सकट चौथ (तिल चौथ) व्रत कथा

सकट चौथ (तिल चौथ) चे व्रत माघ महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील चतुर्थीला गणेशाला समर्पित असते. खाली या व्रताशी संबंधित पारंपरिक कथा दिल्या आहेत.

तिल चौथ कथा

सकट चौथचे व्रत माघ महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील चतुर्थीला केले जाते. या दिवशी गणेश व चंद्राची पूजा केली जाते. काही ठिकाणी याला तिल चौथ असेही म्हटले जाते.

एक सावकार दांपत्य होते, ज्यांना कोणतीही संतती नव्हती. एके दिवशी सावकाराची पत्नी अग्नी आणण्यासाठी शेजारच्या घरी गेली. तेथे तिने पाहिले की शेजारीण व इतर स्त्रिया पूजन करून कथा ऐकत आहेत. हे पाहून तिने विचारले — तुम्ही सर्व कोणाची पूजा व व्रत करत आहात आणि हे व्रत केल्याने कोणते फळ मिळते? शेजारणीने सावकाराच्या पत्नीला सांगितले की ही चतुर्थीची पूजा आहे. या दिवशी व्रत केल्याने आणि कथा सांगितल्याने-ऐकल्याने ताटातूट झालेले भेटतात. सुखसमृद्धी व संततीची मनोकामना पूर्ण होते. हे ऐकून सावकारिणीने तेथेच संकल्प केला की जर मला संतती झाली तर मीही सव्वा शेराचे तिळकूट अर्पण करीन.

सकट चौथ मातेने तिची मनोकामना पूर्ण केली आणि तिला पुत्ररत्न झाले, पण ती तिळकूट अर्पण करण्याचे विसरली. यानंतर तिला आणखी सहा मुलगे झाले, तरीही तिला तिळकूट अर्पण करण्याची आठवण झाली नाही. सातही मुलगे मोठे होऊ लागले. तिने मोठ्या मुलाच्या विवाहासाठी पुन्हा नवस बोलत म्हटले — जर माझ्या मुलाचा विवाह झाला तर सव्वा मणाचे तिळकूट अर्पण करीन. विवाहाच्या सर्व तयाऱ्या होऊ लागल्या, तरीही सावकारीण तिळकूट अर्पण करण्याचे विसरली.

जेव्हा तिचा मुलगा लग्नमंडपात बसला तेव्हा चौथ माता विनायकाने विचार केला की सावकारीण प्रत्येक वेळी तिळकुटाचा नवस बोलते खरी पण अर्पण एकदाही करत नाही. आता तर तिच्या मुलाचा विवाहही होणार आहे. जर आम्ही तिला चमत्कार दाखवला नाही तर आम्हाला कोण मानेल? असे म्हणून चौथ मातेने नवरदेवाला मंडपातून उचलून गावाबाहेर पिंपळाच्या झाडावर बसवले. नवरदेव अचानक असा लग्नमंडपातून गायब झाल्याने तेथे विवाहात सामील लोकांत हाहाकार माजला. सर्वत्र नवरदेवाचा शोध घेतला गेला, पण तो कोठेही सापडला नाही आणि दिवस उलटत गेले.

जेव्हा गणगौर पूजनासाठी गावाबाहेर मुली दूर्वा आणायला जात तेव्हा तीही मुलगी त्यांच्यासोबत जात असे जिचा पती लग्नमंडपातून गायब झाला होता. सर्व सख्या वाटेत एका पिंपळाजवळून जात तेव्हा पिंपळावर बसलेला तिचा नवरदेव तिला पाहून म्हणत असे — “आली माझी अर्धविवाहित.” हा आवाज ऐकून ती मुलगी चिंतित होई. याच चिंतेने ती अशक्त होत चालली होती. तेव्हा आईने अशक्त होण्याचे कारण विचारले तेव्हा मुलीने सांगितले की — मी जेव्हा जेव्हा गणगौर पूजण्यासाठी दूर्वा आणायला जाते तेव्हा पिंपळातून एक माणूस बोलतो — “आली माझी अर्धविवाहित.” त्याने नवरदेवाचे कपडे घातले आहेत, हातांना मेंदी लावली आहे आणि कंकण बांधले आहे, डोक्यावर बाशिंग बांधले आहे, डोळ्यांत काजळ घातले आहे.

मुलीचे बोलणे ऐकून आई त्या झाडाला पाहायला आली. आईने पाहिले की तो तर तिचाच जावई आहे जो लग्नमंडपातून अचानक गायब झाला होता. तिने आपल्या जावयाला तेथे बसण्याचे कारण विचारले तेव्हा नवरदेवाने सांगितले — मी चौथ मातेकडे गहाण आहे. माझ्या आईने तिळकुटाचा नवस बोलला होता आणि अर्पण केले नाही. यामुळे चौथ माता नाराज आहे आणि तिने मला येथे बसवले आहे. जावयाचे बोलणे ऐकून सासू त्याच वेळी त्याच्या आईकडे गेली आणि सर्व गोष्टी सांगितल्या. सावकारिणीने त्याच दिवशी अडीच मणाचे तिळकूट अर्पण करून चौथ मातेला नैवेद्य दाखवला आणि पूजा केली. यामुळे चौथ माता प्रसन्न झाली. तिने गहाण ठेवलेल्या मुलाला सोडून दिले आणि विवाह संपन्न झाला. यानंतर सावकारीण प्रत्येक चतुर्थीचे व्रत करू लागली.

सकट चौथ व्रत कथा

माघ कृष्ण चतुर्थीला सकटचा सण साजरा केला जातो. या दिवशी सकटहरण गणपती गणेशाचे पूजन होते. हे व्रत केल्याने सर्व कष्ट दूर होतात आणि समस्त इच्छा व कामनांची पूर्ती होते. या दिवशी स्त्रिया दिवसभर निर्जळी व्रत ठेवून संध्याकाळी फलाहार घेतात. दुसऱ्या दिवशी सकाळी सकट मातेला अर्पण केलेल्या पुरी-पक्वान्नांचा प्रसाद म्हणून स्वीकार करतात. तीळ भाजून गुळासोबत कुटले जातात. तिळकुटाचा बकराही बनवला जातो. त्याची पूजा करून घरातील एखादे मूल तिळकुटाच्या बकऱ्याची मान कापते. सर्वांना त्याचा प्रसाद दिला जातो. पूजेनंतर कथा ऐकतात.

एका नगरात एक कुंभार राहत होता. एकदा त्याने भांडी बनवून आवा लावला तर आवा भाजलाच नाही. हरून तो राजाकडे जाऊन प्रार्थना करू लागला. राजाने राजपंडितांना बोलावून कारण विचारले तेव्हा राजपंडित म्हणाले की प्रत्येक वेळी आवा लावताना मुलाचा बळी दिल्याने आवा भाजेल. राजाचा आदेश निघाला. बळी सुरू झाले. ज्या कुटुंबाची पाळी येई, ते कुटुंब आपल्या मुलांपैकी एक मूल बळीसाठी पाठवत असे.

याच प्रकारे काही दिवसांनंतर सकटच्या दिवशी एका म्हातारीच्या मुलाची पाळी आली. म्हातारीसाठी तोच जीवनाचा आधार होता. राजाज्ञा काही पाहत नाही. दुःखी म्हातारी विचार करत होती की माझा तर एकच मुलगा आहे, तोही सकटच्या दिवशी माझ्यापासून दुरावेल. म्हातारीने मुलाला सकटची सुपारी व दूर्वांचा विडा देऊन सांगितले — “भगवंताचे नाव घेऊन आव्यात बसून राहा, सकट माता रक्षण करेल.” बालकाला आव्यात बसवले गेले आणि म्हातारी सकट मातेसमोर बसून पूजा करू लागली.

आधी तर आवा भाजायला कित्येक दिवस लागत, पण या वेळी सकट मातेच्या कृपेने एकाच रात्रीत आवा भाजला गेला. सकाळी कुंभाराने पाहिले तेव्हा तो थक्क झाला — आवा भाजला होता. म्हातारीचा मुलगा तसेच इतर बालकेही जिवंत व सुरक्षित होती. नगरवासीयांनी सकटचा महिमा मान्य केला आणि मुलालाही धन्य मानले. सकट मातेच्या कृपेने नगरातील इतर बालकेही जिवंत झाली.