गणपती

परिचय

श्री गणपती (गणेश) हे हिंदू धर्मातील सर्वाधिक पूजनीय देवतांपैकी एक आहेत. त्यांना विघ्नहर्ता (अडथळे दूर करणारे) आणि प्रथम पूज्य म्हटले जाते. कोणत्याही शुभ कार्याचा, पूजेचा वा अनुष्ठानाचा आरंभ सर्वप्रथम गणपतीच्या पूजनानेच होतो.

ते भगवान शिव आणि माता पार्वती यांचे पुत्र असून कार्तिकेय (स्कंद) यांचे बंधू आहेत. त्यांना बुद्धी, सिद्धी, ऋद्धी आणि विद्येचे दैवत मानले जाते. वेदव्यासांनी महाभारताची रचना गणपतींकडूनच लिहवून घेतली.

स्वरूप आणि प्रतीके

गणपतींचे स्वरूप अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आहे — गजाचे (हत्तीचे) मस्तक, मोठे उदर (लंबोदर), आणि चार भुजा ज्यांत परशू, पाश, मोदक व आशीर्वादमुद्रा आहे. त्यांचा एक दात तुटलेला असल्याने त्यांना एकदंत म्हणतात. त्यांचे वाहन मूषक (उंदीर) असून ते अहंकारावरील विजयाचे प्रतीक आहे. कपाळावर चंदनाचा टिळा आणि त्रिपुंड्र असतो.

पौराणिक कथा

गजमुखाची कथा: माता पार्वतीने स्नानापूर्वी चंदनाच्या उटीपासून गणेशाची निर्मिती केली आणि त्यांना द्वारावर पहारा देण्यास सांगितले. भगवान शिवांना प्रवेश नाकारला गेल्याने क्रोधाने त्यांनी गणेशाचे शिर छाटले. पार्वतीच्या विलापाने शिवांनी हत्तीचे मस्तक लावून गणेशाला पुनर्जीवित केले.

मोदक आणि पृथ्वीप्रदक्षिणा: देवतांनी घोषित केले की जो प्रथम पृथ्वीची प्रदक्षिणा करील त्याला श्रेष्ठ फळ मिळेल. कार्तिकेय मयूरावर निघाले, परंतु गणपतींनी आपल्या मातापित्यांना प्रदक्षिणा घालून सांगितले की मातापिताच संपूर्ण संसार आहेत.

महाभारतलेखन: वेदव्यासांनी गणपतींकडून महाभारत लिहवून घेतले. गणपतींनी अट घातली की व्यासांनी न थांबता सांगावे, आणि व्यासांनी अट घातली की गणपतींनी प्रत्येक श्लोकाचा अर्थ समजूनच लिहावा.

प्रमुख मंदिरे

• श्री सिद्धिविनायक मंदिर, मुंबई — भारतातील सर्वाधिक प्रसिद्ध गणपती मंदिरांपैकी एक
• श्रीमंत दगडूशेठ हलवाई गणपती मंदिर, पुणे — महाराष्ट्रातील अत्यंत प्रसिद्ध मंदिर
• अष्टविनायक, महाराष्ट्र — मोरगाव, सिद्धटेक, पाली, महड, थेऊर, लेण्याद्री, ओझर आणि रांजणगाव ही आठ प्राचीन स्वयंभू गणपती स्थाने
• त्रिनेत्र गणेश मंदिर, रणथंबोर, राजस्थान — जगातील एकमेव त्रिनेत्र गणेश मंदिर

प्रमुख सण

गणेश चतुर्थी हा सर्वांत प्रमुख सण असून भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीला साजरा होतो. दहा दिवस चालणाऱ्या या उत्सवात गणेशमूर्तीची प्रतिष्ठापना केली जाते आणि अनंत चतुर्दशीला विसर्जन होते. लोकमान्य टिळकांनी सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात करून त्याला लोकचळवळीचे रूप दिले. संकष्टी चतुर्थी दर महिन्याला पाळली जाते.

संबंधित मंत्र आणि स्तोत्रे

• बीजमंत्र: “ॐ गं गणपतये नमः”
• गणेश गायत्री: “ॐ एकदन्ताय विद्महे वक्रतुण्डाय धीमहि तन्नो दन्ती प्रचोदयात्”
• गणपती अथर्वशीर्ष: गणपतींचे प्रमुख वैदिक स्तोत्र
• संकटनाशन गणेश स्तोत्र: विघ्ननिवारणासाठी पठण केले जाते
• मराठी आरत्या: “सुखकर्ता दुखहर्ता वार्ता विघ्नाची”, “जय जय जी गणराया” — घरोघरी आणि उत्सवमंडपांत नित्य म्हटल्या जाणाऱ्या आरत्या