दीपावली (दिवाळी)

कधी साजरी केली जाते

हिंदू पंचांगानुसार दीपावली कार्तिक महिन्याच्या अमावास्येला साजरी केली जाते. ग्रेगोरियन दिनदर्शिकेनुसार ती ऑक्टोबर किंवा नोव्हेंबरमध्ये येते. कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीपासून (धनत्रयोदशी) शुक्ल द्वितीयेपर्यंत (भाऊबीज) हा उत्सव चालतो. मुख्य लक्ष्मीपूजन अमावास्येच्या रात्री केले जाते.

पूजाविधी

दीपावलीची मुख्य पूजा सायंकाळी केली जाते. प्रथम घराची स्वच्छता करून गंगाजल शिंपडले जाते. पूजास्थानी लक्ष्मीमाता आणि श्रीगणेशाच्या मूर्ती स्थापन केल्या जातात. कुंकू, अक्षता, फुले, धूप, दीप आणि नैवेद्याने पूजन केले जाते. लक्ष्मीची आरती केली जाते. व्यापारी वर्ग नव्या वहीखात्यांचे पूजन करतो. घराच्या प्रत्येक कोपऱ्यात दिवे लावले जातात आणि दारापुढे रांगोळी काढली जाते.

पौराणिक कथा

दीपावलीशी अनेक पौराणिक कथा जोडलेल्या आहेत. सर्वांत प्रचलित कथेनुसार प्रभू श्रीराम चौदा वर्षांचा वनवास पूर्ण करून आणि रावणाचा वध करून याच दिवशी अयोध्येला परतले. अयोध्यावासीयांनी त्यांच्या स्वागतासाठी सारे नगर दिव्यांनी उजळून टाकले होते. दुसऱ्या कथेनुसार समुद्रमंथनाच्या वेळी याच दिवशी लक्ष्मीमाता क्षीरसागरातून प्रकट झाली. म्हणूनच या दिवशी लक्ष्मीपूजनाला विशेष महत्त्व आहे.

परिचय

दीपावली, जिला दिवाळी असेही म्हणतात, हा हिंदू धर्मातील सर्वांत प्रमुख आणि भव्य सण आहे. या दिवशी घरे, मंदिरे आणि सार्वजनिक ठिकाणे दिवे, मेणबत्त्या आणि विद्युत रोषणाईने सजवली जातात, म्हणून त्याला ‘दिव्यांचा सण’ म्हणतात. हे पर्व अंधारावर प्रकाशाच्या, अज्ञानावर ज्ञानाच्या आणि वाइटावर चांगल्याच्या विजयाचे प्रतीक आहे. दीपावली हा पाच दिवस चालणारा महोत्सव असून त्यात धनत्रयोदशी, नरक चतुर्दशी, लक्ष्मीपूजन, गोवर्धन पूजा (बलिप्रतिपदा) आणि भाऊबीज यांचा समावेश होतो.

महत्त्व

दीपावलीचे आध्यात्मिक महत्त्व अत्यंत गहन आहे. अंधार कितीही दाट असला तरी एक छोटासा दिवाही तो दूर करू शकतो, हे हे पर्व शिकवते. लक्ष्मीपूजनाने भौतिक समृद्धी आणि गणेशपूजनाने बुद्धी व विवेक प्राप्त होतो. हा सण कुटुंबांना एकत्र आणतो, सामाजिक सद्भाव वाढवतो आणि नव्या सुरुवातीची संधी देतो. व्यापारी दृष्टीनेही हा नव्या आर्थिक वर्षाचा प्रारंभ मानला जातो.