गणेश चतुर्थी

कधी साजरी केली जाते

हिंदू पंचांगानुसार गणेश चतुर्थी भाद्रपद महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील चतुर्थीला साजरी केली जाते. ग्रेगोरियन दिनदर्शिकेत ती ऑगस्ट किंवा सप्टेंबरमध्ये येते. उत्सव भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीपासून सुरू होऊन अनंत चतुर्दशीपर्यंत (भाद्रपद शुक्ल चतुर्दशी) दहा दिवस चालतो. शेवटच्या दिवशी भव्य मिरवणुकीसह गणेशविसर्जन केले जाते.

पूजाविधी

गणेश चतुर्थीला शुभ मुहूर्तावर गणपतीच्या मातीच्या मूर्तीची प्राणप्रतिष्ठा केली जाते. षोडशोपचार पूजाविधीने पूजन केले जाते; त्यात आवाहन, आसन, पाद्य, अर्घ्य, स्नान, वस्त्र, यज्ञोपवीत, गंध, पुष्प, धूप, दीप, नैवेद्य, तांबूल, दक्षिणा, आरती आणि प्रदक्षिणा यांचा समावेश होतो. मोदक हा गणपतीचा आवडता नैवेद्य आहे. दूर्वा, लाल फुले आणि शेंदूर विशेषत्वाने अर्पण केले जातात. गणपती अथर्वशीर्ष आणि गणपती स्तोत्राचे पठण केले जाते. अनंत चतुर्दशीला “गणपती बाप्पा मोरया, पुढच्या वर्षी लवकर या” या जयघोषात मूर्तीचे विसर्जन केले जाते.

पौराणिक कथा

शिवपुराणानुसार पार्वतीमातेने स्नान करताना आपल्या अंगावरील उटण्यापासून एका बालकाची मूर्ती घडवली आणि तिच्यात प्राण घातले. तिने या बालकाला दारावर पहारा देण्याची आज्ञा दिली. भगवान शिव परतले तेव्हा बालकाने त्यांना अडवले. संतापलेल्या शिवांनी बालकाचे शिर छाटले. पार्वतीच्या शोकाने द्रवून शिवांनी हत्तीच्या पिल्लाचे शिर लावून बालकाला पुनर्जीवित केले आणि त्याला गणांचा अधिपती ‘गणेश’ हे नाव दिले. सर्व देवांनी त्यांना प्रथम पूज्य असल्याचा वर दिला — कोणत्याही शुभकार्यात सर्वप्रथम गणपतीचीच पूजा केली जाईल.

परिचय

गणेश चतुर्थी, जिला विनायक चतुर्थी असेही म्हणतात, हा श्रीगणेशाच्या जन्मोत्सवाचा प्रमुख हिंदू सण आहे. श्रीगणेश हे बुद्धी, समृद्धी आणि शुभारंभाचे दैवत मानले जातात. हा सण विशेषतः महाराष्ट्र, गोवा, कर्नाटक, तेलंगणा आणि आंध्र प्रदेशात अत्यंत भव्यतेने साजरा होतो. घरोघरी आणि सार्वजनिक मंडपांत गणपतीच्या मूर्ती स्थापन केल्या जातात आणि दहा दिवस पूजाअर्चा केली जाते.

महत्त्व

गणेश चतुर्थीचे आध्यात्मिक महत्त्व अत्यंत खोल आहे. श्रीगणेश हे विघ्नहर्ता आहेत — ते सर्व अडथळे दूर करतात. त्यांचे मोठे मस्तक बुद्धी व विवेकाचे, मोठे कान ऐकण्याच्या क्षमतेचे, लहान डोळे एकाग्रतेचे आणि सोंड अनुकूलनशीलतेचे प्रतीक आहे. हा सण सामुदायिक एकतेचेही माध्यम आहे. लोकमान्य टिळकांनी स्वातंत्र्यचळवळीच्या काळात सार्वजनिक गणेशोत्सवाची परंपरा सुरू केली, जिने आज विशाल सामाजिक उत्सवाचे रूप घेतले आहे.