पुरुषसूक्तम्
oṃ sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt | sa bhūmigṃ sarvata spṛtvā'tyatiṣṭhaddaśāṅgulam || 1 ||
puruṣa evedagṃ sarvaṃ yadbhūtaṃ yacca bhāvyam | utāmṛtatvasyeśāno yadannenātirohati || 2 ||
etāvānasya mahimāto jyāyām̐śca pūruṣaḥ | pādo'sya viśvā bhūtāni tripādasyāmṛtaṃ divi || 3 ||
tripādūrdhva udaitpuruṣaḥ pādo'syehābhavat punaḥ | tato viṣvaṅ vyakrāmatsāśanānaśane abhi || 4 ||
tato virāḍajāyata virājo adhi pūruṣaḥ | sa jāto atyaricyata paścādbhūmimatho puraḥ || 5 ||
tasmādyajñāt sarvahutaḥ sambhṛtaṃ pṛṣadājyam | paśūgṃstām̐ścakre vāyavyānāraṇyā grāmyāśca ye || 6 ||
tasmādyajñāt sarvahuta ṛcaḥ sāmāni jajñire | chandāgṃsi jajñire tasmādyajustasmādajāyata || 7 ||
tasmādaśvā ajāyanta ye ke cobhayādataḥ | gāvo ha jajñire tasmāttasmājjātā ajāvayaḥ || 8 ||
taṃ yajñaṃ barhiṣi praukṣan puruṣaṃ jātamagrataḥ | tena devā ayajanta sādhyā ṛṣayaśca ye || 9 ||
yatpuruṣaṃ vyadadhuḥ katidhā vyakalpayan | mukhaṃ kimasyāsīt kiṃ bāhū kimūrū pādā ucyete || 10 ||
brāhmaṇo'sya mukhamāsīdbāhū rājanyaḥ kṛtaḥ | ūrū tadasya yadvaiśyaḥ padbhyāgṃ śūdro ajāyata || 11 ||
candramā manaso jātaścakṣoḥ sūryo ajāyata | śrotrādvāyuśca prāṇaśca mukhādagnirajāyata || 12 ||
nābhyā āsīdantarikṣagṃ śīrṣṇo dyauḥ samavartata | padbhyāṃ bhūmirdiśaḥ śrotrāttathā lokām̐2 akalpayan || 13 ||
yatpuruṣeṇa haviṣā devā yajñamatanvata | vasanto'syāsīdājyaṃ grīṣma idhmaḥ śaraddhaviḥ || 14 ||
saptāsyāsan paridhayastriḥ sapta samidhaḥ kṛtāḥ | devā yadyajñaṃ tanvānā abadhnan puruṣaṃ paśum || 15 ||
yajñena yajñamayajanta devāstāni dharmāṇi prathamānyāsan | te ha nākaṃ mahimānaḥ sacanta yatra pūrve sādhyāḥ santi devāḥ || 16 ||
oṃ sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt | sa bhūmigṃ sarvata spṛtvā'tyatiṣṭhaddaśāṅgulam || 1 ||
puruṣa evedagṃ sarvaṃ yadbhūtaṃ yacca bhāvyam | utāmṛtatvasyeśāno yadannenātirohati || 2 ||
etāvānasya mahimāto jyāyām̐śca pūruṣaḥ | pādo'sya viśvā bhūtāni tripādasyāmṛtaṃ divi || 3 ||
tripādūrdhva udaitpuruṣaḥ pādo'syehābhavat punaḥ | tato viṣvaṅ vyakrāmatsāśanānaśane abhi || 4 ||
tato virāḍajāyata virājo adhi pūruṣaḥ | sa jāto atyaricyata paścādbhūmimatho puraḥ || 5 ||
tasmādyajñāt sarvahutaḥ sambhṛtaṃ pṛṣadājyam | paśūgṃstām̐ścakre vāyavyānāraṇyā grāmyāśca ye || 6 ||
tasmādyajñāt sarvahuta ṛcaḥ sāmāni jajñire | chandāgṃsi jajñire tasmādyajustasmādajāyata || 7 ||
tasmādaśvā ajāyanta ye ke cobhayādataḥ | gāvo ha jajñire tasmāttasmājjātā ajāvayaḥ || 8 ||
taṃ yajñaṃ barhiṣi praukṣan puruṣaṃ jātamagrataḥ | tena devā ayajanta sādhyā ṛṣayaśca ye || 9 ||
yatpuruṣaṃ vyadadhuḥ katidhā vyakalpayan | mukhaṃ kimasyāsīt kiṃ bāhū kimūrū pādā ucyete || 10 ||
brāhmaṇo'sya mukhamāsīdbāhū rājanyaḥ kṛtaḥ | ūrū tadasya yadvaiśyaḥ padbhyāgṃ śūdro ajāyata || 11 ||
candramā manaso jātaścakṣoḥ sūryo ajāyata | śrotrādvāyuśca prāṇaśca mukhādagnirajāyata || 12 ||
nābhyā āsīdantarikṣagṃ śīrṣṇo dyauḥ samavartata | padbhyāṃ bhūmirdiśaḥ śrotrāttathā lokām̐2 akalpayan || 13 ||
yatpuruṣeṇa haviṣā devā yajñamatanvata | vasanto'syāsīdājyaṃ grīṣma idhmaḥ śaraddhaviḥ || 14 ||
saptāsyāsan paridhayastriḥ sapta samidhaḥ kṛtāḥ | devā yadyajñaṃ tanvānā abadhnan puruṣaṃ paśum || 15 ||
yajñena yajñamayajanta devāstāni dharmāṇi prathamānyāsan | te ha nākaṃ mahimānaḥ sacanta yatra pūrve sādhyāḥ santi devāḥ || 16 ||
इस पाठ के बारे में
परिचय
पुरुषसूक्त ऋग्वेदका प्रसिद्ध सूक्त है, जिसमें विराट् पुरुषका वर्णन है । गीताप्रेसके नित्यकर्म-पूजाप्रकाशमें यह श्रीसूक्तके बाद छपा है, और इसके मन्त्र पुस्तककी षोडशोपचार पूजन-विधियोंमें उपचार-क्रमसे प्रयुक्त होते हैं ।
पाठ-भेद
यह पाठ गीताप्रेसके नित्यकर्म-पूजाप्रकाश (पृष्ठ ३०८–३०९) के अनुसार है, और the same edition, printed twice के
internal cross-witness across नित्यकर्म-पूजाप्रकाश से मिलाया गया है ।
- कोई पाठ-भेद नहीं मिला ।
स्रोत 2
- नित्यकर्म-पूजाप्रकाश (गीताप्रेस, गोरखपुर) — पृष्ठ ३०८–३०९
Published text. Transcribed from the scanned pages (leaves 322–323); page confidence HIGH / HIGH. Set with the Vedic anusvāra as a separate hooked glyph (ꣳ, U+A8F3) throughout, as printed. The book prints no colophon for this text; an ornament closes it.
- पुरुषसूक्तम् (the same edition, printed twice) — internal cross-witness across नित्यकर्म-पूजाप्रकाश
Verification source, checked 2026-09-19. No independent digital edition of this text could be located, so the witness used is the book against itself: these mantras are also printed, separately typeset, inside the पूजन sequences of the same volume. Each stanza was searched for a second occurrence elsewhere in the 367-page corpus. 15 of the 16 stanzas occur a second time elsewhere in the book, in an independent typesetting that agrees. The remaining 1 rest on this single printing. The extraction of these pages carries zero uncertainty flags. No divergences.
अर्थ वेद पथ संपादकीय टीम द्वारा संकलित एवं संपादित हैं, और सामग्री की क्रमशः समीक्षा की जा रही है।