पार्वती

परिचय

देवी पार्वती ही हिंदू धर्मातील दिव्य माता, शक्ती आणि प्रेमाची देवता आहे. ती भगवान शिवाची पत्नी आणि गणेश व कार्तिकेय यांची माता आहे. पार्वती ही पर्वतराज हिमालय आणि मैना यांची कन्या; म्हणून तिला हिमावती, शैलपुत्री आणि गिरिजा असेही म्हणतात.

पार्वती ही आदिशक्ती देवी सतीचा पुनर्जन्म आहे. वडील दक्षाच्या यज्ञात अपमान झाल्याने सतीने अग्नीत देहत्याग केला होता. पुन्हा हिमालयाची कन्या पार्वती म्हणून जन्म घेऊन तिने कठोर तपश्चर्येने शिवाला पती म्हणून प्राप्त केले. ती शिवाची शक्ती आहे आणि अर्धनारीश्वर स्वरूपात शिव व पार्वती हे एकाच तत्त्वाचे दोन पैलू आहेत.

स्वरूप आणि प्रतीके

पार्वतीचे स्वरूप सौम्य, करुणामय आणि मातृत्वाने परिपूर्ण आहे. गौरी रूपात तिचा वर्ण गोरा आहे. ती हिरवी किंवा लाल वस्त्रे धारण करते. दोन किंवा चार भुजांत कमळ, दर्पण, जपमाळ आणि आशीर्वादमुद्रा असते. बहुधा तिला शिवाच्या डाव्या अंगाला बसलेली दाखवतात. तिचे वाहन सिंह किंवा वाघ आहे. शांत रूपात ती गौरी आहे आणि रौद्र रूपात काली, दुर्गा व चंडी.

पौराणिक कथा

कठोर तपश्चर्या: सतीच्या वियोगात शिव गहन ध्यानात मग्न होते. शिवाला प्रसन्न करण्यासाठी पार्वतीने अत्यंत कठोर तपश्चर्या केली. तिने अन्नत्याग करून केवळ वाळलेल्या पानांवर, नंतर पानांशिवायही (अपर्णा) तप केले. अखेर शिव तिच्या भक्तीने प्रसन्न झाले आणि त्यांनी विवाह स्वीकारला.

शिवाची परीक्षा: विवाहापूर्वी शिवांनी वृद्ध ब्राह्मणाचे रूप घेऊन पार्वतीसमोर शिवाची निंदा केली. पार्वतीने संतापून सांगितले की शिव कसेही असोत, ती त्यांच्याशीच विवाह करील. तिच्या अटळ भक्तीने शिव प्रसन्न झाले.

अर्धनारीश्वर: शिव आणि पार्वतीचे प्रेम व ऐक्य दाखवण्यासाठी अर्धनारीश्वर स्वरूप प्रकट झाले — अर्धा देह शिवाचा आणि अर्धा पार्वतीचा. हे पुरुष आणि प्रकृतीच्या अभेदाचे प्रतीक आहे.

प्रमुख मंदिरे

• मीनाक्षी अम्मन मंदिर, मदुराई, तमिळनाडू — पार्वतीच्या मीनाक्षी रूपाचे भव्य मंदिर
• कामाख्या मंदिर, गुवाहाटी, आसाम — प्रमुख शक्तिपीठांपैकी एक
• किलकारी भैरव आणि गौरी शंकर मंदिर, दिल्ली — प्राचीन गौरी-शंकर मंदिर
• तुळजाभवानी मंदिर, तुळजापूर, महाराष्ट्र — पार्वतीच्या भवानी रूपाचे प्रसिद्ध मंदिर

प्रमुख सण

गणगौर हा राजस्थान आणि मध्य प्रदेशातील पार्वतीचा (गौरीचा) प्रमुख सण चैत्र शुद्ध तृतीयेला साजरा होतो; विवाहित स्त्रिया सौभाग्याची कामना करतात. हरतालिका तृतीया भाद्रपद शुद्ध तृतीयेला साजरी केली जाते; ती शिव-पार्वती विवाहाशी निगडित आहे. नवरात्रीत पार्वतीच्या विविध रूपांची पूजा होते.

संबंधित मंत्र आणि स्तोत्रे

• पार्वती बीजमंत्र: “ॐ ह्रीं उमायै नमः”
• गौरी स्तोत्र: “सर्वमंगलमांगल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके…”
• ललिता सहस्रनाम: देवीची एक हजार नावे, ब्रह्मांड पुराणातील
• सौंदर्यलहरी: आदि शंकराचार्यरचित, देवीच्या सौंदर्याचे व महिम्याचे वर्णन