श्री कृष्ण जन्माष्टमी व्रत कथा

कृष्ण जन्माष्टमी भाद्रपद महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील अष्टमीला साजरी केली जाते आणि हा भगवान श्रीकृष्णाच्या जन्माचा उत्सव आहे. खाली नारदांनी इंद्राला सांगितलेली व्रतकथा, उपवास व पूजाविधी तसेच पूजनफल पारंपरिक पाठानुसार दिले आहे.

कृष्ण जन्माष्टमी व्रतकथा

इंद्र म्हणाला— हे मुनिश्रेष्ठ! ते व्रत सांगा, ज्या व्रताने मनुष्यांना मुक्ती व लाभ प्राप्त होईल तसेच भोग व मोक्षही प्राप्त होईल. इंद्राचे बोलणे ऐकून नारद म्हणाले— त्रेता युगाच्या अखेरीस आणि द्वापर युगाच्या प्रारंभकाळी निंद्य कर्मे करणारा कंस नावाचा एक अत्यंत पापी दैत्य झाला. त्या दुष्ट व दुराचारी कंसाला देवकी नावाची एक सुंदर बहीण होती. देवकीच्या गर्भातून जन्मलेला आठवा पुत्र कंसाचा वध करील.

नारदांचे बोलणे ऐकून इंद्र म्हणाला— त्या दुराचारी कंसाच्या कथेचे विस्तारपूर्वक वर्णन करण्याची कृपा करा. इंद्राचे शंकायुक्त बोलणे ऐकून नारद म्हणाले— हे अदितिपुत्र इंद्रा! एकदा त्या दुष्ट कंसाने एका ज्योतिष्याला विचारले— माझा मृत्यू कशा प्रकारे व कोणाकडून होईल? ज्योतिषी म्हणाला— हे दानवश्रेष्ठ कंसा! वसुदेवाची पत्नी देवकी, जी वाक्पटू आहे आणि तुझी बहीणही आहे, तिच्याच गर्भातून जन्मलेला तिचा आठवा पुत्र, जो शत्रूंनाही पराभूत करून या संसारात कृष्ण नावाने विख्यात होईल, तोच एके दिवशी सूर्योदयकाळी तुझा वध करील. ज्योतिष्याचे बोलणे ऐकून कंस म्हणाला— हे दैवज्ञ, आता आपण हे सांगा की देवकीचा आठवा पुत्र कोणत्या महिन्यात कोणत्या दिवशी माझा वध करील? ज्योतिषी म्हणाला— हे महाराज! माघ महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील तिथीला सोळा कलांनी पूर्ण अशा श्रीकृष्णाशी तुझे युद्ध होईल. त्याच युद्धात ते तुझा वध करतील. म्हणून हे महाराज! तू आपल्या रक्षणाची व्यवस्था कर. इतके सांगितल्यानंतर नारदांनी इंद्राला म्हटले— ज्योतिष्याने सांगितलेल्या वेळीच कंसाचा मृत्यू कृष्णाच्या हातून निःसंशय होईल. तेव्हा इंद्र म्हणाला— हे मुनी! त्या दुराचारी कंसाच्या कथेचे वर्णन करा, आणि सांगा की कृष्णाचा जन्म कसा होईल तसेच कंसाचा मृत्यू कृष्णाकडून कशा प्रकारे होईल.

नारदांनी पुन्हा सांगण्यास सुरुवात केली— त्या दुराचारी कंसाने आपल्या एका द्वारपालाला सांगितले— माझ्या या प्राणांहून प्रिय बहिणीचे पूर्ण रक्षण कर. द्वारपाल म्हणाला— तसेच होईल. कंस गेल्यानंतर त्याची धाकटी बहीण दुःखी होत पाणी आणण्याच्या निमित्ताने घडा घेऊन तळ्यावर गेली. त्या तळ्याच्या काठी एका झाडाखाली बसून देवकी रडू लागली. त्याच वेळी यशोदा नावाच्या एका सुंदर स्त्रीने देवकीला प्रेमळ वाणीत विचारले— हे देवी! अशा प्रकारे तू का विलाप करत आहेस? तेव्हा दुःखी देवकीने यशोदेला सांगितले— हे बहिणी! नीच कर्मांत आसक्त असलेला दुराचारी कंस माझा ज्येष्ठ भ्राता आहे. त्या दुष्ट भ्रात्याने माझ्या कित्येक पुत्रांचा वध केला. सध्या माझ्या गर्भात आठवा पुत्र आहे. तो याचाही वध करील, कारण माझ्या ज्येष्ठ भ्रात्याला हे भय आहे की माझ्या आठव्या पुत्राकडून त्याचा मृत्यू निश्चितच होईल.

तेव्हा यशोदा म्हणाली— हे बहिणी! विलाप करू नकोस. मीही गर्भवती आहे. मला जर कन्या झाली तर तू आपल्या पुत्राच्या बदल्यात ती कन्या घे. अशा प्रकारे तुझा पुत्र कंसाच्या हातून मारला जाणार नाही.

त्यानंतर कंसाने आपल्या द्वारपालाला विचारले— देवकी कोठे आहे? सध्या ती दिसत नाही. तेव्हा द्वारपालाने कंसाला नम्र वाणीत सांगितले— हे महाराज! आपली बहीण पाणी आणण्यासाठी तळ्यावर गेली आहे. हे ऐकताच कंस क्रोधित झाला आणि त्याने द्वारपालाला त्याच स्थानी जाण्यास सांगितले जिथे ती गेली होती. द्वारपालाची दृष्टी तळ्याजवळ देवकीवर पडली. तेव्हा त्याने विचारले की आपण कोणत्या कारणाने इथे आला आहात? त्याचे बोलणे ऐकून देवकीने सांगितले की माझ्या घरात पाणी नव्हते, मी पाणी आणण्यासाठी जलाशयावर आले आहे. त्यानंतर देवकी आपल्या घराकडे निघून गेली.

कंसाने पुन्हा द्वारपालाला सांगितले की या घरात माझ्या बहिणीचे तू पूर्णपणे रक्षण कर. आता कंसाला इतके भय वाटू लागले की त्याने घराच्या आतील दरवाजांना विशाल कुलपे लावून घेतली आणि दरवाजाबाहेर दैत्य व राक्षसांना पहारेकरी म्हणून नेमले. कंस सर्व प्रकारे आपले प्राण वाचवण्याचा प्रयत्न करत होता. एकदा सिंह राशीत सूर्य असताना आकाशमंडलात जलधारी मेघांनी आपले प्रभुत्व स्थापन केले. भाद्रपद महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील अष्टमी तिथीला घनघोर मध्यरात्र होती. त्या वेळी चंद्रही वृषभ राशीत होता; रोहिणी नक्षत्र, बुधवारचा दिवस, सौभाग्ययोगाने युक्त चंद्र मध्यरात्री उदय पावल्यावर मध्यरात्रीनंतर एक घटिका उलटली की श्रुति-स्मृति-पुराणोक्त फळ निःसंशय प्राप्त होते.

नारदांनी पुन्हा इंद्राला सांगितले— अशा विजय नामक शुभ मुहूर्तावर श्रीकृष्णाचा जन्म झाला आणि श्रीकृष्णाच्याच प्रभावाने त्याच क्षणी बंदिगृहाचे दरवाजे आपोआप उघडले. दारावर पहारा देणारे राक्षस पहारेकरी सर्व मूर्च्छित झाले. देवकीने त्याच क्षणी आपल्या पती वसुदेवाला सांगितले— हे स्वामी! आपण निद्रेचा त्याग करा आणि माझ्या या पुत्राला गोकुळात घेऊन जा; तिथे या पुत्राला नंद गोपाची धर्मपत्नी यशोदा हिच्याकडे द्या. त्या वेळी यमुना पूर्णपणे पुराने भरलेली होती, परंतु जेव्हा वसुदेव बालक कृष्णाला सुपात घेऊन यमुना पार करण्यासाठी उतरले, त्याच क्षणी बालकाच्या चरणांचा स्पर्श होताच यमुना आपल्या पूर्वीच्या स्थिर रूपात आली. कसेबसे वसुदेव गोकुळात पोहोचले आणि नंदाच्या घरात प्रवेश करून त्यांनी आपला पुत्र तत्काळ त्यांना दिला व त्याच्या बदल्यात त्यांची कन्या घेतली. ते तत्काळ तेथून परत येऊन कंसाच्या बंदिगृहात पोहोचले.

प्रातःकाळी जेव्हा सर्व राक्षस पहारेकरी निद्रेतून जागे झाले तेव्हा कंसाने द्वारपालाला विचारले की आता देवकीच्या गर्भातून काय झाले? याचा शोध घेऊन मला सांग. द्वारपालांनी महाराजांची आज्ञा मानून कारागृहात जाऊन पाहिले तर तिथे देवकीच्या मांडीवर एक कन्या होती. ते पाहून द्वारपालांनी कंसाला कळवले, परंतु कंसाला तर त्या कन्येचीही भीती वाटू लागली. म्हणून तो स्वतः कारागृहात गेला आणि त्याने देवकीच्या मांडीवरून कन्येला हिसकावून घेतले व तिला एका दगडी शिळेवर आपटले; परंतु ती कन्या विष्णूच्या मायेने आकाशाकडे निघून गेली आणि अंतरिक्षात अदृश्य झाली. तिने आकाशवाणी करून कंसाला सांगितले की हे दुष्टा! तुला मारणारा गोकुळात नंदाच्या घरी जन्माला आला आहे आणि त्याच्याकडूनच तुझा मृत्यू सुनिश्चित आहे. माझे नाव तर वैष्णवी आहे; मी संसाराचे कर्ते भगवान विष्णूच्या मायेतून उत्पन्न झाले आहे. ती आकाशवाणी ऐकून कंस क्रोधित झाला. त्याने नंदाच्या घरी पूतना राक्षसीला कृष्णाचा वध करण्यासाठी पाठवले, परंतु जेव्हा ती राक्षसी कृष्णाला स्तनपान देऊ लागली तेव्हा कृष्णाने तिच्या स्तनातून तिचे प्राणच खेचून घेतले आणि ती राक्षसी कृष्ण-कृष्ण म्हणत मृत्यू पावली.

जेव्हा कंसाला पूतनेच्या मृत्यूची बातमी मिळाली तेव्हा त्याने कृष्णाचा वध करण्यासाठी कित्येक दैत्य पाठवले, परंतु सर्व कृष्णाच्या हातून मृत्यू पावले. त्यानंतर कंसाने काल्याख्य नावाच्या दैत्याला कावळ्याच्या रूपात पाठवले, परंतु तोही कृष्णाच्या हातून मारला गेला. आपल्या बलवान राक्षसांच्या मृत्यूच्या आघाताने कंस अत्यंत भयभीत झाला. त्याने द्वारपालांना आज्ञा दिली की नंदाला तत्काळ माझ्यासमोर हजर करा. द्वारपाल नंदाला घेऊन हजर झाल्यावर कंस नंदाला म्हणाला की जर तुला आपले प्राण वाचवायचे असतील तर पारिजाताची फुले घेऊन ये. जर तू ती आणू शकला नाहीस तर तुझा वध निश्चित आहे.

कंसाचे बोलणे ऐकून नंदाने ‘तसेच होईल’ असे म्हटले आणि आपल्या घराकडे निघून गेले. घरी येऊन त्यांनी संपूर्ण वृत्तान्त आपली पत्नी यशोदेला सांगितला, जो श्रीकृष्णही ऐकत होता. एके दिवशी श्रीकृष्ण आपल्या मित्रांसह यमुना नदीच्या काठी चेंडू खेळत होते आणि अचानक त्यांनी स्वतःच चेंडू यमुनेत फेकून दिला. यमुनेत चेंडू फेकण्याचा मुख्य उद्देश हाच होता की त्यांना कसेतरी पारिजाताची फुले आणायची होती. म्हणून ते कदंब वृक्षावर चढून यमुनेत उडी घेतली.

ही बातमी श्रीधर नावाच्या गोपाळाने यशोदेला सांगितली. हे ऐकून यशोदा धावत यमुना नदीच्या काठी येऊन पोहोचली आणि तिने यमुना नदीची प्रार्थना करत म्हटले— हे यमुने! जर मी बालकाला पाहीन तर भाद्रपद महिन्याच्या रोहिणीयुक्त अष्टमीचे व्रत अवश्य करीन. हजारो अश्वमेध यज्ञ, सहस्र राजसूय यज्ञ, दान, तीर्थ व व्रत केल्याने जे फळ प्राप्त होते, ते सर्व कृष्णाष्टमीचे व्रत केल्याने प्राप्त होते. ही गोष्ट नारद ऋषींनी इंद्राला सांगितली. इंद्र म्हणाला— हे मुनिश्रेष्ठ नारद! यमुना नदीत उडी घेतल्यानंतर त्या बालरूपी कृष्णाने पाताळात जाऊन काय केले? नारद म्हणाले— हे इंद्रा! पाताळात त्या बालकाला नागराजाच्या पत्नीने विचारले की तू इथे काय करत आहेस, कोठून आला आहेस आणि इथे येण्याचे काय प्रयोजन आहे?

नागपत्नी म्हणाली— हे कृष्णा! तू द्यूतक्रीडा केली आहेस का, ज्यात आपले सर्व धन हरलास? जर ही गोष्ट खरी असेल तर खडे, मुकुट आणि मण्यांचा हार घेऊन आपल्या घरी निघून जा, कारण सध्या माझे स्वामी शयन करत आहेत. जर ते उठले तर ते तुला भक्षण करून टाकतील. नागपत्नीचे बोलणे ऐकून कृष्ण म्हणाले— हे कान्ते! मी कोणत्या प्रयोजनाने इथे आलो आहे, तो वृत्तान्त मी तुला सांगतो. समजून घे की मी कालिय नागाचे मस्तक कंसासोबतच्या द्यूतात हरलो आहे आणि तेच घेण्यासाठी मी इथे आलो आहे. बालक कृष्णाचे हे बोलणे ऐकून नागपत्नी अत्यंत क्रोधित झाली आणि आपल्या झोपलेल्या पतीला उठवत तिने सांगितले— हे स्वामी! आपल्या घरी हा शत्रू आला आहे. म्हणून आपण याचे हनन करा.

आपल्या स्वामिनीचे बोलणे ऐकून कालिय नाग निद्रावस्थेतून जागा झाला आणि बालक कृष्णाशी युद्ध करू लागला. या युद्धात कृष्णाला मूर्च्छा आली; ती मूर्च्छा दूर करण्यासाठी त्यांनी गरुडाचे स्मरण केले. स्मरण होताच गरुड तिथे आले. श्रीकृष्ण आता गरुडावर आरूढ होऊन कालिय नागाशी युद्ध करू लागले आणि त्यांनी कालिय नागाला युद्धात पराभूत केले.

कालियाला हे कळून चुकले की श्रीकृष्ण हे भगवान विष्णूचेच अवतार आहेत. म्हणून त्याने कृष्णाच्या चरणी साष्टांग प्रणाम केला आणि पारिजातापासून उत्पन्न झालेली पुष्कळ फुले मुकुटात ठेवून कृष्णाला अर्पण केली. जेव्हा कृष्ण निघू लागले तेव्हा कालिय नागाची पत्नी म्हणाली— हे स्वामी! मी कृष्णाला ओळखू शकले नाही. हे जनार्दना, मंत्ररहित, क्रियारहित, भक्तिभावरहित अशा माझे रक्षण करा. हे प्रभू! माझे स्वामी मला परत द्या. तेव्हा श्रीकृष्ण म्हणाले— हे सर्पिणी! दैत्यांमध्ये जो सर्वात बलवान आहे, त्या कंसासमोर मी तुझ्या पतीला नेऊन सोडीन, अन्यथा तू आपल्या घरी निघून जा. आता श्रीकृष्ण कालिय नागाच्या फण्यावर नृत्य करत यमुनेच्या वर आले.

त्यानंतर कालियाच्या फुत्कारांनी तिन्ही लोक कंपायमान झाले. आता कृष्ण कंसाच्या मथुरा नगरीकडे निघाले. तिथे कमळपुष्पे पाहून यमुनेच्या मधल्या जलाशयात तो कालिय सर्पही निघून गेला.

इकडे कंसही विस्मित झाला आणि कृष्ण प्रसन्नचित्ताने गोकुळात परतले. ते गोकुळात आल्यावर त्यांची माता यशोदेने विविध प्रकारचे उत्सव केले. आता इंद्राने नारदांना विचारले— हे महामुने! संसारातील प्राणी बालक श्रीकृष्ण आल्याने अत्यंत आनंदित झाले. अखेर श्रीकृष्णांनी कोणकोणते चरित्र केले? ते सर्व आपण मला सांगण्याची कृपा करा. नारदांनी इंद्राला सांगितले— मन हरण करणारे मथुरा नगर यमुना नदीच्या दक्षिण भागात वसलेले आहे. तिथे कंसाचा महाबलशाली भाऊ चाणूर राहत होता. त्या चाणूरासोबत श्रीकृष्णाच्या मल्लयुद्धाची घोषणा करण्यात आली. हे इंद्रा! कृष्ण व चाणूराचे मल्लयुद्ध अत्यंत आश्चर्यजनक होते. चाणूराच्या तुलनेत कृष्ण बालरूपात होते. भेरी, शंख आणि मृदंगाच्या नादासह कंस व केशी हे युद्ध मथुरेच्या जनसभेच्या मध्यभागी पाहत होते. रंगशाळेच्या आखाड्यात चाणूर, मुष्टिक, शल, तोषल आदी मोठमोठे भयंकर पहिलवान दंगलीसाठी सज्ज होते. महाराज कंस आपल्या मोठमोठ्या नागरिकांसह व मित्रांसह उंच मंचावर विराजमान होऊन हे सर्व दृश्य पाहत होता.

रंगशाळेत प्रवेश करताच श्रीकृष्णांनी सहजपणे धनुष्य आपल्या डाव्या हाताने उचलले. पापणी लवते न लवते तोच सर्वांसमोर त्याची दोरी चढवली आणि दोरी अशी ओढली की ते धनुष्य भयंकर आवाज करत मोडून पडले. धनुष्याचे रक्षण करणाऱ्या सर्व सैनिकांना दोघा भावांनीच ठार केले. कुवलयापीडाचा वध करून श्रीकृष्णांनी त्याचे दोन्ही दात उपटून घेतले आणि त्यांनी माहूत व अनेक दुष्टांचा संहार केला. काही सैनिक पळून गेले आणि त्यांनी महाराज कंसाला सर्व माहिती दिली, तेव्हा कंसाने क्रोधाने दात-ओठ खात चाणूर व मुष्टिकाला लगेच दोन्ही बालकांचा वध करण्यास सांगितले. इतक्यात श्रीकृष्ण व बलदेव आपल्या अंगावर रक्ताचे काही शिंतोडे धारण करून हत्तीचे विशाल दात आपल्या खांद्यावर घेऊन हसतमुखाने आखाड्याजवळ पोहोचले. चाणूर व मुष्टिकाने त्या दोघा भावांना मल्लयुद्धासाठी ललकारले. नीतिविचारक श्रीकृष्णांनी आपल्या समवयस्क मल्लांशी लढण्याची गोष्ट सांगितली. परंतु चाणूराने श्रीकृष्णांना आणि मुष्टिकाने बलरामांना मोठ्या गर्वाने, महाराज कंसाचे मनोरंजन करण्यासाठी ललकारले. श्रीकृष्ण-बलरामांना तर तेच हवे होते. अशा प्रकारे मल्लयुद्ध सुरू झाले.

श्रीकृष्णांनी चाणूराला व बलरामांनी मुष्टिकाला आपटून त्यांचा वध केला. त्यानंतर कूट, शल, तोषल आदीही मारले गेले. इतक्यात कंसाने क्रोधित होऊन श्रीकृष्ण-बलदेव आणि नंद-वसुदेव या सर्वांना बंदी बनवण्याचा आदेश दिला. परंतु सर्वांच्या डोळ्यांदेखत मोठ्या वेगाने उसळी घेऊन श्रीकृष्ण त्याच्या मंचावर पोहोचले आणि त्याची शेंडी धरून त्याला खाली पाडले तसेच त्याच्या छातीवर उडी घेतली, ज्यामुळे त्याचे प्राण उडून गेले. अशा प्रकारे कंस मारला गेला. श्रीकृष्णांनी रंगशाळेत अनुचरांसह कंसाचा उद्धार केला. कंसाने पूजलेले शंकर हा रंग पाहून कृतकृत्य झाले. म्हणून त्यांचे नाव श्रीरंगेश्वर झाले. हे स्थान आजही कृष्णाच्या या रंगमयी लीलेची पताका फडकवत आहे. श्रीमद्भागवतानुसार तसेच श्री विश्वनाथ चक्रवर्ती पादांच्या विचारानुसार कंसाचा वध शिवरात्रीच्या दिवशी झाला होता, कारण कंसाने अक्रूराला एकादशीच्या रात्री आपल्या घरी बोलावून त्याच्याशी मंत्रणा केली होती.

श्रीकृष्णांनी आपले पाय चाणूराच्या गळ्यात अडकवून त्याचा वध केला. चाणूराच्या मृत्यूनंतर त्यांचे मल्लयुद्ध केशीसोबत झाले.

हे इंद्रा! त्याच क्षणी श्रीकृष्णांनी गरुड, बलराम तसेच सुदर्शन चक्राचे ध्यान केले, ज्याच्या परिणामी बलदेव सुदर्शन चक्र घेऊन गरुडावर आरूढ होऊन आले. त्यांना येताना पाहून बालक कृष्णांनी सुदर्शन चक्र त्यांच्याकडून घेऊन स्वतः गरुडाच्या पाठीवर बसून कोण जाणे किती राक्षस व दैत्यांचा वध केला, कितीकांचे शरीर अंगभंग करून टाकले. बलरामांनी आपल्या आयुध-शस्त्र नांगराने आणि कृष्णांनी सुदर्शन चक्राने माघ महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील सप्तमीला विशाल दैत्यसमूहाचा सर्वनाश केला.

उपवास व पूजाविधी

ही कथा ऐकल्यानंतर इंद्राने नारदांना सांगितले— हे ऋषी, या कृष्ण जन्माष्टमीचे पूर्ण विधान सांगा आणि ते केल्याने काय पुण्य प्राप्त होते, ते करण्याची काय विधी आहे?

नारद म्हणाले— हे इंद्रा! भाद्रपद महिन्याच्या कृष्णजन्माष्टमीला हे व्रत करावे. त्या दिवशी ब्रह्मचर्यादी नियमांचे पालन करत श्रीकृष्णाची स्थापना करावी. सर्वप्रथम श्रीकृष्णाची मूर्ती सुवर्णकलशावर स्थापन करून चंदन, धूप, पुष्प, कमलपुष्प आदींनी श्रीकृष्णप्रतिमेला वस्त्राने वेष्टित करून विधिपूर्वक अर्चन करावे. गुळवेल, लहान पितळ व सुंठ श्रीकृष्णासमोर वेगवेगळे ठेवावेत. त्यानंतर भगवान विष्णूच्या दहा रूपांना देवकीसह स्थापन करावे.

हरीच्या सान्निध्यात भगवान विष्णूचे दहा अवतार, गोपिका, यशोदा, वसुदेव, नंद, बलदेव, देवकी, गायी, वत्स, कालिय, यमुना नदी, गोपगण व गोपपुत्र यांचे पूजन करावे. त्यानंतर आठव्या वर्षाच्या समाप्तीला या महत्त्वपूर्ण व्रताचे उद्यापनकर्मही करावे.

यथाशक्ती विधानाने श्रीकृष्णाची सुवर्णप्रतिमा बनवावी. त्यानंतर मत्स्य-कूर्म या मंत्राने अर्चनादी करावे. आचार्य ब्रह्मा तसेच आठ ऋत्विजांचे वैदिक रीतीने वरण करावे. प्रतिदिन ब्राह्मणाला दक्षिणा व भोजन देऊन प्रसन्न करावे.

पूर्ण विधी

उपवासाच्या आदल्या रात्री हलके भोजन करावे आणि ब्रह्मचर्याचे पालन करावे. उपवासाच्या दिवशी प्रातःकाळी स्नानादी नित्यकर्मांतून निवृत्त व्हावे. नंतर सूर्य, सोम, यम, काल, संधी, भूत, पवन, दिक्पती, भूमी, आकाश, खेचर, अमर व ब्रह्मादींना नमस्कार करून पूर्वेकडे किंवा उत्तरेकडे तोंड करून बसावे. त्यानंतर जल, फळ, दर्भ व गंध घेऊन संकल्प करावा— ममाखिलपापप्रशमनपूर्वक सर्वाभीष्ट सिद्धये श्रीकृष्ण जन्माष्टमी व्रतमहं करिष्ये॥

आता माध्याह्नकाळी काळ्या तिळांच्या पाण्याने स्नान करून देवकीसाठी सूतिकागृह नियत करावे. त्यानंतर भगवान श्रीकृष्णाची मूर्ती किंवा प्रतिमा स्थापन करावी. मूर्तीत बालक श्रीकृष्णाला स्तनपान देणारी देवकी असावी आणि लक्ष्मीने त्यांच्या चरणांना स्पर्श केलेला असावा अथवा असा भाव असावा. त्यानंतर विधिविधानाने पूजन करावे. पूजनात देवकी, वसुदेव, बलदेव, नंद, यशोदा आणि लक्ष्मी या सर्वांचे नाव क्रमशः निर्दिष्ट करावे. मग पुढील मंत्राने पुष्पांजली अर्पण करावी— प्रणमे देव जननी त्वया जातस्तु वामनः। वसुदेवात् तथा कृष्णो नमस्तुभ्यं नमो नमः। सुपुत्रार्घ्यं प्रदत्तं मे गृहाणेमं नमोऽस्तु ते।

शेवटी प्रसादवाटप करून भजन-कीर्तन करत जागरण करावे.

पूजनफल

जी व्यक्ती जन्माष्टमीचे व्रत करते, ती ऐश्वर्य व मुक्ती प्राप्त करते. आयुष्य, कीर्ती, यश, लाभ, पुत्र व पौत्र प्राप्त करून याच जन्मात सर्व प्रकारची सुखे भोगून अखेरीस मोक्ष प्राप्त करते. जे मनुष्य भक्तिभावाने श्रीकृष्णाची कथा ऐकतात, त्यांची समस्त पापे नष्ट होतात. ते उत्तम गती प्राप्त करतात.