाकारु उठिला । तिन्हीं लोकीं ॥ १५८॥

dihāci dina thokalā | jaisā pralayakāḷa māṃḍalā | taisā hāhākāru uṭhilā | tinhīṃ lokīṃ || 158||

तंव आदिपुरुषु विस्मितु । म्हणे झणें होय पां अंतु । मग लोपला अद्भुतु । संभ्रमु तो ॥ १५९॥

taṃva ādipuruṣu vismitu | mhaṇe jhaṇeṃ hoya pāṃ aṃtu | maga lopalā adbhutu | saṃbhramu to || 159||

म्हणोनि विश्व सांवरले । एर्‍हवीं युगांत होतें वोडवले । जै महाशंख आस्फुरिले । कृष्णादिकीं ॥ १६०॥

mhaṇoni viśva sāṃvarale | erhavīṃ yugāṃta hoteṃ voḍavale | jai mahāśaṃkha āsphurile | kṛṣṇādikīṃ || 160||

तो घोष तरी उपसंहरला । परी पडिसाद होता राहिला ॥ तेणें दळभार विध्वंसिला । कौरवांचा ॥ १६१॥

to ghoṣa tarī upasaṃharalā | parī paḍisāda hotā rāhilā || teṇeṃ daḷabhāra vidhvaṃsilā | kauravāṃcā || 161||

तो जैसा गजघटाआंतु । सिंह लीला विदारितु । तैसा हृदयातें भेदितु । कौरवांचिया ॥ १६२॥

to jaisā gajaghaṭāāṃtu | siṃha līlā vidāritu | taisā hṛdayāteṃ bheditu | kauravāṃciyā || 162||

तो गाजत जंव आइकती । तंव उभेचि हिये घालिती । एकमेकांते म्हणती । सावध रे सावध ॥ १६३॥

to gājata jaṃva āikatī | taṃva ubheci hiye ghālitī | ekamekāṃte mhaṇatī | sāvadha re sāvadha || 163||

तेथ बळें प्रौढीपुरते । जे महारथी वीर होते । तिहीं पुनरपि दळातें । आवरिलें ॥ १६४॥

tetha baḷeṃ prauḍhīpurate | je mahārathī vīra hote | tihīṃ punarapi daḷāteṃ | āvarileṃ || 164||

मग सरिसपणें उठावले । दुणावटोनि उचलले । तया दंडी क्षोभलें । लोकत्रय ॥ १६५॥

maga sarisapaṇeṃ uṭhāvale | duṇāvaṭoni ucalale | tayā daṃḍī kṣobhaleṃ | lokatraya || 165||

तेथ बाणवरी धनुर्धर । वर्षताती निरंतर । जैसे प्रलयांत जलधर । अनिवार का ॥ १६६॥

tetha bāṇavarī dhanurdhara | varṣatātī niraṃtara | jaise pralayāṃta jaladhara | anivāra kā || 166||

तें देखलिया अर्जुनें । संतोष घेऊनि मने । मग संभ्रमे दिठी सेने । घालितसे ॥ १६७॥

teṃ dekhaliyā arjuneṃ | saṃtoṣa gheūni mane | maga saṃbhrame diṭhī sene | ghālitase || 167||

तंव संग्रामीं सज्ज जाहले । सकळ कौरव देखिले । मग लीला धनुष्य उचलिले । पंडुकुमरें ॥ १६८॥

taṃva saṃgrāmīṃ sajja jāhale | sakaḷa kaurava dekhile | maga līlā dhanuṣya ucalile | paṃḍukumareṃ || 168||

ते वेळीं अर्जुन म्हणतसे देवा । आतां झडकरी रथु पेलावा । नेऊनि मध्यें घालावा । दोहीं दळां ॥ १६९॥

te veḷīṃ arjuna mhaṇatase devā | ātāṃ jhaḍakarī rathu pelāvā | neūni madhyeṃ ghālāvā | dohīṃ daḷāṃ || 169||

जंव मी नावेक । हे सकळ वीर सैनिक । न्याहळीन अशेख । झुंजते जे ॥ १७०॥

jaṃva mī nāveka | he sakaḷa vīra sainika | nyāhaḷīna aśekha | jhuṃjate je || 170||

एथ आले असती आघवे । परी कवणेंसी म्यां झुंजावे । हे रणीं लागे पहावें । म्हणऊनियां ॥ १७१॥

etha āle asatī āghave | parī kavaṇeṃsī myāṃ jhuṃjāve | he raṇīṃ lāge pahāveṃ | mhaṇaūniyāṃ || 171||

बहुतकरुनि कौरव । हे आतुर दुःस्वभाव । वाटिवांवीण हांव । बांधिती झुंजीं ॥ १७२॥

bahutakaruni kaurava | he ātura duḥsvabhāva | vāṭivāṃvīṇa hāṃva | bāṃdhitī jhuṃjīṃ || 172||

झुंजाची आवडी धरती । परी संग्रामी वीर नव्हती । हे सांगेन रायाप्रती । काय संजयो म्हणे । १७३॥

jhuṃjācī āvaḍī dharatī | parī saṃgrāmī vīra navhatī | he sāṃgena rāyāpratī | kāya saṃjayo mhaṇe | 173||

आइका अर्जुन इतुकें बोलिला । तंव कृष्णें रथु पेलिला । दोहीं सैन्यामाजि केला । उभा तेणें ॥ १७४॥

āikā arjuna itukeṃ bolilā | taṃva kṛṣṇeṃ rathu pelilā | dohīṃ sainyāmāji kelā | ubhā teṇeṃ || 174||

जेथ भीष्माद्रोणादिक । जवळिकेचि सन्मुख । पृथिविपति आणिक । बहुत आहाति ॥ १७५॥

jetha bhīṣmādroṇādika | javaḷikeci sanmukha | pṛthivipati āṇika | bahuta āhāti || 175||

तेथ स्थिर करूनि रथु । अर्जुन असे पाहतु । तो दळभार समस्तु । संभ्रमेसी ॥ १७६॥

tetha sthira karūni rathu | arjuna ase pāhatu | to daḷabhāra samastu | saṃbhramesī || 176||

मग देवा म्हणे देख देख । हे गोत्रगुरु अशेख । तंव कृष्णा मनीं नावेक । विस्मो जाहला ॥ १७७॥

maga devā mhaṇe dekha dekha | he gotraguru aśekha | taṃva kṛṣṇā manīṃ nāveka | vismo jāhalā || 177||

तो आपणयां आपण म्हणे । एथ कायि कवण जाणे । हें मनीं धरिले येणें । परि कांही आश्चर्य असे ॥ १७८॥

to āpaṇayāṃ āpaṇa mhaṇe | etha kāyi kavaṇa jāṇe | heṃ manīṃ dharile yeṇeṃ | pari kāṃhī āścarya ase || 178||

ऐसी पुढील से घेतु । तो सहजें जाणे हृदयस्थु । परि उगा असे निवांतु । तिये वेळीं ॥ १७९॥

aisī puḍhīla se ghetu | to sahajeṃ jāṇe hṛdayasthu | pari ugā ase nivāṃtu | tiye veḷīṃ || 179||

तंव तेथ पार्थु सकळ । पितृपितामह केवळ । गुरू बंधु मातुळ । देखता जाहला ॥ १८०॥

taṃva tetha pārthu sakaḷa | pitṛpitāmaha kevaḷa | gurū baṃdhu mātuḷa | dekhatā jāhalā || 180||

इष्टमित्र आपुले । कुमरजन देखिले । हे सकळ असती आले । तयांमाजि ॥ १८१॥

iṣṭamitra āpule | kumarajana dekhile | he sakaḷa asatī āle | tayāṃmāji || 181||

सुहृज्जन सासरे । आणिकही सखे सोईरे । कुमर पौत्र धनुर्धरें । देखिले तेथ ॥ १८२॥

suhṛjjana sāsare | āṇikahī sakhe soīre | kumara pautra dhanurdhareṃ | dekhile tetha || 182||

जयां उपकार होते केले । कां आपदीं जे राखिले । हे असो वडील धाकुले - । आदिकरुनि ॥ १८३॥

jayāṃ upakāra hote kele | kāṃ āpadīṃ je rākhile | he aso vaḍīla dhākule - | ādikaruni || 183||

ऐसे गोत्रचि दोहीं दळीं । उदित जालें असे कळीं । हें अर्जुने तिये वेळीं । अवलोकिलें ॥ १८४॥

aise gotraci dohīṃ daḷīṃ | udita jāleṃ ase kaḷīṃ | heṃ arjune tiye veḷīṃ | avalokileṃ || 184||

कृपया परयाऽऽविष्टो विषीदन्नमब्रवीत ।

kṛpayā parayā''viṣṭo viṣīdannamabravīta |

तेथ मनीं गजबज जाहली । आणि आपैसी कृपा आली । तेणें अपमानें निघाली । वीरवृत्ति ॥ १८५ ॥

tetha manīṃ gajabaja jāhalī | āṇi āpaisī kṛpā ālī | teṇeṃ apamāneṃ nighālī | vīravṛtti || 185 ||

जिया उत्तम कुळींचिया होती । आणि गुणलावण्य आथी । तिया आणिकींते न साहति । सुतेजपणें ॥ १८६॥

jiyā uttama kuḷīṃciyā hotī | āṇi guṇalāvaṇya āthī | tiyā āṇikīṃte na sāhati | sutejapaṇeṃ || 186||

नविये आवडीचेनि भरें । कामुक निजवनिता विसरे । मग पाडेंविण अनुसरें । भ्रमला जैसा ॥ १८७॥

naviye āvaḍīceni bhareṃ | kāmuka nijavanitā visare | maga pāḍeṃviṇa anusareṃ | bhramalā jaisā || 187||

कीं तपोबळें ऋद्धी । पातलिया भ्रंशे बुद्धी । मग तया विरक्ततासिद्धी । आठवेना॥ १८८॥

kīṃ tapobaḷeṃ ṛddhī | pātaliyā bhraṃśe buddhī | maga tayā viraktatāsiddhī | āṭhavenā|| 188||

तैसें अर्जुना तेथ जाहले । असतें पुरुषत्व गेले । जें अंतःकरण दिधले । कारुण्यासी ॥ १८९॥

taiseṃ arjunā tetha jāhale | asateṃ puruṣatva gele | jeṃ aṃtaḥkaraṇa didhale | kāruṇyāsī || 189||

देखा मंत्रज्ञु बरळु जाये । मग तेथ कां जैसा संचारु होये । तैसा तो धनुर्धर महामोहें । आकळिला ॥ १९०॥

dekhā maṃtrajñu baraḷu jāye | maga tetha kāṃ jaisā saṃcāru hoye | taisā to dhanurdhara mahāmoheṃ | ākaḷilā || 190||

म्हणऊनि असता धीरु गेला । हृदया द्रावो आला । जैसा चंद्रकळीं सिंपिला । सोमकांतु ॥ १९१॥

mhaṇaūni asatā dhīru gelā | hṛdayā drāvo ālā | jaisā caṃdrakaḷīṃ siṃpilā | somakāṃtu || 191||

तयापरी पार्थु । अतिस्नेहें मोहितु । मग सखेद असे बोलतु । अच्युतेसी ॥ १९२॥

tayāparī pārthu | atisneheṃ mohitu | maga sakheda ase bolatu | acyutesī || 192||

तो म्हणे अवधारी देवा । म्यां पाहिला हा मेळावा । तंव गोत्रवर्गु आघवा । देखिला एथ ॥ १९३॥

to mhaṇe avadhārī devā | myāṃ pāhilā hā meḷāvā | taṃva gotravargu āghavā | dekhilā etha || 193||

हे संग्रामीं अति उद्यत । जाहाले असती कीर समस्त । पण आपणपेयां उचित । केवीं होय ॥ १९४॥

he saṃgrāmīṃ ati udyata | jāhāle asatī kīra samasta | paṇa āpaṇapeyāṃ ucita | kevīṃ hoya || 194||

येणें नांवेंचिं नेणों कायी । मज आपणपें सर्वथा नाहीं । मन बुद्धी ठायीं । स्थिर नोहे ॥ १९५ ॥

yeṇeṃ nāṃveṃciṃ neṇoṃ kāyī | maja āpaṇapeṃ sarvathā nāhīṃ | mana buddhī ṭhāyīṃ | sthira nohe || 195 ||

देखें देह कांपत । तोंड असे कोरडें होत । विकळता उपजत । गात्रांसी ॥ १९६ ॥

dekheṃ deha kāṃpata | toṃḍa ase koraḍeṃ hota | vikaḷatā upajata | gātrāṃsī || 196 ||

सर्वांगा कांटाळा आला । अति संतापु उपनला । तेथ बेंबळे हातु गेला । गांडीवाचा ॥ १९७ ॥

sarvāṃgā kāṃṭāḷā ālā | ati saṃtāpu upanalā | tetha beṃbaḷe hātu gelā | gāṃḍīvācā || 197 ||

तें न धरताचि निष्टलें । परि नेणेंचि हातोनि पडिले । ऐसे हृदय असे व्यापिलें । मोहें येणें ॥ १९८ ॥

teṃ na dharatāci niṣṭaleṃ | pari neṇeṃci hātoni paḍile | aise hṛdaya ase vyāpileṃ | moheṃ yeṇeṃ || 198 ||

जें वज्रापासोनि कठिण । दुर्धर अतिदारुण । तयाहून असाधारण । हें स्नेह नवल ॥ १९९ ॥

jeṃ vajrāpāsoni kaṭhiṇa | durdhara atidāruṇa | tayāhūna asādhāraṇa | heṃ sneha navala || 199 ||

जेणे संग्रामी हरू जिंतिला । निवातकवचांचा ठावो फेडिला । तो अर्जुन मोहें कवळिला । क्षणामाजि ॥ २०० ॥

jeṇe saṃgrāmī harū jiṃtilā | nivātakavacāṃcā ṭhāvo pheḍilā | to arjuna moheṃ kavaḷilā | kṣaṇāmāji || 200 ||

जैसा भ्रमर भेदी कोडें । भलतैसें काष्ठ कोरडें । परि कळिकेमाजीं सापडें । कोवळियें ॥ २०१ ॥

jaisā bhramara bhedī koḍeṃ | bhalataiseṃ kāṣṭha koraḍeṃ | pari kaḷikemājīṃ sāpaḍeṃ | kovaḷiyeṃ || 201 ||

तेथ उत्तीर्ण होईल प्राणें । परीं ते कमळदळु चिरूं नेणे । तैसे कठीण कोवळेंपणे । स्नेह देखा ॥ २०२ ॥

tetha uttīrṇa hoīla prāṇeṃ | parīṃ te kamaḷadaḷu cirūṃ neṇe | taise kaṭhīṇa kovaḷeṃpaṇe | sneha dekhā || 202 ||

हे आदिपुरुषाची माया । ब्रह्मेयाहि नयेचि आया । म्हणऊनी भुलविला ऐकें राया । संजयो म्हणे ॥ २०३ ॥

he ādipuruṣācī māyā | brahmeyāhi nayeci āyā | mhaṇaūnī bhulavilā aikeṃ rāyā | saṃjayo mhaṇe || 203 ||

अवधारीं मग तो अर्जुनु ।देखोनि सकळ स्वजनु । विसरला अभिमानु । संग्रामींचा ॥ २०४ ॥

avadhārīṃ maga to arjunu |dekhoni sakaḷa svajanu | visaralā abhimānu | saṃgrāmīṃcā || 204 ||

कैसी नेणों सदयता । उपनली येथे चित्ता । मग म्हणे कृष्णा आता । नसिजे एथ ॥ २०५ ॥

kaisī neṇoṃ sadayatā | upanalī yethe cittā | maga mhaṇe kṛṣṇā ātā | nasije etha || 205 ||

माझें अतिशय मन व्याकुळ । होतसे वाचा बरळ । जे वधावे हे सकळ । येणें नांवे ॥ २०६ ॥

mājheṃ atiśaya mana vyākuḷa | hotase vācā baraḷa | je vadhāve he sakaḷa | yeṇeṃ nāṃve || 206 ||

या कौरवां जरी वधावें । तरी युधिष्ठिरादिक कां न वधावे । हे येर येर आघवे । गोत्रज आमुचे ॥ २०७ ॥

yā kauravāṃ jarī vadhāveṃ | tarī yudhiṣṭhirādika kāṃ na vadhāve | he yera yera āghave | gotraja āmuce || 207 ||

म्हणोनि जळो हें झुंज । प्रत्यया न ये मज । एणें काय काज । महापापें ॥ २०८ ॥

mhaṇoni jaḷo heṃ jhuṃja | pratyayā na ye maja | eṇeṃ kāya kāja | mahāpāpeṃ || 208 ||

देवा बहुतं परीं पाहता । एथ वोखटें होईल झुंजतां । वर काहीं चुकवितां । लाभु आथी ॥ २०९ ॥

devā bahutaṃ parīṃ pāhatā | etha vokhaṭeṃ hoīla jhuṃjatāṃ | vara kāhīṃ cukavitāṃ | lābhu āthī || 209 ||

तया विजयवृत्ती कांही । मज सर्वथा काज नाहीं । एथ राज्य तरी कायी । हें पाहुनियां ॥ २१० ॥

tayā vijayavṛttī kāṃhī | maja sarvathā kāja nāhīṃ | etha rājya tarī kāyī | heṃ pāhuniyāṃ || 210 ||

यां सकळांते वधावे । मग जे भोग भोगावे । ते जळोत आघवे । पार्थु म्हणे ॥ २११ ॥

yāṃ sakaḷāṃte vadhāve | maga je bhoga bhogāve | te jaḷota āghave | pārthu mhaṇe || 211 ||

तेणें सुखेविण होईल । तै भलतेही साहिजेल । वरि जीवितही वेंचिजेल । याचिलागीं ॥ २१२ ॥

teṇeṃ sukheviṇa hoīla | tai bhalatehī sāhijela | vari jīvitahī veṃcijela | yācilāgīṃ || 212 ||

परीं यासी घातु कीजे । मग आपण राज्य भोगिजे । हे स्वप्नींही मन माझे । करूं न शके ॥ २१३ ॥

parīṃ yāsī ghātu kīje | maga āpaṇa rājya bhogije | he svapnīṃhī mana mājhe | karūṃ na śake || 213 ||

तरी आम्ही का जन्मावें । कवणालागीं जियावें । जें वडिलां यां चिंतावें । विरुद्ध मनें ॥ २१४ ॥

tarī āmhī kā janmāveṃ | kavaṇālāgīṃ jiyāveṃ | jeṃ vaḍilāṃ yāṃ ciṃtāveṃ | viruddha maneṃ || 214 ||

पुत्रातें इप्सी कुळ । तयाचें कायि हेंचि फळ । जे निर्दाळिजे केवळ । गोत्र आपुले ॥ २१५ ॥

putrāteṃ ipsī kuḷa | tayāceṃ kāyi heṃci phaḷa | je nirdāḷije kevaḷa | gotra āpule || 215 ||

हें मनींचि केवि धरिजे । आपण वज्राचेयां बोलिजे । वरी घडे तरी कीजे । भले एयां ॥ २१६ ॥

heṃ manīṃci kevi dharije | āpaṇa vajrāceyāṃ bolije | varī ghaḍe tarī kīje | bhale eyāṃ || 216 ||

आम्हीं जें जें जोडावें । तें समस्तीं इहीं भोगावें । हे जीवितही उपकारावें । काजीं यांचां ॥ २१७ ॥

āmhīṃ jeṃ jeṃ joḍāveṃ | teṃ samastīṃ ihīṃ bhogāveṃ | he jīvitahī upakārāveṃ | kājīṃ yāṃcāṃ || 217 ||

आम्ही दिगंतीचे भूपाळ । विभांडूनि सकळ । मग संतोषविजे कुळ । आपुलें जें ॥ २१८ ॥

āmhī digaṃtīce bhūpāḷa | vibhāṃḍūni sakaḷa | maga saṃtoṣavije kuḷa | āpuleṃ jeṃ || 218 ||

तेचि हे समस्त । परी कैसें कर्म विपरीत । जे जाहले असती उद्यत । झुंजावया ॥ २१९ ॥

teci he samasta | parī kaiseṃ karma viparīta | je jāhale asatī udyata | jhuṃjāvayā || 219 ||

अंतौरिया कुमरें । सांडोनियां भांडारें । शस्त्राग्रीं जिव्हारें । आरोपुनी ॥ २२० ॥

aṃtauriyā kumareṃ | sāṃḍoniyāṃ bhāṃḍāreṃ | śastrāgrīṃ jivhāreṃ | āropunī || 220 ||

ऐसियांते कैसेनि मारुं । कवणावरी शस्त्र धरूं । निज हृदया करूं । घातु केवीं ॥ २२१ ॥

aisiyāṃte kaiseni māruṃ | kavaṇāvarī śastra dharūṃ | nija hṛdayā karūṃ | ghātu kevīṃ || 221 ||

हे नेणसी तूं कवण । परी पैल भीष्म द्रोण । जयांचे उपकार असाधारण । आम्हां बहुत ॥ २२२ ॥

he neṇasī tūṃ kavaṇa | parī paila bhīṣma droṇa | jayāṃce upakāra asādhāraṇa | āmhāṃ bahuta || 222 ||

एथ शालक सासरे मातुळ । आणी बंधु कीं हें सकळ । पुत्र नातू केवळ । इष्टही असती ॥ २२३ ॥

etha śālaka sāsare mātuḷa | āṇī baṃdhu kīṃ heṃ sakaḷa | putra nātū kevaḷa | iṣṭahī asatī || 223 ||

अवधारीं अति जवळिकेचे । हे सकळही सोयरे आमुचे । म्हणोनि दोष आथि वाचे । बोलतांचि ॥ २२४ ॥

avadhārīṃ ati javaḷikece | he sakaḷahī soyare āmuce | mhaṇoni doṣa āthi vāce | bolatāṃci || 224 ||

हे वरी भलतें करितु । आंताचि एथें मारितु । परि आपण मनें घातु । न चिंतावा ॥ २२५ ॥

he varī bhalateṃ karitu | āṃtāci etheṃ māritu | pari āpaṇa maneṃ ghātu | na ciṃtāvā || 225 ||

त्रैलोक्यींचे अनकळित । जरी राज्य होईल एथ । तरी हें अनुचित । नाचरें मी ॥ २२६ ॥

trailokyīṃce anakaḷita | jarī rājya hoīla etha | tarī heṃ anucita | nācareṃ mī || 226 ||

जरी आज एथ ऐसें कीजे । तरी कवणांचा मनीं उरिजे । सांग मुख केवीं पाहिजे । तुझे कृष्णा ॥ २२७ ॥

jarī āja etha aiseṃ kīje | tarī kavaṇāṃcā manīṃ urije | sāṃga mukha kevīṃ pāhije | tujhe kṛṣṇā || 227 ||

जरी वधु करूनी गोत्रजांचा । तरी वसौटा होऊन दोषांचा । मज जोडलासि तूं हातींचा । दूरी होसी ॥ २२८ ॥

jarī vadhu karūnī gotrajāṃcā | tarī vasauṭā hoūna doṣāṃcā | maja joḍalāsi tūṃ hātīṃcā | dūrī hosī || 228 ||

कुळहरणीं पातकें । तिये आंगीं जडती अशेखें । तयें वेळी तूं कवण कें । देखावासी ॥ २२९ ॥

kuḷaharaṇīṃ pātakeṃ | tiye āṃgīṃ jaḍatī aśekheṃ | tayeṃ veḷī tūṃ kavaṇa keṃ | dekhāvāsī || 229 ||

जैसा उद्यानामाजीं अनळु । संचरला देखोनि प्रबळु । मग क्षणभरी कोकिळु । स्थिर नोहे ॥ २३० ॥

jaisā udyānāmājīṃ anaḷu | saṃcaralā dekhoni prabaḷu | maga kṣaṇabharī kokiḷu | sthira nohe || 230 ||

सकर्दम सरोवरु । अवलोकूनि चकोरु । न सेवितु अव्हेरु । करूनि निघे ॥ २३१ ॥

sakardama sarovaru | avalokūni cakoru | na sevitu avheru | karūni nighe || 231 ||

तयापरी तूं देवा । मज झकों न येसी मावा । जरी पुण्याचा वोलावा । नाशिजेल ॥ २३२ ॥

tayāparī tūṃ devā | maja jhakoṃ na yesī māvā | jarī puṇyācā volāvā | nāśijela || 232 ||

म्हणोनि मी हें न करीं । इये संग्रामीं शस्त्र न धरीं । हें किडाळ बहुतीं । परीं दिसतसे ॥ २३३ ॥

mhaṇoni mī heṃ na karīṃ | iye saṃgrāmīṃ śastra na dharīṃ | heṃ kiḍāḷa bahutīṃ | parīṃ disatase || 233 ||

तुझा अंतराय होईल । मग सांगें आमचें काय उरेल । तेणें दुःखे हियें फुटेल । तुजवीण कृष्णा ॥ २३४ ॥

tujhā aṃtarāya hoīla | maga sāṃgeṃ āmaceṃ kāya urela | teṇeṃ duḥkhe hiyeṃ phuṭela | tujavīṇa kṛṣṇā || 234 ||

म्हणावूनि कौरव हे वधिजती । मग आम्हीं भोग भोगिजती । हे असो मात अघडती । अर्जुन म्हणे ॥ २३५ ॥

mhaṇāvūni kaurava he vadhijatī | maga āmhīṃ bhoga bhogijatī | he aso māta aghaḍatī | arjuna mhaṇe || 235 ||

हे अभिमानपदे भुलले । जरी पां संग्रामा आले । तर्‍ही आम्हीं हित आपुलें । जाणावें लागे ॥ २३६ ॥

he abhimānapade bhulale | jarī pāṃ saṃgrāmā āle | tarhī āmhīṃ hita āpuleṃ | jāṇāveṃ lāge || 236 ||

हें ऐसें कैसें करावें । जे आपुले आपण मारावे । जाणत जाणतांचि सेवावें । कालकूट ॥ २३७ ॥

heṃ aiseṃ kaiseṃ karāveṃ | je āpule āpaṇa mārāve | jāṇata jāṇatāṃci sevāveṃ | kālakūṭa || 237 ||

हां जी मार्गीं चालतां । पुढां सिंह जाहला अवचितां । तो तंव चुकवितां । लाभु आथी ॥ २३८ ॥

hāṃ jī mārgīṃ cālatāṃ | puḍhāṃ siṃha jāhalā avacitāṃ | to taṃva cukavitāṃ | lābhu āthī || 238 ||

असता प्रकाशु सांडावा । मग अंधकूप आश्रावा । तरी तेथ कवणु देवा । लाभु सांगे ॥ २३९ ॥

asatā prakāśu sāṃḍāvā | maga aṃdhakūpa āśrāvā | tarī tetha kavaṇu devā | lābhu sāṃge || 239 ||

का समोर अग्नि देखोनी । जरी न वचिजे वोसंडोनी । तरी क्षणा एका कवळूनि । जांळू सके ॥ २४०॥

kā samora agni dekhonī | jarī na vacije vosaṃḍonī | tarī kṣaṇā ekā kavaḷūni | jāṃḷū sake || 240||

तैसे दोष हे मूर्त । अंगी वाजों असती पहात । हें जाणतांही केवीं एथ । प्रवर्तावें ॥ २४१ ॥

taise doṣa he mūrta | aṃgī vājoṃ asatī pahāta | heṃ jāṇatāṃhī kevīṃ etha | pravartāveṃ || 241 ||

ऐसें पार्थ तिये अवसरीं । म्हणे देवा अवधारीं । या कल्मषाची थोरी । सांगेन तुज ॥ २४२ ॥

aiseṃ pārtha tiye avasarīṃ | mhaṇe devā avadhārīṃ | yā kalmaṣācī thorī | sāṃgena tuja || 242 ||

जैसें काष्ठें काष्ठ मथिजे । येथ वन्हि एक उपजे । तेणें काष्ठजात जाळिजे । प्रज्वळलेनि ॥ २४३ ॥

jaiseṃ kāṣṭheṃ kāṣṭha mathije | yetha vanhi eka upaje | teṇeṃ kāṣṭhajāta jāḷije | prajvaḷaleni || 243 ||

तैसा गोत्रींची परस्परें । जरी वधु घडे मत्सरें । तरी तेणें महादोषें घोरें । कुळचि नाशे ॥ २४४॥

taisā gotrīṃcī paraspareṃ | jarī vadhu ghaḍe matsareṃ | tarī teṇeṃ mahādoṣeṃ ghoreṃ | kuḷaci nāśe || 244||

म्हणवूनि येणें पापें । वंशजधर्मु लोपे । मग अधर्मुचि आरोपे । कुळामाजि ॥ २४५ ॥

mhaṇavūni yeṇeṃ pāpeṃ | vaṃśajadharmu lope | maga adharmuci ārope | kuḷāmāji || 245 ||

एथ सारासार विचारावें । कवणे काय आचरावें । आणि विधिनिषेध अघवे । पारुषति ॥ २४६ ॥

etha sārāsāra vicārāveṃ | kavaṇe kāya ācarāveṃ | āṇi vidhiniṣedha aghave | pāruṣati || 246 ||

असता दीपु दवडीजे । मग अंधकारीं राहाटिजे । जे उजूंचि का आडळिजे । जयापरी ॥ २४७ ॥

asatā dīpu davaḍīje | maga aṃdhakārīṃ rāhāṭije | je ujūṃci kā āḍaḷije | jayāparī || 247 ||

तैसा कुळीं कुळक्षयो होय । तये वेळी तो आद्य धर्मु जाय । मग आन कांहीं आहे । पापांवाचुनि ॥ २४८ ॥

taisā kuḷīṃ kuḷakṣayo hoya | taye veḷī to ādya dharmu jāya | maga āna kāṃhīṃ āhe | pāpāṃvācuni || 248 ||

जैं यमनियम ठाकती । तेथ इंद्रियें सैरा विचरती । म्हणवूनि व्यभिचार घडती । कुळस्त्रियांसी ॥ २४९ ॥

jaiṃ yamaniyama ṭhākatī | tetha iṃdriyeṃ sairā vicaratī | mhaṇavūni vyabhicāra ghaḍatī | kuḷastriyāṃsī || 249 ||

उत्तम अधमीं संचरती । ऐसे वर्णावर्ण मिसळती । तेथ समूळ उपडती । जातिधर्म ॥ २५० ॥

uttama adhamīṃ saṃcaratī | aise varṇāvarṇa misaḷatī | tetha samūḷa upaḍatī | jātidharma || 250 ||

जैसी चोहटाचिया बळी । पाविजे सैरा काऊळीं । तैसीं महापापें कुळीं प्रवेशती ॥ २५१ ॥

jaisī cohaṭāciyā baḷī | pāvije sairā kāūḷīṃ | taisīṃ mahāpāpeṃ kuḷīṃ praveśatī || 251 ||

मग कुळा देखा अशेखा । आंणि कुळघातका । येरयेरा नरक । जाणें आथी ॥ २५२ ॥

maga kuḷā dekhā aśekhā | āṃṇi kuḷaghātakā | yerayerā naraka | jāṇeṃ āthī || 252 ||

देखें वंशवृद्धि समस्त । यापरी होय पतित । मग मग वोवांडिती स्वर्गस्थ । पूर्वपुरुष ॥ २५३ ॥

dekheṃ vaṃśavṛddhi samasta | yāparī hoya patita | maga maga vovāṃḍitī svargastha | pūrvapuruṣa || 253 ||

जेथ नित्यादि क्रिया ठाके । आणि नैमित्तिक पारुखे । तेथ कवणा तिळोदकें । कवण अर्पी ॥ २५४ ॥

jetha nityādi kriyā ṭhāke | āṇi naimittika pārukhe | tetha kavaṇā tiḷodakeṃ | kavaṇa arpī || 254 ||

तरी पितर काय करिती । कैसेनि स्वर्गीं बसती । म्हणोनि तेही येती । कुळापासी ॥ २५५ ॥

tarī pitara kāya karitī | kaiseni svargīṃ basatī | mhaṇoni tehī yetī | kuḷāpāsī || 255 ||

जैसा नखाग्रीं व्याळु लागे । तो शिखांत व्यापी वेगें । तेवी आब्रह्म कुळ अवघें । आप्लविजे ॥ २५६ ॥

jaisā nakhāgrīṃ vyāḷu lāge | to śikhāṃta vyāpī vegeṃ | tevī ābrahma kuḷa avagheṃ | āplavije || 256 ||

देवा अवधारी आणिक एक । एथ घडे महापातक । जै संगदोषें हा लौकिक । भ्रंशु पावे ॥ २५७ ॥

devā avadhārī āṇika eka | etha ghaḍe mahāpātaka | jai saṃgadoṣeṃ hā laukika | bhraṃśu pāve || 257 ||

जैसा घरीं आपुला । वानिवसे वन्ही लागला। तो आणिकांही प्रज्वळिला । जाळुनि घाली ॥ २५८ ॥

jaisā gharīṃ āpulā | vānivase vanhī lāgalā| to āṇikāṃhī prajvaḷilā | jāḷuni ghālī || 258 ||

तैसिया तया कुळसंगती । जे जे लोक वर्तती । तेही बाधु पावती । निमित्तें येणें ॥ २५९ ॥

taisiyā tayā kuḷasaṃgatī | je je loka vartatī | tehī bādhu pāvatī | nimitteṃ yeṇeṃ || 259 ||

तैसें नाना दोषें सकळ । अर्जुन म्हणे तें कुळ । मग महाघोर केवळ । निरय भोगी ॥ २६० ॥

taiseṃ nānā doṣeṃ sakaḷa | arjuna mhaṇe teṃ kuḷa | maga mahāghora kevaḷa | niraya bhogī || 260 ||

पडिलिया तिये ठायीं । मग कल्पांतीही उगंडु नाही । येसणें पतन कुळक्षयीं । अर्जुन म्हणे ॥ २६१ ॥

paḍiliyā tiye ṭhāyīṃ | maga kalpāṃtīhī ugaṃḍu nāhī | yesaṇeṃ patana kuḷakṣayīṃ | arjuna mhaṇe || 261 ||

देवा हें विविध कानीं ऐकिजे । परि अझुनिवरी त्रासु नुपजे । हृदय वज्राचें हें काय कीजे । अवधारी पां ॥ २६२ ॥

devā heṃ vividha kānīṃ aikije | pari ajhunivarī trāsu nupaje | hṛdaya vajrāceṃ heṃ kāya kīje | avadhārī pāṃ || 262 ||

अपेक्षिजे राज्यसुख । जयालागीं तें तंव क्षणिक । ऐसे जाणतांही दोख । अव्हेरू ना ॥ २६३ ॥

apekṣije rājyasukha | jayālāgīṃ teṃ taṃva kṣaṇika | aise jāṇatāṃhī dokha | avherū nā || 263 ||

हे वडिल सकळ आपुले । वधावया दिठी सूदले । सांग पां काय थेकुलें । घडले आम्हा ॥ २६४ ॥

he vaḍila sakaḷa āpule | vadhāvayā diṭhī sūdale | sāṃga pāṃ kāya thekuleṃ | ghaḍale āmhā || 264 ||

आतां यावरी जें जियावें । तयापासूनि हें बरवे । जे शस्त्र सांडूनि साहावे । बाण त्यांचे ॥ २६५ ॥

ātāṃ yāvarī jeṃ jiyāveṃ | tayāpāsūni heṃ barave | je śastra sāṃḍūni sāhāve | bāṇa tyāṃce || 265 ||

तयावरी होय जितुकें । तें मरणही वरी निकें । परी येणें कल्मषें । चाड नाहीं ॥ २६६ ॥

tayāvarī hoya jitukeṃ | teṃ maraṇahī varī nikeṃ | parī yeṇeṃ kalmaṣeṃ | cāḍa nāhīṃ || 266 ||

ऐसें देखोनि सकळ । अर्जुनें आपुलें कुळ । मग म्हणे राज्य तें केवळ । निरयभोगु ॥ २६७ ॥

aiseṃ dekhoni sakaḷa | arjuneṃ āpuleṃ kuḷa | maga mhaṇe rājya teṃ kevaḷa | nirayabhogu || 267 ||

ऐसें तिये अवसरीं । अर्जुन बोलिला समरीं । संजयो म्हणे अवधारी । धृतराष्ट्रातें ॥ २६८ ॥

aiseṃ tiye avasarīṃ | arjuna bolilā samarīṃ | saṃjayo mhaṇe avadhārī | dhṛtarāṣṭrāteṃ || 268 ||

मग अत्यंत उद्वेगला । न धरत गहिंवरू आला । तेथ उडी घातली खालां । रथौनियां ॥ २६९ ॥

maga atyaṃta udvegalā | na dharata gahiṃvarū ālā | tetha uḍī ghātalī khālāṃ | rathauniyāṃ || 269 ||

जैसा राजकुमरु पदच्युतु । सर्वथा होय उपहृतु । कां रवि राहुग्रस्तु । प्रभाहीनु ॥ २७० ॥

jaisā rājakumaru padacyutu | sarvathā hoya upahṛtu | kāṃ ravi rāhugrastu | prabhāhīnu || 270 ||

ना तरी महासिद्धीसंभ्रमें । जिंतला त्रासु भ्रमे । मग आकळुनि कामें । दीनु कीजे ॥ २७१ ॥

nā tarī mahāsiddhīsaṃbhrameṃ | jiṃtalā trāsu bhrame | maga ākaḷuni kāmeṃ | dīnu kīje || 271 ||

तैसा तो धनुर्धरु । अत्यंत दुःखें जर्जरु । दिसे जेथ रहंवरु । त्यजिला तेणें ॥ २७२ ॥

taisā to dhanurdharu | atyaṃta duḥkheṃ jarjaru | dise jetha rahaṃvaru | tyajilā teṇeṃ || 272 ||

मग धनुष्यबाण सांडिले । न धरत अश्रुपात आले । ऐसें ऐके राया तेथ वर्तलें । संजयो म्हणे ॥ २७३ ॥

maga dhanuṣyabāṇa sāṃḍile | na dharata aśrupāta āle | aiseṃ aike rāyā tetha vartaleṃ | saṃjayo mhaṇe || 273 ||

आता यावरी तो वैकुंठ्नाथु । देखोनि सखेद पार्थु । कवणेपरी परमार्थु । निरुपील ॥ २७४ ॥

ātā yāvarī to vaikuṃṭhnāthu | dekhoni sakheda pārthu | kavaṇeparī paramārthu | nirupīla || 274 ||

ते सविस्तर पुढारी कथा । अति सकौतुक ऐकतां । ज्ञानदेव म्हणे आतां निवृत्तिदासु ॥ २७५ ॥

te savistara puḍhārī kathā | ati sakautuka aikatāṃ | jñānadeva mhaṇe ātāṃ nivṛttidāsu || 275 ||

प्रथम अध्याय समाप्त ॥

prathama adhyāya samāpta ||

गीता श्लोक

धृतराष्ट्र उवाच । धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः । मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत संजय ॥ १॥

dhṛtarāṣṭra uvāca | dharmakṣetre kurukṣetre samavetā yuyutsavaḥ | māmakāḥ pāṇḍavāścaiva kimakurvata saṃjaya || 1||

संजय उवाच । दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा । आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् ॥ २॥

saṃjaya uvāca | dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryodhanastadā | ācāryamupasaṃgamya rājā vacanamabravīt || 2||

पश्यैतां पाण्डुपुत्राणामाचार्य महतीं चमूम् । व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ॥ ३॥

paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇāmācārya mahatīṃ camūm | vyūḍhāṃ drupadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā || 3||

अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि । युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथ: ॥ ४॥

atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjunasamā yudhi | yuyudhāno virāṭaśca drupadaśca mahāratha: || 4||

धृष्टकेतुश्चेकितान: काशिराजेश्च वीर्यवान । पुरुजित् कुंतिभोजश्च शैब्यश्च नरपुंगव: ॥ ५॥

dhṛṣṭaketuścekitāna: kāśirājeśca vīryavāna | purujit kuṃtibhojaśca śaibyaśca narapuṃgava: || 5||

युधामन्युश्च विक्रांत उत्तमौजाश्च वीर्यवान् । सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथ: ॥ ६॥

yudhāmanyuśca vikrāṃta uttamaujāśca vīryavān | saubhadro draupadeyāśca sarva eva mahāratha: || 6||

अस्माकं तु विशिष्टा ये तान् निबोध द्विजोत्तम । नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान् ब्रवीमि ते ॥ ७॥

asmākaṃ tu viśiṣṭā ye tān nibodha dvijottama | nāyakā mama sainyasya saṃjñārthaṃ tān bravīmi te || 7||

भवान् भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समिंतिंजय: । अश्वत्थामा विकर्णश्च सोमदत्तिस्थैव च ॥ ८॥

bhavān bhīṣmaśca karṇaśca kṛpaśca samiṃtiṃjaya: | aśvatthāmā vikarṇaśca somadattisthaiva ca || 8||

अन्ये च बहव: शूरा मदर्थे त्यक्तजीविता: । नानाशस्त्रप्रहरण: सर्वे युद्धविशरद: ॥ ९॥

anye ca bahava: śūrā madarthe tyaktajīvitā: | nānāśastrapraharaṇa: sarve yuddhaviśarada: || 9||

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् । पर्याप्तं त्विदमेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ॥ १०॥

aparyāptaṃ tadasmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam | paryāptaṃ tvidameṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam || 10||

अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः । भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ॥ ११॥

ayaneṣu ca sarveṣu yathābhāgamavasthitāḥ | bhīṣmamevābhirakṣantu bhavantaḥ sarva eva hi || 11||

तस्य स‍नयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः । सिंहनादं विनद्योच्चैः शंखं दध्मौ प्रतापवान् ॥ १२॥

tasya sanayan harṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ | siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṃkhaṃ dadhmau pratāpavān || 12||

ततः शंखाश्च भैर्यश्च पणवानकगोमुखः । सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ॥१३॥

tataḥ śaṃkhāśca bhairyaśca paṇavānakagomukhaḥ | sahasaivābhyahanyanta sa śabdastumulo'bhavat ||13||

ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ । माधवः पांडवश्चैव दिव्यौ शंखौ प्रदध्मतुः ॥ १४॥

tataḥ śvetairhayairyukte mahati syandane sthitau | mādhavaḥ pāṃḍavaścaiva divyau śaṃkhau pradadhmatuḥ || 14||

पांचजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः । पौंड्रं दध्मौ महाशंखं भीमकर्मा वृकोदरः ॥ १५॥

pāṃcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanaṃjayaḥ | pauṃḍraṃ dadhmau mahāśaṃkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ || 15||

अनंतविजयं राजा कुंतीपुत्रो युधिष्ठिरः । नकुलः सहदेवश्चं सुघोष्मणिपुष्पकौ ॥ १६॥

anaṃtavijayaṃ rājā kuṃtīputro yudhiṣṭhiraḥ | nakulaḥ sahadevaścaṃ sughoṣmaṇipuṣpakau || 16||

काश्यश्च परमेश्वासः शिखंडी च महारथः । दृष्टद्युम्नो विराटश्च सातकिश्चापराजितः ॥ १७॥

kāśyaśca parameśvāsaḥ śikhaṃḍī ca mahārathaḥ | dṛṣṭadyumno virāṭaśca sātakiścāparājitaḥ || 17||

द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वेशः पृथिवीपते । सौभद्रश्च महाबाहुः शंखान् दध्मुः पृथक् पृथक् ॥ १८॥

drupado draupadeyāśca sarveśaḥ pṛthivīpate | saubhadraśca mahābāhuḥ śaṃkhān dadhmuḥ pṛthak pṛthak || 18||

स घोषो धार्त्रराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् । नभश्च पृथिवींश्चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ॥ १९॥

sa ghoṣo dhārtrarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat | nabhaśca pṛthivīṃścaiva tumulo vyanunādayan || 19||

अथ व्यवस्थितान् दृष्टवा धार्तराष्ट्रानं कपिध्वजः । प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पांडवः ॥ २०॥

atha vyavasthitān dṛṣṭavā dhārtarāṣṭrānaṃ kapidhvajaḥ | pravṛtte śastrasaṃpāte dhanurudyamya pāṃḍavaḥ || 20||

हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते । अर्जुन उवाच - सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ॥ २१।

hṛṣīkeśaṃ tadā vākyamidamāha mahīpate | arjuna uvāca - senayorubhayormadhye rathaṃ sthāpaya me'cyuta || 21|

यावदेतान् निरिक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् । कैर्मया सह योद्धव्यस्मिन् रणसमुद्यमे ॥ २२॥

yāvadetān nirikṣe'haṃ yoddhukāmānavasthitān | kairmayā saha yoddhavyasmin raṇasamudyame || 22||

योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागतः । धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकिर्षवः ॥ २३॥

yotsyamānānavekṣe'haṃ ya ete'tra samāgataḥ | dhārtarāṣṭrasya durbuddheryuddhe priyacikirṣavaḥ || 23||

संजय उवाच: एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत । सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ॥ २४॥

saṃjaya uvāca: evamukto hṛṣīkeśo guḍākeśena bhārata | senayorubhayormadhye sthāpayitvā rathottamam || 24||

भीष्मद्रोणप्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् । उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरुनिति ॥ २५॥

bhīṣmadroṇapramukhataḥ sarveṣāṃ ca mahīkṣitām | uvāca pārtha paśyaitān samavetān kuruniti || 25||

तत्रापश्यत् स्थितान् पार्थः पितृनथ पितामहान् । आचार्यान् मातुलान् भ्रातृन् पुत्रान् पौत्रान् सखींस्थता ॥ २६॥

tatrāpaśyat sthitān pārthaḥ pitṛnatha pitāmahān | ācāryān mātulān bhrātṛn putrān pautrān sakhīṃsthatā || 26||

श्वशुरान् सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि । तान् समीक्ष स कौंतेयः सर्वान् बन्धूनवस्थितान् ॥ २७॥

śvaśurān suhṛdaścaiva senayorubhayorapi | tān samīkṣa sa kauṃteyaḥ sarvān bandhūnavasthitān || 27||

दृष्ट्वेनं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थिताम् ।।२८॥

dṛṣṭvenaṃ svajanaṃ kṛṣṇa yuyutsuṃ samupasthitām ||28||

सीदन्ती मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति । वेपथुश्च शरीरे मे रोमाहर्षश्च जायते ॥ २९॥

sīdantī mama gātrāṇi mukhaṃ ca pariśuṣyati | vepathuśca śarīre me romāharṣaśca jāyate || 29||

गांडीवम् स्त्रंसते हस्तात् त्वक् चैव परिदह्यते । न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ॥ ३०॥

gāṃḍīvam straṃsate hastāt tvak caiva paridahyate | na ca śaknomyavasthātuṃ bhramatīva ca me manaḥ || 30||

निमितानि च पश्यामि विपरीतानि केशव । न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनमाहवे ॥ ३१ ॥

nimitāni ca paśyāmi viparītāni keśava | na ca śreyo'nupaśyāmi hatvā svajanamāhave || 31 ||

न काङक्षे विजयं कृष्ण न च राज्य सुखानि च । किं नो राज्येन गोविंद किं भोगैर्जीवितेन वा ॥ ३२ ॥

na kāṅakṣe vijayaṃ kṛṣṇa na ca rājya sukhāni ca | kiṃ no rājyena goviṃda kiṃ bhogairjīvitena vā || 32 ||

येषामर्थे काङक्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च । ते इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ॥ ३३ ॥

yeṣāmarthe kāṅakṣitaṃ no rājyaṃ bhogāḥ sukhāni ca | te ime'vasthitā yuddhe prāṇāṃstyaktvā dhanāni ca || 33 ||

आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहः । मातुलः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः संबंधिनस्तथा ॥ ३४॥

ācāryāḥ pitaraḥ putrāstathaiva ca pitāmahaḥ | mātulaḥ śvaśurāḥ pautrāḥ śyālāḥ saṃbaṃdhinastathā || 34||

एतान्न हन्तुमिछामि घ्नतोऽपि मघुसूदन । अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं न महीकृते ॥ ३५ ॥

etānna hantumichāmi ghnato'pi maghusūdana | api trailokyarājyasya hetoḥ kiṃ na mahīkṛte || 35 ||

निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन । पापनेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः ॥ ३६ ॥

nihatya dhārtarāṣṭrānnaḥ kā prītiḥ syājjanārdana | pāpanevāśrayedasmānhatvaitānātatāyinaḥ || 36 ||

तस्मान्नार्हा वयं हन्तुम् धार्तराष्ट्रान्स्वबांधवान् । स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव ॥ ३७ ॥

tasmānnārhā vayaṃ hantum dhārtarāṣṭrānsvabāṃdhavān | svajanaṃ hi kathaṃ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava || 37 ||

यद्यप्यते न पश्यंति लोभोपहृतचेतसः । कुलक्षयकृतंदोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ॥ ३८ ॥

yadyapyate na paśyaṃti lobhopahṛtacetasaḥ | kulakṣayakṛtaṃdoṣaṃ mitradrohe ca pātakam || 38 ||

कथं ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् । कुलक्षयकृतम् दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ॥ ३९ ॥

kathaṃ jñeyamasmābhiḥ pāpādasmānnivartitum | kulakṣayakṛtam doṣaṃ prapaśyadbhirjanārdana || 39 ||

कुलक्षये प्रणश्यंति कुलधर्माः सनातनः । धर्मे नष्टे कुलं कृत्सनमधर्मोऽभिभवत्युत ॥ ४० ॥

kulakṣaye praṇaśyaṃti kuladharmāḥ sanātanaḥ | dharme naṣṭe kulaṃ kṛtsanamadharmo'bhibhavatyuta || 40 ||

अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यंति कुलस्त्रियः । स्त्रीसु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसंकरः ॥ ४१ ॥

adharmābhibhavāt kṛṣṇa praduṣyaṃti kulastriyaḥ | strīsu duṣṭāsu vārṣṇeya jāyate varṇasaṃkaraḥ || 41 ||

संकरो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च । पतंति पितरि ह्येषां लुप्तपिंडिदकक्रियाः ॥ ४१॥

saṃkaro narakāyaiva kulaghnānāṃ kulasya ca | pataṃti pitari hyeṣāṃ luptapiṃḍidakakriyāḥ || 41||

दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसंकरकारकैः । उत्साद्यंते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वतः ॥ ४३ ॥

doṣairetaiḥ kulaghnānāṃ varṇasaṃkarakārakaiḥ | utsādyaṃte jātidharmāḥ kuladharmāśca śāśvataḥ || 43 ||

उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन । नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥ ४४ ॥

utsannakuladharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdana | narake niyataṃ vāso bhavatītyanuśuśruma || 44 ||

अहो वत महत् पापं कर्तुं व्यवसिता वयमं । यद् राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥ ४५ ॥

aho vata mahat pāpaṃ kartuṃ vyavasitā vayamaṃ | yad rājyasukhalobhena hantuṃ svajanamudyatāḥ || 45 ||

यदि मामप्रतीकारमशस्त्रतं शस्त्रपाणयः । धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तनं मे क्षेमतरं भवेत् ॥ ४६ ॥

yadi māmapratīkāramaśastrataṃ śastrapāṇayaḥ | dhārtarāṣṭrā raṇe hanyustanaṃ me kṣemataraṃ bhavet || 46 ||

संजय उवाचः एवमुक्तवार्जुन: संख्ये रथोपस्य उपाविशत् । विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ॥ ४७ ॥

saṃjaya uvācaḥ evamuktavārjuna: saṃkhye rathopasya upāviśat | visṛjya saśaraṃ cāpaṃ śokasaṃvignamānasaḥ || 47 ||

पद 1

ॐ नमोजी आद्या । वेद प्रतिपाद्या । जय जय स्वसंवेद्या । आत्मरुपा ॥१॥

oṃ namojī ādyā | veda pratipādyā | jaya jaya svasaṃvedyā | ātmarupā ||1||

पद 2

देवा तूंचि गणेशु । सकलमति प्रकाशु । म्हणे निवृत्ति दासु । अवधारिजो जी ॥२॥

devā tūṃci gaṇeśu | sakalamati prakāśu | mhaṇe nivṛtti dāsu | avadhārijo jī ||2||

पद 3

heṃ śabdabrahma aśeṣa | teci mūrti suveṣa | tetha varṇavapu nirdoṣa | miravata ase ||3||

पद 4

स्मृति तेचि अवयव । देखा अंगिकभाव । तेथ लावण्याची ठेव । अर्थशोभा ॥४॥

smṛti teci avayava | dekhā aṃgikabhāva | tetha lāvaṇyācī ṭheva | arthaśobhā ||4||

पद 5

अष्टादश पुराणे । तीचि मणिभूषणे । पदपद्धती खेवणे । प्रमेयरत्नांची ॥५॥

aṣṭādaśa purāṇe | tīci maṇibhūṣaṇe | padapaddhatī khevaṇe | prameyaratnāṃcī ||5||

पद 6

पदबंध नागर । तेचि रंगाथिले अंबर । जेथ साहित्यवाणे । सपूर उजाळाचे ॥६॥

padabaṃdha nāgara | teci raṃgāthile aṃbara | jetha sāhityavāṇe | sapūra ujāḷāce ||6||

पद 7

dekhā kāvyanāṭakā | je nirdhāritā sakautukā | tyāci ruṇajhuṇatī kṣudraghaṃṭikā | arthadhvanī || 7||

पद 8

nānā prameyāṃci parī | nipuṇapaṇe pāhatā kusarī | disatī ucita pade mājhārī | ratneṃ bhalī || 8||

पद 9

tetha vyāsādikāṃcyā mati | teci mekhaḷā miravatī | cokhāḷapaṇe jhaḷakatī | pallavasaḍakā || 9||

पद 10

dekhā ṣaḍdarśane mhaṇipatī | teci bhujāṃcī ākṛtī || mhaṇaūni visaṃvāde dharitī | āyudhe hātī || 10||

पद 11

तरी तर्क तोचि परशु । नीतिभेदु अंकुशु । वेदांतु तो महारसु । मोदकाचा ॥ ११ ॥

tarī tarka toci paraśu | nītibhedu aṃkuśu | vedāṃtu to mahārasu | modakācā || 11 ||

पद 12

एके हाति दंतु । जो स्वभावता खंडितु । तो बौद्धमत संकेतु । वार्तिकांचा ॥ १२ ॥

eke hāti daṃtu | jo svabhāvatā khaṃḍitu | to bauddhamata saṃketu | vārtikāṃcā || 12 ||

पद 13

maga sahaje satkāravādu | to padmakaru varadu | dharmapratiṣṭhā to siddhu | abhayahastu || 13 ||

पद 14

dekhā vivekamaṃtu suvimaḷu | toci śuṃḍādaṃḍu saraḷu | jetha paramānaṃdu kevaḷu | mahāsukhācā || 14 ||

पद 15

tarī saṃvādu toci daśanu | jo samatāśubhravarṇu | devo unmeṣasukṣmekṣaṇu | vighnarāju || 15 ||

पद 16

मज अवगमलिया दोनी । मीमांसा श्रवणस्थानी । बोधमदामृत मुनी । अलि सेविती ॥ १६ ॥

maja avagamaliyā donī | mīmāṃsā śravaṇasthānī | bodhamadāmṛta munī | ali sevitī || 16 ||

पद 17

prameyapravāla suprabha | dvaitādvaita teci nikuṃbha | sarise ekavaṭata | ibha mastakāvarī || 17 ||

पद 18

upari daśopaniṣade | jiye udāre jñānamakaraṃde | tiye kusume muguṭī sugaṃdhe | śobhatī bhalī || 18 ||

पद 19

अकार चरणयुगुल । उकार उदर विशाल । मकार महामंडल । मस्तकाकारे ॥ १९ ॥

akāra caraṇayugula | ukāra udara viśāla | makāra mahāmaṃḍala | mastakākāre || 19 ||

पद 20

he tinhī ekavaṭale | tetha śabdabrahma kavaḷale | te miyāṃ gurūkṛpā namile | ādibīja || 20 ||

पद 21

ātāṃ abhinava vāgvilāsinī | je cāturyārthakalā kāminī | te śāradā viśvamohinī | namilī miyāṃ || 21 ||

पद 22

maja hṛdayī sadgurū | teṇe tārilo hā saṃsārapūru | mhaṇaūni viśeṣa atyādarū | vivekāvarī || 22 ||

पद 23

jaise ḍoḷyāṃ aṃjana bheṭe | maga dṛṣṭīsī phāṃṭā phuṭe | maga vāsa pāhe tetha prakaṭe | mahānidhī || 23 ||

पद 24

kā ciṃtāmaṇī jālayā hātī | sadā vijayavṛtti manorathī | taisā mī pūrṇakāma nivṛttī | jñānadevo mhaṇe || 24 ||

पद 25

mhaṇona jāṇateno gurū bhajije | teṇe kṛtakārya hoīje | jaise mūḷasiṃcane sahaje | śākhāpallava saṃtoṣatī || 25 ||

पद 26

kā tīrthe jiye bhuvanī | tiye ghaḍatī samudrāvagahanī | nā tarī amṛtarasāsvādanīṃ | rasa sakaḷa || 26 ||

पद 27

taisā puḍhatapuḍhatī tocī | miyāṃ abhivaṃdilā śrīgurūci | je abhilaṣita manorucī | puravitā to || 27 ||

पद 28

ātā avadhārā kathā gahana | je sakaḷāṃ kautukā janmasthāna | kī abhinava udyāna | vivekatarūce || 28 ||

पद 29

nā tarī sarva sukhāṃcī ādi | je prameyamahānidhī | nānā navarasasudhābdhi | paripūrṇa he || 29 ||

पद 30

kī paramadhāma prakaṭa | sarva vidyāṃce mūḷapīṭha | śāstrajātā vasiṣṭha | aśeṣāṃce || 30 ||

पद 31

nā tarī sakaḷa dharmāṃce māhera | sajjanāṃce jivhāra | lāvaṇyaratnabhāṃḍāra | śāradiyece || 31||

पद 32

nānā kathārūpe bhāratī | prakaṭalī ase trijagatī | āviṣkaronī mahāmatī | vyāsāciye || 32||

पद 33

mhaṇonī hā kāvyāṃ rāvo | graṃtha guruvatīcā ṭhāvo | ethuni rasāṃ ālā āvo | rasāḷapaṇācā || 33||

पद 34

tevīṃci āikā āṇika eka | ethuni śabdaśrī sacchāstrika | āṇi mahābodhi kovaḷīka | duṇāvalī || 34||

पद 35

etha cāturya śahāṇe jhāle | prameya rucīsa āle | āṇi saubhāgya pokhale | sukhāce etha || 35||

पद 36

माधुर्यी मधुरता । शृंगारी सुरेखता । रूढपण उचितां । दिसे भले ॥ ३६॥

mādhuryī madhuratā | śṛṃgārī surekhatā | rūḍhapaṇa ucitāṃ | dise bhale || 36||

पद 37

etha kaḷāvidapaṇa kaḷā | puṇyāsī pratāpu āgaḷā | mhaṇaūni janamejayāce avalīḷā | doṣa harale || 37||

पद 38

आणि पाहता नावेक । रंगी सुरंगतेची आगळीक । गुणां सगुणतेचे बिक । बहुवस एथ ॥ ३८॥

āṇi pāhatā nāveka | raṃgī suraṃgatecī āgaḷīka | guṇāṃ saguṇatece bika | bahuvasa etha || 38||

पद 39

bhānuceni tejeṃ dhavaḷale | jaise trailokya dise ujaḷale | taise vyāsamatī kavaḷale | avaghe viśva || 39||

पद 40

kāṃ sukṣetrīṃ bīja ghātale | te āpuleyāparī vistārale | taise bhāratīṃ suravāḍale | arthajāta || 40||

पद 41

nā tarī nagarāṃtarī vasije | tarī nāgarāci hoije | taise vyāsoktiteje | dhavaḷita sakaḷa || 41||

पद 42

कीं प्रथमवयसाकाळीं । लावण्याची नव्हाळी । प्रकटे जैसी आगळी । अंगनाअंगी ॥ ४२॥

kīṃ prathamavayasākāḷīṃ | lāvaṇyācī navhāḷī | prakaṭe jaisī āgaḷī | aṃganāaṃgī || 42||

पद 43

nā tarī udyānī mādhavī ghaḍe | tetha vanaśobheci khāṇī ughaḍe | ādilāpāsoni apāḍe | jiyāparī || 43||

पद 44

nānā ghanībhūta suvarṇa | jaise nyāhāḷitāṃ sādhāraṇa | maga alaṃkātī baravepaṇa | nivāḍu dāvī || 44||

पद 45

taise vyāsoktī aḷaṃkārile | āvaḍe te baravepaṇa pātale | te jāṇoni kāya āśrayile | itihāsī || 45||

पद 46

nānā puratiye pratiṣṭhelāgīṃ | sānīva dharunī āṃgī | purāṇe ākhyānarūpe jagīṃ | bhāratā ālī || 46||

पद 47

mhaṇaūni mahābhāratīṃ je nāhī | te noheci lokī tihīṃ | yeṇe kāraṇe mhaṇipe pāhīṃ | vyāsocchiṣṭa jagatraya || 47||

पद 48

ऐसी सुरस जगीं कथा । जे जन्मभूमि परमार्था । मुनि सांगे नृपनाथा । जनमेजया ॥ ४८॥

aisī surasa jagīṃ kathā | je janmabhūmi paramārthā | muni sāṃge nṛpanāthā | janamejayā || 48||

पद 49

जे अद्वितीय उत्तम । पवित्रैक निरुपम । परम मंगलधाम । अवधारिजो ॥ ४९॥

je advitīya uttama | pavitraika nirupama | parama maṃgaladhāma | avadhārijo || 49||

पद 50

ātā bhāratīṃ kamaḷaparāgu | gītākhyu prasaṃgu | jo saṃvādilā śrīraṃgu | arjunesī || 50||

पद 51

nā tarī śabdabrahmābdhi| mathileyā vyāsabuddhi | nivaḍile niravadhi | navanīta he || 51||

पद 52

मग ज्ञानाग्निसंपर्के । कडसिलें विवेके । पद आले परिपाकें । आमोदासी ॥ ५२॥

maga jñānāgnisaṃparke | kaḍasileṃ viveke | pada āle paripākeṃ | āmodāsī || 52||

पद 53

je apekṣije virakti | sadā anubhavije saṃtīṃ | sohaṃbhāve pāraṃgatī | ramije jetha || 53||

पद 54

je ākarṇije bhaktī | jeṃ ādivaṃdya trijagatīṃ | te bhīṣmaparvīṃ saṃgatī | sāṃgījaila || 54||

पद 55

jeṃ bhagavadgītā mhaṇīje | jeṃ brahmeśāṃnīṃ praśaṃsije| je sanakādikīṃ sevije | ādaresīṃ || 55||

पद 56

jaise śāradiyece caṃdrakaḷe- | mājīṃ amṛtakaṇa koṃvaḷe | teṃ veṃcatī mavāḷeṃ | cakoratalageṃ || 56||

पद 57

तियापरी श्रोतां । अनुभवावी हे कथा । अति हळुवारपणे चित्ता । आणूनियां ॥ ५७॥

tiyāparī śrotāṃ | anubhavāvī he kathā | ati haḷuvārapaṇe cittā | āṇūniyāṃ || 57||

पद 58

he śabdeviṇa saṃvādije | iṃdriyāṃ neṇatā bhogije | bolāādhi jhoṃbije | prameyāsī || 58||

पद 59

jaise bhramara parāgu netī | parī kamaḷadaḷe neṇatī | taisī parī āhe sevitī | graṃthī iye || 59||

पद 60

kā āpulā ṭhāvo na sāṃḍitā | āliṃgije caṃdru prakaṭatā | hā anurāgu bhogitāṃ | kumudinī jāṇe || 60||

पद 61

ऐसेनि गंभीरपणे । स्थिरावलेनि अंत:करणे । आथिला तोचि जाणे । मानूं इये ॥ ६१॥

aiseni gaṃbhīrapaṇe | sthirāvaleni aṃta:karaṇe | āthilā toci jāṇe | mānūṃ iye || 61||

पद 62

aho arjunāciye pāṃtī | je parisaṇayā yogya hotī | tihīṃ kṛpā karūna saṃtīṃ | avadhāna dyāve || 62||

पद 63

he salagīṃ myāṃ mhaṇitale | caraṇāṃ lāgoni vinavileṃ | prabhū sakhola hṛdaya āpuleṃ | mhaṇaūniyāṃ || 63||

पद 64

jaisā svabhāvo māyabāpāṃcā | apatya bole jarī bobaḍī vācā | tarī adhikaci tayācā | saṃtoṣa āthī || 64||

पद 65

taisā tumhīṃ mī aṃgīkārilāṃ | sajjanīṃ āpulā mhaṇitalā | tarī sahaja uṇeṃ upasāhalā | prārthūṃ kāyī || 65||

पद 66

parī aparādhu to āṇika āhe | jeṃ mī gītārtha kavaḷuṃ pāheṃ | te avadhārā vinavūṃ lāheṃ | mhaṇaūniyāṃ || 66||

पद 67

he anāvara na vicāritāṃ | vāyāṃci dhiṃvasā upanalā cittā | yerhavīṃ bhānutejīṃ kāya khadyotā | śobhā āthī || 67||

पद 68

का टिटिभू चांचूवरी । माप सूये सागरी । मी नेणतु त्यापरी । प्रवर्तें येथ ॥ ६८॥

kā ṭiṭibhū cāṃcūvarī | māpa sūye sāgarī | mī neṇatu tyāparī | pravarteṃ yetha || 68||

पद 69

āikā ākāśa giṃvasāve | tarī tyāhūni thora hoāveṃ | mhaṇaūni apāḍu heṃ āghaveṃ | nirdhāritā || 69||

पद 70

yā gītārthācī thorī | svayeṃ śaṃbhū vivarī | jetha bhavānī praśnu karī | camatkāronī || 70||

पद 71

tetha harū mhaṇe neṇije | devī jaiseṃ kā svarūpa tujheṃ | taiseṃ nityanūtana dekhije | gītātatva || 71||

पद 72

hā vedārthasāgarū | jayā nidritācā ghorū | to svayeṃ sarveśvarū | pratyakṣa anuvādalā || 72||

पद 73

ऐसें जें अगाध । जेथ वेडावती वेद । तेथ अल्प मी मतिमंद । काय होय ॥ ७३॥

aiseṃ jeṃ agādha | jetha veḍāvatī veda | tetha alpa mī matimaṃda | kāya hoya || 73||

पद 74

heṃ apāra kaiseni kavaḷāve | mahāteja kavaṇeṃ dhavaḷāve | gagana muṭhīṃ suvāve | maśake kevīṃ || 74||

पद 75

parī etha ase eka ādhāru | teṇeci boleṃ mī sadharu | je sānukūḷa śrīguru | jñānadevo mhaṇe || 75||

पद 76

yerhavīṃ tarī mī murkhū | jarī jāhalā aviveku | tarī saṃtakṛpādīpu | sojvaḷu ase || 76||

पद 77

lohāce kanaka hoye | he sāmarthya parisīṃca āhe | kī mṛtahī jīvita lāhe | amṛtasiddhī || 77 ||

पद 78

jarī prakaṭe siddhasarasvatī | tarī mukayā āthī bhāratī | etha vastusāmarthyaśakti | navala kāyī || 78||

पद 79

jayāteṃ kāmadhenū māye | tayāsī aprāpya kāhī āhe | mhaṇaūni mī pravartoṃ lāhe | graṃthī iye || 79||

पद 80

tarī nyūna te purateṃ | adhika te sarate | karūna ghyāve heṃ tumate | vinavītu ase || 80||

पद 81

ātā deījo avadhāna | tumhīṃ bolavilyā mī bolena | jaise ceṣṭe sūtrādhīna | dāruyaṃtra || 81||

पद 82

तैसा मी अनुग्रहीतु । साधूंचा निरोपितु । ते आपुला अलंकारितु । भलतयापरी ॥ ८२॥

taisā mī anugrahītu | sādhūṃcā niropitu | te āpulā alaṃkāritu | bhalatayāparī || 82||

पद 83

taṃva śrīgurū mhaṇatī rāhīṃ | he tuja bolāve na lage kāṃhī | ātā graṃthā citta deīṃ | jhaḍakarī vegā || 83||

पद 84

yā bolā nivṛttidāsu | pāvūni parama ulhāsu | mhaṇe pariyesā manā avakāśu | deūniyāṃ || 84||

पद 85

tarī putrasnehe mohitu | dhṛtarāṣṭra ase pusatu || mhaṇe saṃjayā sāṃge mātu | kurukṣetrīṃcī || 85||

पद 86

jeṃ dharmālaya mhaṇije | tetha pāṃḍava āṇi mājhe | gele asatī vyājeṃ | jhuṃjāceni || 86||

पद 87

tarī tihīṃ yetulā avasarīṃ | kāya kijata ase yerayerīṃ | teṃ jhaḍakarī kathana karī | majapratī || 87||

पद 88

tiye veḷī to saṃjaya bole | mhaṇe pāṃḍavasainya ucalale | jaiseṃ mahāpraḷayīṃ pasarale | kṛtāṃtamukha || 88||

पद 89

तैसे तें घनदाट । उठावले एकवाट । जैसें उसळले कालकूट । धरीं कणव ॥ ८९॥

taise teṃ ghanadāṭa | uṭhāvale ekavāṭa | jaiseṃ usaḷale kālakūṭa | dharīṃ kaṇava || 89||

पद 90

ना तरी वडवानलु सादुकला । प्रलयवाते पोखला । सागर शोषूनि उधवला । अंबरासी ॥ ९०॥

nā tarī vaḍavānalu sādukalā | pralayavāte pokhalā | sāgara śoṣūni udhavalā | aṃbarāsī || 90||

पद 91

तैसे दळ दुर्धर । नाना व्यूहीं परिकर । अवगमले भयासुर । तिये काळीं ॥ ९१॥

taise daḷa durdhara | nānā vyūhīṃ parikara | avagamale bhayāsura | tiye kāḷīṃ || 91||

पद 92

teṃ dekhileyāṃ duryodhaneṃ | avherile kavaṇe māne | jaiseṃ na gaṇije paṃcānaneṃ | gajavaṭāṃte || 92 ||

पद 93

maga droṇāpāsī ālā | tayāte mhaṇe hā dekhilā | kaisā daḷabhāru ucalalā | pāṃḍavāṃcā || 93||

पद 94

giridurga jaise cālate | taise vividha vyūha saṃbhavate | he racile āthi buddhimaṃte | drupadkumareṃ || 94||

पद 95

jo kā tumhīṃ śikṣāpilā | vidyā deūnī kuruṭhā kelā | teṇe hā pākharilā | dekhadekha || 95||

पद 96

āṇikahī asādhāraṇa | je śastrāstrīṃ pravīṇa | je kṣātradharmīṃ nipuṇa | vīra āhātī || 96||

पद 97

je baḷeṃ prauḍhī pauruṣeṃ | bhīmārjunāṃsārikhe | te sāṃgena kautukeṃ | prasaṃgeci || 97||

पद 98

एथ युयुधानु सुभटु । आला असे विराटु । महारथी श्रेष्ठु । द्रुपद वीरु ॥ ९८ ॥

etha yuyudhānu subhaṭu | ālā ase virāṭu | mahārathī śreṣṭhu | drupada vīru || 98 ||

पद 99

cekitāna dhṛṣṭaketu | kāśiśvaru vikrāṃtu | uttamauja nṛpanāthu | śaibya dekha || 99 ||

पद 100

hā kuṃtibhoju pāhe | etha yudhāmanyu ālā āhe | āṇi purujitādi rāya he | sakaḷa dekhe || 100||

पद 101

hā subhadrahṛdayanaṃdanu | jo aparu navā arjunu | to abhimanyu mhaṇe duryodhanu | dekhe droṇā || 101||

पद 102

āṇikahī draupadīkumara | ke sakaḷahī mahārathī vīra | mitī neṇije apāra | mīnale āthi || 102 ||

पद 103

आतां आमुचां दळीं नायक । जे रूढ वीर सैनिक । ते प्रसंगे आइक । सांगिजती ॥ १०३॥

ātāṃ āmucāṃ daḷīṃ nāyaka | je rūḍha vīra sainika | te prasaṃge āika | sāṃgijatī || 103||

पद 104

उद्देशें एक दोनी । जायिजती बोलोनी । तुम्हीआदिकरूनि । मुख्य जे जे ॥ १०४॥

uddeśeṃ eka donī | jāyijatī bolonī | tumhīādikarūni | mukhya je je || 104||

पद 105

hā bhīṣmu gaṃgānaṃdanu | jo pratāpatejasvī bhānū | ripugajapaṃcānanu | karṇa vīru || 105 ||

पद 106

yā ekekāceni manovyāpāreṃ | he viśva hoya saṃhare | hā kṛpācārya na pure | ekalāci || 106||

पद 107

etha vikarṇa vīru āhe | hā aśvatthāmā paila pāheṃ | yācā aḍadaru sadā vāhe | kṛtāṃtu manīṃ || 107||

पद 108

samitiṃjayo somadatti | aise āṇikahī bahuta āhātī || jayāciyā baḷā mitī | dhātāhī neṇe || 108||

पद 109

je śastravidyāpāraṃgata | maṃtrāvatāra mūrta | ho kāṃ je astrajāta | ethūni rūḍha || 109||

पद 110

he apratimalla jagīṃ | puratā pratāpu aṃgī | parī sarva prāṇeṃ majacilāgī | ārāile asatī || 110||

पद 111

pativratece hṛdaya jaise | patīvāṃcūni na sparśe | mī sarvasva yā taise | subhaṭāṃsī || 111||

पद 112

āmuciyā kājāceni pāḍeṃ | dekhatī āpuleṃ jīvita thokaḍeṃ | aise niravadhi cokhaḍe | svāmibhakta || 112||

पद 113

jhuṃjatī kuḷakaṇī jāṇatī | kaḷe kīrtīsī jitī | he bahu aso kṣātranītī | ethoniyāṃ || 113||

पद 114

ऐसें सर्वापरी पुरते । वीर दळी आमुतें । आतां काय गणूं यांतें । अपार हे ॥ ११४॥

aiseṃ sarvāparī purate | vīra daḷī āmuteṃ | ātāṃ kāya gaṇūṃ yāṃteṃ | apāra he || 114||

पद 115

varī kṣatrīyāṃmāji śreṣṭhu | jo jagajeṭhī gā subhaṭu | tayā daḷavaipaṇācā pāṭu | bhīṣmāsī paiṃ || 115||

पद 116

ātāṃ yāceni baḷeṃ gavasaleṃ | heṃ durga jaise pannāsīleṃ | yeṇe pāḍe theṃkule | lokatraya || 116||

पद 117

ādhīṃca samudra pāhīṃ | tetha duvāḍapaṇā kavaṇā nāhīṃ || maga vaḍavānaḷu taiseyāhī | virajā jaisā || 117||

पद 118

nā tarī pralayavahni mahāvātu | yā doghāṃ jaisā sāṃghātu | taisā hā gaṃgāsutu | senāpati || 118||

पद 119

ātāṃ yeṇeṃsi kavaṇa bhiḍe | he pāṃḍava sainya kīra thoḍeṃ | oicaleni pāḍe | disata ase || 119||

पद 120

varī bhīmasena bethu | to jāhalā ase senānāthu | aiseṃ boloni he mātu | sāṃḍilī ase || 120||

पद 121

maga punarapi kāya bole | sakaḷa sainikāṃte mhaṇitaleṃ | ātā daḷabhāra āpulāle | sarase karā || 121||

पद 122

जिया जिया अक्षौहिणी । तिये तिये आरणी । वरगण कवणकवणी । महारथिया ॥ १२२॥

jiyā jiyā akṣauhiṇī | tiye tiye āraṇī | varagaṇa kavaṇakavaṇī | mahārathiyā || 122||

पद 123

teṇe tiyā āvarije | bhīṣmātaḷīṃ rāhije | droṇāte mhaṇije | tumhīṃ sakaḷa || 123||

पद 124

हाचि एकु रक्षावा । मी तैसा हा देखावा । येणें दळभारु आघवा । साचु आमुचा॥ १२४॥

hāci eku rakṣāvā | mī taisā hā dekhāvā | yeṇeṃ daḷabhāru āghavā | sācu āmucā|| 124||

पद 125

या राजाचिया बोला । सेनापति संतोषला। मग तेणे केला । सिंहनादु ॥ १२५॥

yā rājāciyā bolā | senāpati saṃtoṣalā| maga teṇe kelā | siṃhanādu || 125||

पद 126

to gājata ase adbhutu | donhī sainyāṃāṃtu | pratidhvani na samātu | upajata ase || 126||

पद 127

tayāci tulagāsave | vīravṛtticeni thāveṃ | divya śaṃkha bhīṣmadeveṃ | āsphurilā || 127||

पद 128

te donhī nāda minale | tetha trailokya badhirabhūta jāhaleṃ | jaiseṃ ākāśa kāṃ paḍileṃ | tuṭoniyāṃ || 128||

पद 129

घडघडीत अंबर । उचंबळत सागर । क्षोभलें चराचर । कांपत असे ॥ १२९॥

ghaḍaghaḍīta aṃbara | ucaṃbaḷata sāgara | kṣobhaleṃ carācara | kāṃpata ase || 129||

पद 130

teṇeṃ mahāghoṣagajareṃ | dumadumatātī girikaṃdareṃ | taṃva dalāmāji raṇatureṃ | āsphārilīṃ ||130||

पद 131

उदंड सैंघ वाजतें । भयानकें खाखाते । महाप्रळयो जेथें । धाकडांसी ॥ १३१ ॥

udaṃḍa saiṃgha vājateṃ | bhayānakeṃ khākhāte | mahāpraḷayo jetheṃ | dhākaḍāṃsī || 131 ||

पद 132

भेरी निशाण मांदळ । शंख काहळा भोंगळ । आणि भयासुर रणकोल्हाळ । सुभटांचे ॥ १३२॥

bherī niśāṇa māṃdaḷa | śaṃkha kāhaḷā bhoṃgaḷa | āṇi bhayāsura raṇakolhāḷa | subhaṭāṃce || 132||

पद 133

āveśeṃ bhujā trāhāṭitī | visaṇaile hāṃkā detī | jetha mahāmada bhadrajātī | āvaratī nā || 133||

पद 134

tetha bheḍāṃcī kavaṇa mātu | kāṃcayā kera phiṭatu | jeṇeṃ dacakalā kṛtāṃtu | āṃga neghe || 134||

पद 135

ekāṃ ubhayatāṃce prāṇa gele | cāṃgāṃce dāṃta baisale | birudāṃce dādule | hiṃvatātī || 135||

पद 136

aisā adbhuta tūrabaṃbāḷu | aikoni brahmā vyākuḷu | deva mhaṇatī praḷayakāḷu | oḍhavalā āji || 136||

पद 137

aisī svargīṃ mātu | dekhoni to ākāṃtu | taṃva pāṃḍavadaḷā āṃtu | vartaleṃ kāyī || 137||

पद 138

ho kāṃ nijasāra vijayāce | kīṃ te bhāṃḍāra mahātejāce | jetha garuḍācice jāvaḷiye | kāṃtale cārhī || 138||

पद 139

kī pākhāṃcā meru jaisā | rahaṃvaru miravitase taisā | tejeṃ koṃdaṭaliyā diśā jayāceni ||139||

पद 140

जेथ अश्ववाहकु आपण । वैकुंठीचा राणा जाण । तया रथाचे गुण । काय वर्णूं ॥ १४०॥

jetha aśvavāhaku āpaṇa | vaikuṃṭhīcā rāṇā jāṇa | tayā rathāce guṇa | kāya varṇūṃ || 140||

पद 141

dhvajastaṃbhāvarī vānaru | to mūrtimaṃta śaṃkaru | sārathī śāraṅadharu | arjunesīṃ || 141||

पद 142

dekhā navala tayā prabhūceṃ | prema adbhuta bhaktāṃce | je sārathya pārthāceṃ | karītu ase || 142||

पद 143

pāīku pāṭhīsīṃ ghātalā | āpaṇa puḍhāṃ rāhilā | teṇeṃ pāṃcajanyu āsphurilā | avalīḷāci || 143||

पद 144

parī to mahāghoṣu thoru | gājata ase gaṃhiru | jaisā udailā lopi dinakaru | nakṣatrāṃte || 144||

पद 145

taiseṃ turabaṃbāḷu bhaṃvate | kauravadaḷī gājata hote | te hāraponi neṇoṃ keūte | gele tetha || 145||

पद 146

taisāci dekhe yereṃ | ninādeṃ ati gaṃhire | devadatta dhanurdhare | āsphurilā || 146||

पद 147

ते दोनी शब्द अचाट । मिनले एकवट । तेथ ब्रह्मकटाह शतकूट । हों पाहत असे ॥ १४७॥

te donī śabda acāṭa | minale ekavaṭa | tetha brahmakaṭāha śatakūṭa | hoṃ pāhata ase || 147||

पद 148

taṃva bhīmasenu visaṇailā | jaisā mahākāḷu khavaḷalā | teṇeṃ pauṃḍra āsphurilā | mahāśaṃkhu || 148||

पद 149

to mahāpralayajaladharu | jaisā ghaḍaghaḍilā gaṃhiru | taṃva anaṃtavijayo yudhiṣṭhiru | āsphurita ase || 149||

पद 150

नकुळें सुघोषु । सहदेवे मणिपुष्पकु । जेणें नादें अतंकु । गजबजला असे ॥ १५०॥

nakuḷeṃ sughoṣu | sahadeve maṇipuṣpaku | jeṇeṃ nādeṃ ataṃku | gajabajalā ase || 150||

पद 151

तेथ भूपती होते अनेक । द्रुपद द्रौपदेयादिक । हा काशीपती देख । महाबाहु ॥ १५१॥

tetha bhūpatī hote aneka | drupada draupadeyādika | hā kāśīpatī dekha | mahābāhu || 151||

पद 152

tetha arjunācā sutu | sātyaki aparājitu | dṛṣṭadyumnu nṛpanāthu | śikhaṃḍī hana || 152||

पद 153

virāṭādi nṛpavara | je sainika mukhya vīra | tihīṃ nānā śaṃkha niraṃtara | āsphurile || 153||

पद 154

teṇeṃ mahāghoṣanirghāteṃ | śeṣakūrma avacite | gajabajoni bhūbhārāteṃ | sāṃḍūṃ pāhatī || 154||

पद 155

tetha tinhīṃ loka ḍaṃḍaḷita | meru māṃdāra āṃdoḷita | samudrajaḷa usaḷata | kailāsaverī || 155||

पद 156

पृथ्वीतळ उलथों पाहत । आकाश असे आसुडत । तेथ सडा होत । नक्षत्रांचा ।। १५६॥

pṛthvītaḷa ulathoṃ pāhata | ākāśa ase āsuḍata | tetha saḍā hota | nakṣatrāṃcā || 156||

पद 157

sṛṣṭi gelī re gelī || devāṃ mokaḷavādī jāhalī | aiśī eka ṭāḷī piṭilī | satyalokīṃ | 157 ||

पद 158

dihāci dina thokalā | jaisā pralayakāḷa māṃḍalā | taisā hāhākāru uṭhilā | tinhīṃ lokīṃ || 158||

पद 159

taṃva ādipuruṣu vismitu | mhaṇe jhaṇeṃ hoya pāṃ aṃtu | maga lopalā adbhutu | saṃbhramu to || 159||

पद 160

mhaṇoni viśva sāṃvarale | erhavīṃ yugāṃta hoteṃ voḍavale | jai mahāśaṃkha āsphurile | kṛṣṇādikīṃ || 160||

पद 161

to ghoṣa tarī upasaṃharalā | parī paḍisāda hotā rāhilā || teṇeṃ daḷabhāra vidhvaṃsilā | kauravāṃcā || 161||

पद 162

to jaisā gajaghaṭāāṃtu | siṃha līlā vidāritu | taisā hṛdayāteṃ bheditu | kauravāṃciyā || 162||

पद 163

to gājata jaṃva āikatī | taṃva ubheci hiye ghālitī | ekamekāṃte mhaṇatī | sāvadha re sāvadha || 163||

पद 164

tetha baḷeṃ prauḍhīpurate | je mahārathī vīra hote | tihīṃ punarapi daḷāteṃ | āvarileṃ || 164||

पद 165

मग सरिसपणें उठावले । दुणावटोनि उचलले । तया दंडी क्षोभलें । लोकत्रय ॥ १६५॥

maga sarisapaṇeṃ uṭhāvale | duṇāvaṭoni ucalale | tayā daṃḍī kṣobhaleṃ | lokatraya || 165||

पद 166

tetha bāṇavarī dhanurdhara | varṣatātī niraṃtara | jaise pralayāṃta jaladhara | anivāra kā || 166||

पद 167

teṃ dekhaliyā arjuneṃ | saṃtoṣa gheūni mane | maga saṃbhrame diṭhī sene | ghālitase || 167||

पद 168

taṃva saṃgrāmīṃ sajja jāhale | sakaḷa kaurava dekhile | maga līlā dhanuṣya ucalile | paṃḍukumareṃ || 168||

पद 169

te veḷīṃ arjuna mhaṇatase devā | ātāṃ jhaḍakarī rathu pelāvā | neūni madhyeṃ ghālāvā | dohīṃ daḷāṃ || 169||

पद 170

जंव मी नावेक । हे सकळ वीर सैनिक । न्याहळीन अशेख । झुंजते जे ॥ १७०॥

jaṃva mī nāveka | he sakaḷa vīra sainika | nyāhaḷīna aśekha | jhuṃjate je || 170||

पद 171

etha āle asatī āghave | parī kavaṇeṃsī myāṃ jhuṃjāve | he raṇīṃ lāge pahāveṃ | mhaṇaūniyāṃ || 171||

पद 172

bahutakaruni kaurava | he ātura duḥsvabhāva | vāṭivāṃvīṇa hāṃva | bāṃdhitī jhuṃjīṃ || 172||

पद 173

jhuṃjācī āvaḍī dharatī | parī saṃgrāmī vīra navhatī | he sāṃgena rāyāpratī | kāya saṃjayo mhaṇe | 173||

पद 174

āikā arjuna itukeṃ bolilā | taṃva kṛṣṇeṃ rathu pelilā | dohīṃ sainyāmāji kelā | ubhā teṇeṃ || 174||

पद 175

जेथ भीष्माद्रोणादिक । जवळिकेचि सन्मुख । पृथिविपति आणिक । बहुत आहाति ॥ १७५॥

jetha bhīṣmādroṇādika | javaḷikeci sanmukha | pṛthivipati āṇika | bahuta āhāti || 175||

पद 176

तेथ स्थिर करूनि रथु । अर्जुन असे पाहतु । तो दळभार समस्तु । संभ्रमेसी ॥ १७६॥

tetha sthira karūni rathu | arjuna ase pāhatu | to daḷabhāra samastu | saṃbhramesī || 176||

पद 177

maga devā mhaṇe dekha dekha | he gotraguru aśekha | taṃva kṛṣṇā manīṃ nāveka | vismo jāhalā || 177||

पद 178

to āpaṇayāṃ āpaṇa mhaṇe | etha kāyi kavaṇa jāṇe | heṃ manīṃ dharile yeṇeṃ | pari kāṃhī āścarya ase || 178||

पद 179

aisī puḍhīla se ghetu | to sahajeṃ jāṇe hṛdayasthu | pari ugā ase nivāṃtu | tiye veḷīṃ || 179||

पद 180

तंव तेथ पार्थु सकळ । पितृपितामह केवळ । गुरू बंधु मातुळ । देखता जाहला ॥ १८०॥

taṃva tetha pārthu sakaḷa | pitṛpitāmaha kevaḷa | gurū baṃdhu mātuḷa | dekhatā jāhalā || 180||

पद 181

इष्टमित्र आपुले । कुमरजन देखिले । हे सकळ असती आले । तयांमाजि ॥ १८१॥

iṣṭamitra āpule | kumarajana dekhile | he sakaḷa asatī āle | tayāṃmāji || 181||

पद 182

suhṛjjana sāsare | āṇikahī sakhe soīre | kumara pautra dhanurdhareṃ | dekhile tetha || 182||

पद 183

jayāṃ upakāra hote kele | kāṃ āpadīṃ je rākhile | he aso vaḍīla dhākule - | ādikaruni || 183||

पद 184

aise gotraci dohīṃ daḷīṃ | udita jāleṃ ase kaḷīṃ | heṃ arjune tiye veḷīṃ | avalokileṃ || 184||

कृपया परयाऽऽविष्टो विषीदन्नमब्रवीत ।

kṛpayā parayā''viṣṭo viṣīdannamabravīta |

पद 185

tetha manīṃ gajabaja jāhalī | āṇi āpaisī kṛpā ālī | teṇeṃ apamāneṃ nighālī | vīravṛtti || 185 ||

पद 186

jiyā uttama kuḷīṃciyā hotī | āṇi guṇalāvaṇya āthī | tiyā āṇikīṃte na sāhati | sutejapaṇeṃ || 186||

पद 187

naviye āvaḍīceni bhareṃ | kāmuka nijavanitā visare | maga pāḍeṃviṇa anusareṃ | bhramalā jaisā || 187||

पद 188

kīṃ tapobaḷeṃ ṛddhī | pātaliyā bhraṃśe buddhī | maga tayā viraktatāsiddhī | āṭhavenā|| 188||

पद 189

taiseṃ arjunā tetha jāhale | asateṃ puruṣatva gele | jeṃ aṃtaḥkaraṇa didhale | kāruṇyāsī || 189||

पद 190

dekhā maṃtrajñu baraḷu jāye | maga tetha kāṃ jaisā saṃcāru hoye | taisā to dhanurdhara mahāmoheṃ | ākaḷilā || 190||

पद 191

mhaṇaūni asatā dhīru gelā | hṛdayā drāvo ālā | jaisā caṃdrakaḷīṃ siṃpilā | somakāṃtu || 191||

पद 192

तयापरी पार्थु । अतिस्नेहें मोहितु । मग सखेद असे बोलतु । अच्युतेसी ॥ १९२॥

tayāparī pārthu | atisneheṃ mohitu | maga sakheda ase bolatu | acyutesī || 192||

पद 193

to mhaṇe avadhārī devā | myāṃ pāhilā hā meḷāvā | taṃva gotravargu āghavā | dekhilā etha || 193||

पद 194

he saṃgrāmīṃ ati udyata | jāhāle asatī kīra samasta | paṇa āpaṇapeyāṃ ucita | kevīṃ hoya || 194||

पद 195

yeṇeṃ nāṃveṃciṃ neṇoṃ kāyī | maja āpaṇapeṃ sarvathā nāhīṃ | mana buddhī ṭhāyīṃ | sthira nohe || 195 ||

पद 196

देखें देह कांपत । तोंड असे कोरडें होत । विकळता उपजत । गात्रांसी ॥ १९६ ॥

dekheṃ deha kāṃpata | toṃḍa ase koraḍeṃ hota | vikaḷatā upajata | gātrāṃsī || 196 ||

पद 197

sarvāṃgā kāṃṭāḷā ālā | ati saṃtāpu upanalā | tetha beṃbaḷe hātu gelā | gāṃḍīvācā || 197 ||

पद 198

teṃ na dharatāci niṣṭaleṃ | pari neṇeṃci hātoni paḍile | aise hṛdaya ase vyāpileṃ | moheṃ yeṇeṃ || 198 ||

पद 199

jeṃ vajrāpāsoni kaṭhiṇa | durdhara atidāruṇa | tayāhūna asādhāraṇa | heṃ sneha navala || 199 ||

पद 200

jeṇe saṃgrāmī harū jiṃtilā | nivātakavacāṃcā ṭhāvo pheḍilā | to arjuna moheṃ kavaḷilā | kṣaṇāmāji || 200 ||

पद 201

jaisā bhramara bhedī koḍeṃ | bhalataiseṃ kāṣṭha koraḍeṃ | pari kaḷikemājīṃ sāpaḍeṃ | kovaḷiyeṃ || 201 ||

पद 202

tetha uttīrṇa hoīla prāṇeṃ | parīṃ te kamaḷadaḷu cirūṃ neṇe | taise kaṭhīṇa kovaḷeṃpaṇe | sneha dekhā || 202 ||

पद 203

he ādipuruṣācī māyā | brahmeyāhi nayeci āyā | mhaṇaūnī bhulavilā aikeṃ rāyā | saṃjayo mhaṇe || 203 ||

पद 204

avadhārīṃ maga to arjunu |dekhoni sakaḷa svajanu | visaralā abhimānu | saṃgrāmīṃcā || 204 ||

पद 205

कैसी नेणों सदयता । उपनली येथे चित्ता । मग म्हणे कृष्णा आता । नसिजे एथ ॥ २०५ ॥

kaisī neṇoṃ sadayatā | upanalī yethe cittā | maga mhaṇe kṛṣṇā ātā | nasije etha || 205 ||

पद 206

mājheṃ atiśaya mana vyākuḷa | hotase vācā baraḷa | je vadhāve he sakaḷa | yeṇeṃ nāṃve || 206 ||

पद 207

yā kauravāṃ jarī vadhāveṃ | tarī yudhiṣṭhirādika kāṃ na vadhāve | he yera yera āghave | gotraja āmuce || 207 ||

पद 208

म्हणोनि जळो हें झुंज । प्रत्यया न ये मज । एणें काय काज । महापापें ॥ २०८ ॥

mhaṇoni jaḷo heṃ jhuṃja | pratyayā na ye maja | eṇeṃ kāya kāja | mahāpāpeṃ || 208 ||

पद 209

devā bahutaṃ parīṃ pāhatā | etha vokhaṭeṃ hoīla jhuṃjatāṃ | vara kāhīṃ cukavitāṃ | lābhu āthī || 209 ||

पद 210

tayā vijayavṛttī kāṃhī | maja sarvathā kāja nāhīṃ | etha rājya tarī kāyī | heṃ pāhuniyāṃ || 210 ||

पद 211

यां सकळांते वधावे । मग जे भोग भोगावे । ते जळोत आघवे । पार्थु म्हणे ॥ २११ ॥

yāṃ sakaḷāṃte vadhāve | maga je bhoga bhogāve | te jaḷota āghave | pārthu mhaṇe || 211 ||

पद 212

teṇeṃ sukheviṇa hoīla | tai bhalatehī sāhijela | vari jīvitahī veṃcijela | yācilāgīṃ || 212 ||

पद 213

parīṃ yāsī ghātu kīje | maga āpaṇa rājya bhogije | he svapnīṃhī mana mājhe | karūṃ na śake || 213 ||

पद 214

tarī āmhī kā janmāveṃ | kavaṇālāgīṃ jiyāveṃ | jeṃ vaḍilāṃ yāṃ ciṃtāveṃ | viruddha maneṃ || 214 ||

पद 215

putrāteṃ ipsī kuḷa | tayāceṃ kāyi heṃci phaḷa | je nirdāḷije kevaḷa | gotra āpule || 215 ||

पद 216

heṃ manīṃci kevi dharije | āpaṇa vajrāceyāṃ bolije | varī ghaḍe tarī kīje | bhale eyāṃ || 216 ||

पद 217

āmhīṃ jeṃ jeṃ joḍāveṃ | teṃ samastīṃ ihīṃ bhogāveṃ | he jīvitahī upakārāveṃ | kājīṃ yāṃcāṃ || 217 ||

पद 218

आम्ही दिगंतीचे भूपाळ । विभांडूनि सकळ । मग संतोषविजे कुळ । आपुलें जें ॥ २१८ ॥

āmhī digaṃtīce bhūpāḷa | vibhāṃḍūni sakaḷa | maga saṃtoṣavije kuḷa | āpuleṃ jeṃ || 218 ||

पद 219

teci he samasta | parī kaiseṃ karma viparīta | je jāhale asatī udyata | jhuṃjāvayā || 219 ||

पद 220

aṃtauriyā kumareṃ | sāṃḍoniyāṃ bhāṃḍāreṃ | śastrāgrīṃ jivhāreṃ | āropunī || 220 ||

पद 221

aisiyāṃte kaiseni māruṃ | kavaṇāvarī śastra dharūṃ | nija hṛdayā karūṃ | ghātu kevīṃ || 221 ||

पद 222

he neṇasī tūṃ kavaṇa | parī paila bhīṣma droṇa | jayāṃce upakāra asādhāraṇa | āmhāṃ bahuta || 222 ||

पद 223

etha śālaka sāsare mātuḷa | āṇī baṃdhu kīṃ heṃ sakaḷa | putra nātū kevaḷa | iṣṭahī asatī || 223 ||

पद 224

avadhārīṃ ati javaḷikece | he sakaḷahī soyare āmuce | mhaṇoni doṣa āthi vāce | bolatāṃci || 224 ||

पद 225

he varī bhalateṃ karitu | āṃtāci etheṃ māritu | pari āpaṇa maneṃ ghātu | na ciṃtāvā || 225 ||

पद 226

त्रैलोक्यींचे अनकळित । जरी राज्य होईल एथ । तरी हें अनुचित । नाचरें मी ॥ २२६ ॥

trailokyīṃce anakaḷita | jarī rājya hoīla etha | tarī heṃ anucita | nācareṃ mī || 226 ||

पद 227

jarī āja etha aiseṃ kīje | tarī kavaṇāṃcā manīṃ urije | sāṃga mukha kevīṃ pāhije | tujhe kṛṣṇā || 227 ||

पद 228

jarī vadhu karūnī gotrajāṃcā | tarī vasauṭā hoūna doṣāṃcā | maja joḍalāsi tūṃ hātīṃcā | dūrī hosī || 228 ||

पद 229

kuḷaharaṇīṃ pātakeṃ | tiye āṃgīṃ jaḍatī aśekheṃ | tayeṃ veḷī tūṃ kavaṇa keṃ | dekhāvāsī || 229 ||

पद 230

jaisā udyānāmājīṃ anaḷu | saṃcaralā dekhoni prabaḷu | maga kṣaṇabharī kokiḷu | sthira nohe || 230 ||

पद 231

सकर्दम सरोवरु । अवलोकूनि चकोरु । न सेवितु अव्हेरु । करूनि निघे ॥ २३१ ॥

sakardama sarovaru | avalokūni cakoru | na sevitu avheru | karūni nighe || 231 ||

पद 232

तयापरी तूं देवा । मज झकों न येसी मावा । जरी पुण्याचा वोलावा । नाशिजेल ॥ २३२ ॥

tayāparī tūṃ devā | maja jhakoṃ na yesī māvā | jarī puṇyācā volāvā | nāśijela || 232 ||

पद 233

mhaṇoni mī heṃ na karīṃ | iye saṃgrāmīṃ śastra na dharīṃ | heṃ kiḍāḷa bahutīṃ | parīṃ disatase || 233 ||

पद 234

tujhā aṃtarāya hoīla | maga sāṃgeṃ āmaceṃ kāya urela | teṇeṃ duḥkhe hiyeṃ phuṭela | tujavīṇa kṛṣṇā || 234 ||

पद 235

mhaṇāvūni kaurava he vadhijatī | maga āmhīṃ bhoga bhogijatī | he aso māta aghaḍatī | arjuna mhaṇe || 235 ||

पद 236

he abhimānapade bhulale | jarī pāṃ saṃgrāmā āle | tarhī āmhīṃ hita āpuleṃ | jāṇāveṃ lāge || 236 ||

पद 237

heṃ aiseṃ kaiseṃ karāveṃ | je āpule āpaṇa mārāve | jāṇata jāṇatāṃci sevāveṃ | kālakūṭa || 237 ||

पद 238

hāṃ jī mārgīṃ cālatāṃ | puḍhāṃ siṃha jāhalā avacitāṃ | to taṃva cukavitāṃ | lābhu āthī || 238 ||

पद 239

asatā prakāśu sāṃḍāvā | maga aṃdhakūpa āśrāvā | tarī tetha kavaṇu devā | lābhu sāṃge || 239 ||

पद 240

kā samora agni dekhonī | jarī na vacije vosaṃḍonī | tarī kṣaṇā ekā kavaḷūni | jāṃḷū sake || 240||

पद 241

taise doṣa he mūrta | aṃgī vājoṃ asatī pahāta | heṃ jāṇatāṃhī kevīṃ etha | pravartāveṃ || 241 ||

पद 242

aiseṃ pārtha tiye avasarīṃ | mhaṇe devā avadhārīṃ | yā kalmaṣācī thorī | sāṃgena tuja || 242 ||

पद 243

jaiseṃ kāṣṭheṃ kāṣṭha mathije | yetha vanhi eka upaje | teṇeṃ kāṣṭhajāta jāḷije | prajvaḷaleni || 243 ||

पद 244

taisā gotrīṃcī paraspareṃ | jarī vadhu ghaḍe matsareṃ | tarī teṇeṃ mahādoṣeṃ ghoreṃ | kuḷaci nāśe || 244||

पद 245

mhaṇavūni yeṇeṃ pāpeṃ | vaṃśajadharmu lope | maga adharmuci ārope | kuḷāmāji || 245 ||

पद 246

etha sārāsāra vicārāveṃ | kavaṇe kāya ācarāveṃ | āṇi vidhiniṣedha aghave | pāruṣati || 246 ||

पद 247

asatā dīpu davaḍīje | maga aṃdhakārīṃ rāhāṭije | je ujūṃci kā āḍaḷije | jayāparī || 247 ||

पद 248

taisā kuḷīṃ kuḷakṣayo hoya | taye veḷī to ādya dharmu jāya | maga āna kāṃhīṃ āhe | pāpāṃvācuni || 248 ||

पद 249

jaiṃ yamaniyama ṭhākatī | tetha iṃdriyeṃ sairā vicaratī | mhaṇavūni vyabhicāra ghaḍatī | kuḷastriyāṃsī || 249 ||

पद 250

uttama adhamīṃ saṃcaratī | aise varṇāvarṇa misaḷatī | tetha samūḷa upaḍatī | jātidharma || 250 ||

पद 251

jaisī cohaṭāciyā baḷī | pāvije sairā kāūḷīṃ | taisīṃ mahāpāpeṃ kuḷīṃ praveśatī || 251 ||

पद 252

मग कुळा देखा अशेखा । आंणि कुळघातका । येरयेरा नरक । जाणें आथी ॥ २५२ ॥

maga kuḷā dekhā aśekhā | āṃṇi kuḷaghātakā | yerayerā naraka | jāṇeṃ āthī || 252 ||

पद 253

dekheṃ vaṃśavṛddhi samasta | yāparī hoya patita | maga maga vovāṃḍitī svargastha | pūrvapuruṣa || 253 ||

पद 254

jetha nityādi kriyā ṭhāke | āṇi naimittika pārukhe | tetha kavaṇā tiḷodakeṃ | kavaṇa arpī || 254 ||

पद 255

tarī pitara kāya karitī | kaiseni svargīṃ basatī | mhaṇoni tehī yetī | kuḷāpāsī || 255 ||

पद 256

jaisā nakhāgrīṃ vyāḷu lāge | to śikhāṃta vyāpī vegeṃ | tevī ābrahma kuḷa avagheṃ | āplavije || 256 ||

पद 257

devā avadhārī āṇika eka | etha ghaḍe mahāpātaka | jai saṃgadoṣeṃ hā laukika | bhraṃśu pāve || 257 ||

पद 258

jaisā gharīṃ āpulā | vānivase vanhī lāgalā| to āṇikāṃhī prajvaḷilā | jāḷuni ghālī || 258 ||

पद 259

taisiyā tayā kuḷasaṃgatī | je je loka vartatī | tehī bādhu pāvatī | nimitteṃ yeṇeṃ || 259 ||

पद 260

taiseṃ nānā doṣeṃ sakaḷa | arjuna mhaṇe teṃ kuḷa | maga mahāghora kevaḷa | niraya bhogī || 260 ||

पद 261

paḍiliyā tiye ṭhāyīṃ | maga kalpāṃtīhī ugaṃḍu nāhī | yesaṇeṃ patana kuḷakṣayīṃ | arjuna mhaṇe || 261 ||

पद 262

devā heṃ vividha kānīṃ aikije | pari ajhunivarī trāsu nupaje | hṛdaya vajrāceṃ heṃ kāya kīje | avadhārī pāṃ || 262 ||

पद 263

apekṣije rājyasukha | jayālāgīṃ teṃ taṃva kṣaṇika | aise jāṇatāṃhī dokha | avherū nā || 263 ||

पद 264

he vaḍila sakaḷa āpule | vadhāvayā diṭhī sūdale | sāṃga pāṃ kāya thekuleṃ | ghaḍale āmhā || 264 ||

पद 265

ātāṃ yāvarī jeṃ jiyāveṃ | tayāpāsūni heṃ barave | je śastra sāṃḍūni sāhāve | bāṇa tyāṃce || 265 ||

पद 266

tayāvarī hoya jitukeṃ | teṃ maraṇahī varī nikeṃ | parī yeṇeṃ kalmaṣeṃ | cāḍa nāhīṃ || 266 ||

पद 267

aiseṃ dekhoni sakaḷa | arjuneṃ āpuleṃ kuḷa | maga mhaṇe rājya teṃ kevaḷa | nirayabhogu || 267 ||

पद 268

aiseṃ tiye avasarīṃ | arjuna bolilā samarīṃ | saṃjayo mhaṇe avadhārī | dhṛtarāṣṭrāteṃ || 268 ||

पद 269

maga atyaṃta udvegalā | na dharata gahiṃvarū ālā | tetha uḍī ghātalī khālāṃ | rathauniyāṃ || 269 ||

पद 270

jaisā rājakumaru padacyutu | sarvathā hoya upahṛtu | kāṃ ravi rāhugrastu | prabhāhīnu || 270 ||

पद 271

nā tarī mahāsiddhīsaṃbhrameṃ | jiṃtalā trāsu bhrame | maga ākaḷuni kāmeṃ | dīnu kīje || 271 ||

पद 272

taisā to dhanurdharu | atyaṃta duḥkheṃ jarjaru | dise jetha rahaṃvaru | tyajilā teṇeṃ || 272 ||

पद 273

maga dhanuṣyabāṇa sāṃḍile | na dharata aśrupāta āle | aiseṃ aike rāyā tetha vartaleṃ | saṃjayo mhaṇe || 273 ||

पद 274

ātā yāvarī to vaikuṃṭhnāthu | dekhoni sakheda pārthu | kavaṇeparī paramārthu | nirupīla || 274 ||

पद 275

te savistara puḍhārī kathā | ati sakautuka aikatāṃ | jñānadeva mhaṇe ātāṃ nivṛttidāsu || 275 ||

प्रथम अध्याय समाप्त ॥

prathama adhyāya samāpta ||

गीता श्लोक

गीता श्लोक पद 1

dhṛtarāṣṭra uvāca | dharmakṣetre kurukṣetre samavetā yuyutsavaḥ | māmakāḥ pāṇḍavāścaiva kimakurvata saṃjaya || 1||

गीता श्लोक पद 2

saṃjaya uvāca | dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryodhanastadā | ācāryamupasaṃgamya rājā vacanamabravīt || 2||

गीता श्लोक पद 3

paśyaitāṃ pāṇḍuputrāṇāmācārya mahatīṃ camūm | vyūḍhāṃ drupadaputreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā || 3||

गीता श्लोक पद 4

atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjunasamā yudhi | yuyudhāno virāṭaśca drupadaśca mahāratha: || 4||

गीता श्लोक पद 5

dhṛṣṭaketuścekitāna: kāśirājeśca vīryavāna | purujit kuṃtibhojaśca śaibyaśca narapuṃgava: || 5||

गीता श्लोक पद 6

yudhāmanyuśca vikrāṃta uttamaujāśca vīryavān | saubhadro draupadeyāśca sarva eva mahāratha: || 6||

गीता श्लोक पद 7

asmākaṃ tu viśiṣṭā ye tān nibodha dvijottama | nāyakā mama sainyasya saṃjñārthaṃ tān bravīmi te || 7||

गीता श्लोक पद 8

bhavān bhīṣmaśca karṇaśca kṛpaśca samiṃtiṃjaya: | aśvatthāmā vikarṇaśca somadattisthaiva ca || 8||

गीता श्लोक पद 9

anye ca bahava: śūrā madarthe tyaktajīvitā: | nānāśastrapraharaṇa: sarve yuddhaviśarada: || 9||

गीता श्लोक पद 10

aparyāptaṃ tadasmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam | paryāptaṃ tvidameṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam || 10||

गीता श्लोक पद 11

ayaneṣu ca sarveṣu yathābhāgamavasthitāḥ | bhīṣmamevābhirakṣantu bhavantaḥ sarva eva hi || 11||

गीता श्लोक पद 12

tasya sanayan harṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ | siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṃkhaṃ dadhmau pratāpavān || 12||

गीता श्लोक पद 13

tataḥ śaṃkhāśca bhairyaśca paṇavānakagomukhaḥ | sahasaivābhyahanyanta sa śabdastumulo'bhavat ||13||

गीता श्लोक पद 14

tataḥ śvetairhayairyukte mahati syandane sthitau | mādhavaḥ pāṃḍavaścaiva divyau śaṃkhau pradadhmatuḥ || 14||

गीता श्लोक पद 15

pāṃcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanaṃjayaḥ | pauṃḍraṃ dadhmau mahāśaṃkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ || 15||

गीता श्लोक पद 16

anaṃtavijayaṃ rājā kuṃtīputro yudhiṣṭhiraḥ | nakulaḥ sahadevaścaṃ sughoṣmaṇipuṣpakau || 16||

गीता श्लोक पद 17

kāśyaśca parameśvāsaḥ śikhaṃḍī ca mahārathaḥ | dṛṣṭadyumno virāṭaśca sātakiścāparājitaḥ || 17||

गीता श्लोक पद 18

drupado draupadeyāśca sarveśaḥ pṛthivīpate | saubhadraśca mahābāhuḥ śaṃkhān dadhmuḥ pṛthak pṛthak || 18||

गीता श्लोक पद 19

sa ghoṣo dhārtrarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat | nabhaśca pṛthivīṃścaiva tumulo vyanunādayan || 19||

गीता श्लोक पद 20

atha vyavasthitān dṛṣṭavā dhārtarāṣṭrānaṃ kapidhvajaḥ | pravṛtte śastrasaṃpāte dhanurudyamya pāṃḍavaḥ || 20||

गीता श्लोक पद 21

hṛṣīkeśaṃ tadā vākyamidamāha mahīpate | arjuna uvāca - senayorubhayormadhye rathaṃ sthāpaya me'cyuta || 21|

गीता श्लोक पद 22

yāvadetān nirikṣe'haṃ yoddhukāmānavasthitān | kairmayā saha yoddhavyasmin raṇasamudyame || 22||

गीता श्लोक पद 23

yotsyamānānavekṣe'haṃ ya ete'tra samāgataḥ | dhārtarāṣṭrasya durbuddheryuddhe priyacikirṣavaḥ || 23||

गीता श्लोक पद 24

saṃjaya uvāca: evamukto hṛṣīkeśo guḍākeśena bhārata | senayorubhayormadhye sthāpayitvā rathottamam || 24||

गीता श्लोक पद 25

bhīṣmadroṇapramukhataḥ sarveṣāṃ ca mahīkṣitām | uvāca pārtha paśyaitān samavetān kuruniti || 25||

गीता श्लोक पद 26

tatrāpaśyat sthitān pārthaḥ pitṛnatha pitāmahān | ācāryān mātulān bhrātṛn putrān pautrān sakhīṃsthatā || 26||

गीता श्लोक पद 27

śvaśurān suhṛdaścaiva senayorubhayorapi | tān samīkṣa sa kauṃteyaḥ sarvān bandhūnavasthitān || 27||

गीता श्लोक पद 28

दृष्ट्वेनं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थिताम् ।।२८॥

dṛṣṭvenaṃ svajanaṃ kṛṣṇa yuyutsuṃ samupasthitām ||28||

गीता श्लोक पद 29

sīdantī mama gātrāṇi mukhaṃ ca pariśuṣyati | vepathuśca śarīre me romāharṣaśca jāyate || 29||

गीता श्लोक पद 30

gāṃḍīvam straṃsate hastāt tvak caiva paridahyate | na ca śaknomyavasthātuṃ bhramatīva ca me manaḥ || 30||

गीता श्लोक पद 31

nimitāni ca paśyāmi viparītāni keśava | na ca śreyo'nupaśyāmi hatvā svajanamāhave || 31 ||

गीता श्लोक पद 32

na kāṅakṣe vijayaṃ kṛṣṇa na ca rājya sukhāni ca | kiṃ no rājyena goviṃda kiṃ bhogairjīvitena vā || 32 ||

गीता श्लोक पद 33

yeṣāmarthe kāṅakṣitaṃ no rājyaṃ bhogāḥ sukhāni ca | te ime'vasthitā yuddhe prāṇāṃstyaktvā dhanāni ca || 33 ||

गीता श्लोक पद 34

ācāryāḥ pitaraḥ putrāstathaiva ca pitāmahaḥ | mātulaḥ śvaśurāḥ pautrāḥ śyālāḥ saṃbaṃdhinastathā || 34||

गीता श्लोक पद 35

etānna hantumichāmi ghnato'pi maghusūdana | api trailokyarājyasya hetoḥ kiṃ na mahīkṛte || 35 ||

गीता श्लोक पद 36

nihatya dhārtarāṣṭrānnaḥ kā prītiḥ syājjanārdana | pāpanevāśrayedasmānhatvaitānātatāyinaḥ || 36 ||

गीता श्लोक पद 37

tasmānnārhā vayaṃ hantum dhārtarāṣṭrānsvabāṃdhavān | svajanaṃ hi kathaṃ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava || 37 ||

गीता श्लोक पद 38

yadyapyate na paśyaṃti lobhopahṛtacetasaḥ | kulakṣayakṛtaṃdoṣaṃ mitradrohe ca pātakam || 38 ||

गीता श्लोक पद 39

kathaṃ jñeyamasmābhiḥ pāpādasmānnivartitum | kulakṣayakṛtam doṣaṃ prapaśyadbhirjanārdana || 39 ||

गीता श्लोक पद 40

kulakṣaye praṇaśyaṃti kuladharmāḥ sanātanaḥ | dharme naṣṭe kulaṃ kṛtsanamadharmo'bhibhavatyuta || 40 ||

गीता श्लोक पद 41

adharmābhibhavāt kṛṣṇa praduṣyaṃti kulastriyaḥ | strīsu duṣṭāsu vārṣṇeya jāyate varṇasaṃkaraḥ || 41 ||

गीता श्लोक पद 41

saṃkaro narakāyaiva kulaghnānāṃ kulasya ca | pataṃti pitari hyeṣāṃ luptapiṃḍidakakriyāḥ || 41||

गीता श्लोक पद 43

doṣairetaiḥ kulaghnānāṃ varṇasaṃkarakārakaiḥ | utsādyaṃte jātidharmāḥ kuladharmāśca śāśvataḥ || 43 ||

गीता श्लोक पद 44

utsannakuladharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdana | narake niyataṃ vāso bhavatītyanuśuśruma || 44 ||

गीता श्लोक पद 45

aho vata mahat pāpaṃ kartuṃ vyavasitā vayamaṃ | yad rājyasukhalobhena hantuṃ svajanamudyatāḥ || 45 ||

गीता श्लोक पद 46

yadi māmapratīkāramaśastrataṃ śastrapāṇayaḥ | dhārtarāṣṭrā raṇe hanyustanaṃ me kṣemataraṃ bhavet || 46 ||

गीता श्लोक पद 47

saṃjaya uvācaḥ evamuktavārjuna: saṃkhye rathopasya upāviśat | visṛjya saśaraṃ cāpaṃ śokasaṃvignamānasaḥ || 47 ||

या पाठाविषयी

परिचय

ज्ञानेश्वरीचा अध्याय पहिला — भगवद्गीतेच्या अर्जुनविषादयोग या अध्यायावरील संत ज्ञानेश्वरांचे ओवीबद्ध भाष्य. या अध्यायात 277 ओव्या आहेत. मूळ गीतेचे श्लोक ज्या क्रमाने ज्ञानेश्वरीत येतात, त्याच क्रमाने येथे दिले आहेत.

॥ ज्ञानेश्वर माउली ज्ञानराज माउली तुकाराम ॥

संदर्भ 1

ज्ञानेश्वरी/अध्याय पहिला — mr.wikisource.org
मराठी विकिस्रोत आवृत्ती (revid 210782); ओवीक्रम पडताळून घेतला आहे.

परवाना: CC BY-SA 4.0 — Text adapted from Wikimedia projects, licensed CC BY-SA 4.0. Adaptations must be shared alike.

अर्थ वेद पथ संपादकीय संघाने संकलित व संपादित केले आहेत, आणि साहित्याचे टप्प्याटप्प्याने पुनरावलोकन सुरू आहे.

ज्ञानेश्वरी — अध्याय पहिला

या पाठाविषयी

परिचय

संदर्भ 1

चूक कळवा

संबंधित रचना 4

ज्ञानेश्वरी — अध्याय दहावा

ज्ञानेश्वरी — अध्याय अकरावा

ज्ञानेश्वरी — अध्याय बारावा

ज्ञानेश्वरी — अध्याय तेरावा

आणखी पाहा 22

आरती

श्री कृष्ण आरती — आरती कुंजबिहारी की

चालीसा

कृष्ण चालीसा

भजन

छुप छुप आये श्याम ले के ग्वाल बाल

दर्शन दो घनश्याम नाथ मेरी अखियाँ प्यासी

गोकुल में बजत बधाई

हरि सुन्दर नन्द मुकुन्द

कवच

श्रीगोपालकवचम्

अष्टोत्तर शतनामावली

कृष्ण अष्टोत्तर शतनामावली

व्रतकथा

गोवर्धन (अन्नकूट) कथा

गोवत्स द्वादशी (बछ बारस) व्रत कथा

श्री कृष्ण जन्माष्टमी व्रत कथा

राधाष्टमी व्रत कथा

देवी-देवता

कृष्ण

सण

होळी

जन्माष्टमी