अहोई अष्टमी व्रत कथा

हे व्रत कार्तिक महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील अष्टमीच्या दिवशी केले जाते. हे व्रत आरोग्यप्राप्ती व दीर्घजीवी संतती होण्याच्या निमित्ताने केले जाते.

सेठ-सेठाणीची कथा

एका नगरात एक सावकार राहत होता. त्याला सात पुत्र होते. एके दिवशी सावकाराची पत्नी खाणीतून खणून माती आणण्यासाठी गेली. तिने माती खणण्यासाठी कुदळ चालवताच त्यात राहणारी स्याऊची पिल्ले प्रहाराने घायाळ होऊन मेली. सावकाराच्या पत्नीने स्याऊला रक्ताने माखलेली पाहिली तेव्हा तिला पिल्ले मेल्याचे अत्यधिक दुःख झाले. परंतु जे व्हायचे ते होऊन गेले होते. ही चूक तिच्याकडून नकळत घडली होती. म्हणून दुःखी मनाने ती घरी परतली. पश्चात्तापामुळे तिने माती आणलीही नाही.

यानंतर स्याऊ घरी आली तेव्हा तिला आपली पिल्ले मृतावस्थेत आढळली. ती दुःखाने कातर होऊन अत्यंत विलाप करू लागली. तिने ईश्वराची प्रार्थना केली की, ज्याने माझी पिल्ले मारली आहेत त्यालाही त्रिशोकदुःख भोगावे लागो. इकडे स्याऊच्या शापाने एका वर्षाच्या आत सेठाणीचे सातही पुत्र काळाच्या ग्रासात गेले. अशी दुःखद घटना पाहून सेठ-सेठाणी अत्यंत शोकाकुल झाले.

त्या दांपत्याने एखाद्या तीर्थस्थळी जाऊन आपल्या प्राणांचे विसर्जन करण्याचा मनोमन संकल्प केला. असा निश्चय करून सेठ-सेठाणी घरातून पायीच तीर्थाकडे निघाले. त्या दोघांचे शरीर पूर्णपणे अशक्त होईपर्यंत ते सतत पुढे चालत राहिले. जेव्हा ते चालण्यास अगदीच असमर्थ झाले, तेव्हा वाटेतच मूर्च्छित होऊन भूमीवर कोसळले. त्या दोघांची ही दयनीय दशा पाहून करुणानिधी भगवान त्यांच्यावर दयार्द्र झाले आणि आकाशवाणी झाली — ‘हे सेठ! तुझ्या सेठाणीने माती खणताना नकळत साळिंदराची पिल्ले मारली होती. म्हणून तुलाही आपल्या मुलांचे कष्ट सहन करावे लागले. भगवंतांनी आज्ञा दिली — आता तुम्ही दोघे आपल्या घरी जाऊन गाईची सेवा करा आणि अहोई अष्टमी आल्यावर विधिविधानपूर्वक प्रेमाने अहोई मातेची पूजा करा. सर्व जीवांवर दयाभाव ठेवा, कोणाचेही अहित करू नका. जर तुम्ही माझ्या सांगण्याप्रमाणे आचरण कराल, तर तुम्हाला संतानसुख प्राप्त होईल.’

ही आकाशवाणी ऐकून सेठ-सेठाणीला काहीसा धीर आला आणि ते दोघे भगवतीचे स्मरण करत आपल्या घराकडे निघाले. घरी पोहोचून त्या दोघांनी आकाशवाणीनुसार कार्य करण्यास सुरुवात केली. याबरोबरच ईर्ष्याद्वेषाच्या भावनेतून मुक्त होऊन सर्व प्राण्यांवर करुणेचा भाव ठेवण्यास सुरुवात केली.

भगवत्कृपेने सेठ-सेठाणी पुन्हा पुत्रवान होऊन सर्व सुखांचा भोग घेऊ लागले आणि अंतकाळी स्वर्गगामी झाले.

सावकाराची कथा

एका सावकाराला सात मुलगे, सात सुना व एक कन्या होती. त्याच्या सुना कार्तिक कृष्ण अष्टमीला अहोई मातेच्या पूजनासाठी जंगलात आपल्या नणंदेसह माती आणण्यास गेल्या. माती काढण्याच्या ठिकाणीच एका स्याऊची गुहा होती. माती खणताना नणंदेच्या हातून स्याऊचे पिल्लू जखमी होऊन मेले. स्याऊची माता म्हणाली, आता मी तुझी कूस बांधीन म्हणजे आता तुला मी संततिहीन करीन. तिचे बोलणे ऐकून नणंदेने आपल्या सर्व भावजयींना आपल्या बदल्यात कूस बांधून घेण्याचा आग्रह केला, परंतु तिच्या सर्व भावजयींनी तिचा प्रस्ताव नाकारला. परंतु तिच्या धाकट्या भावजयीने काहीसा विचार करून आपली कूस बांधून घेण्याची संमती नणंदेला दिली.

त्यानंतर त्या भावजयीला जी काही संतती होई ती सात दिवसांनंतरच मरत असे. एके दिवशी पंडिताला बोलावून या गोष्टीचा शोध घेतला गेला.

पंडित म्हणाला, तू काळ्या गाईची पूजा करत जा. काळी गाय नात्याने स्याऊची सखी लागते. तिने जर तुझी कूस सोडली तर मुले जिवंत राहू शकतील. पंडिताचे बोलणे ऐकून धाकट्या सुनेने दुसऱ्या दिवसापासूनच काळ्या गाईची सेवा करण्यास सुरुवात केली. ती रोज पहाटे उठून गाईचे शेण आदी साफ करत असे. गाईने मनात विचार केला की, हे काम कोण करत आहे, याचा शोध घेईन. दुसऱ्या दिवशी गोमाता पहाटे उठून पाहते तर काय, त्या ठिकाणी सावकाराची एक सून झाडलोट करून स्वच्छता करत आहे. गोमातेने त्या सुनेला विचारले की तू कशासाठी माझी एवढी सेवा करत आहेस आणि तुला माझ्याकडून काय हवे आहे? तुझी जी काही इच्छा असेल ती माझ्याकडे माग. सावकाराची सून म्हणाली — स्याऊ मातेने माझी कूस बांधली आहे, ज्यामुळे माझी मुले वाचत नाहीत. जर तुम्ही माझी कूस सोडवून द्याल तर मी तुमचे फार उपकार मानीन. गोमातेने तिचे म्हणणे मान्य केले आणि तिला सोबत घेऊन सात समुद्रांपलीकडे स्याऊ मातेकडे निघाली. वाटेत कडक उन्हाने व्याकूळ होऊन दोघी एका झाडाच्या सावलीत बसल्या.

ज्या झाडाखाली त्या दोघी बसल्या होत्या त्या झाडावर गरुड पक्ष्याचे एक पिल्लू राहत होते. थोड्याच वेळात एक साप येऊन त्या पिल्लाला मारू लागला. हे दृश्य पाहून सावकाराच्या सुनेने त्या सापाला मारून एका फांदीखाली लपवले आणि त्या गरुडाच्या पिल्लाला मरण्यापासून वाचवले. यानंतर त्या पक्ष्याच्या आईने तेथे रक्त पडलेले पाहून सावकाराच्या सुनेला चोचीने मारण्यास सुरुवात केली.

तेव्हा सावकाराची सून म्हणाली — मी तुझ्या पिल्लाला मारले नाही. तुझ्या पिल्लाला दंश करण्यासाठी एक साप आला होता, मी त्याला मारून तुझ्या पिल्लाचे रक्षण केले आहे. मेलेला साप फांदीखाली दबलेला आहे. सुनेच्या बोलण्याने ती प्रसन्न झाली आणि म्हणाली — तुला जे काही हवे असेल ते माझ्याकडे माग. सून तिला म्हणाली — सात समुद्रांपलीकडे स्याऊ माता राहते, तू मला स्याऊपर्यंत पोहोचव. तेव्हा त्या गरुडपक्षिणीने त्या दोघींना आपल्या पाठीवर बसवून समुद्राच्या पलीकडे स्याऊ मातेकडे पोहोचवले.

स्याऊ माता त्यांना पाहून म्हणाली — ये बहिणी, फार दिवसांनी आलीस. ती पुन्हा म्हणाली, माझ्या डोक्यात उवा झाल्या आहेत, तू त्या काढून दे. त्या काळ्या गाईच्या सांगण्यावरून सावकाराच्या सुनेने सुईने स्याऊ मातेच्या सर्व उवा काढल्या. यामुळे स्याऊ माता अत्यंत खूश झाली. स्याऊ मातेने त्या सावकाराच्या सुनेला सांगितले — तुला सात मुलगे आणि सात सुना होवोत. ऐकून सावकाराची सून म्हणाली — मला तर एकही मुलगा नाही, सात कोठून होणार? स्याऊ मातेने विचारले — याचे कारण काय आहे? ती म्हणाली, जर तुम्ही वचन द्याल तर याचे कारण सांगू शकते. स्याऊ मातेने तिला वचन दिले. वचनबद्ध करून घेतल्यानंतर सावकाराची सून म्हणाली — माझी कूस तुमच्याकडे बांधलेली आहे, ती सोडा.

स्याऊ माता म्हणाली — मी तुझ्या बोलण्यात येऊन फसले. आता मला तुझी कूस सोडावी लागेल. एवढे म्हणतानाच स्याऊ माता म्हणाली — आता तू घरी जा. तुला सात मुलगे व सात सुना होतील. घरी गेल्यावर तू अहोई मातेचे उद्यापन कर! सात सात अहोई बनवून सात कढया दे. तिने घरी परतून पाहिले तर तिला सात मुलगे व सात सुना बसलेल्या आढळल्या. ती आनंदाने भावविभोर झाली. तिने सात अहोई बनवून सात कढया देऊन उद्यापन केले. यानंतरच दिवाळी आली.

तिच्या जावा एकमेकींना म्हणू लागल्या — सर्वांनी पूजेचे काम लवकर पूर्ण करून घ्या. असे होऊ नये की, धाकटी सून आपल्या मुलांची आठवण काढून रडायला लागेल. नाहीतर रंगाचा बेरंग होईल. माहिती काढण्यासाठी त्यांनी आपल्या मुलांना धाकट्या सुनेच्या घरी पाठवले, कारण धाकटी सून रडत नव्हती. मुलांनी घरी जाऊन सांगितले की ती तेथे पीठ मळत आहे आणि उद्यापनाचा कार्यक्रम चालू आहे.

हे ऐकताच सर्व जावा येऊन तिला विचारू लागल्या की, तू आपली कूस कशी सोडवून घेतलीस? ती म्हणाली — स्याऊ मातेने कृपा करून तिची कूस सोडली. सर्व लोक अहोई मातेचा जयजयकार करू लागले. ज्या प्रकारे अहोई मातेने त्या सावकाराच्या सुनेची कूस सोडली, त्याच प्रकारे हे व्रत करणाऱ्या सर्व स्त्रियांच्या अभिलाषा पूर्ण होवोत.

अहोई अष्टमीची दुसरी कथा

प्राचीन काळी झाशीजवळील दतिया नामक नगरात चंद्रभान नावाचा सावकार राहत होता. त्याची पत्नी चंद्रिका फार सुंदर, सर्वगुणसंपन्न, सती-साध्वी, शीलवंत, चरित्रवान तसेच बुद्धिमान होती. त्यांना कित्येक पुत्रकन्या होत्या, परंतु त्या सर्व बालवयातच मृत्यू पावल्या. अशा प्रकारे संतती मरून गेल्याचे त्यांना फार दुःख होते. ते पतिपत्नी रोज मनोमन विचार करत असत की आम्ही मेल्यानंतर या अपार धनसंपत्तीचा अधिकारी कोण होणार? एके दिवशी त्या दोघांनी निश्चय केला की ही समस्त धनसंपत्ती त्यागून कोठेतरी वनात जाऊन भजन करावे. असा विचार करून ते दोघे आपले सर्व घरदार ईश्वरावर सोपवून जंगलाकडे निघाले. चालता चालता थकल्यावर काही वेळ थांबून विश्रांती घेत आणि पुन्हा चालू लागत. अशा प्रकारे चालता चालता ते दोघे बद्रिकाश्रमाजवळील शीतल कुंडावर जाऊन पोहोचले. तेथे पोहोचल्यावर त्या दोघांनी खानपान आदी सर्व त्यागले आणि निराहार राहून आपले प्राण त्यागण्याचा निश्चय केला. याच प्रकारे अन्नपाण्याविना सात दिवस घालवले. तेव्हा सातव्या दिवशी आकाशवाणी झाली की तुम्ही दोघे आपले प्राण त्यागू नका. हे सर्व दुःख तुम्हाला तुमच्या पूर्वपापांमुळे भोगावे लागले आहे, तर आता तुम्ही आपल्या पत्नीकडून अहोई आठे, जी कार्तिक महिन्याच्या कृष्ण पक्षात येते, त्याच आठेला अहोई मातेचे व्रत व पूजन करवा.

तेव्हा अहोई नामक देवी प्रसन्न होऊन साक्षात दर्शन देईल. तेव्हा तुम्ही तिच्याकडे आपल्या पुत्रांचे दीर्घायुष्य मागून घ्या आणि व्रताच्या दिवशी तुम्ही रात्री राधाकुंडात स्नान करा.

त्यानंतर या आकाशवाणीनुसार चंद्रभानाची पत्नी चंद्रिका हिने मोठ्या श्रद्धेने व स्वच्छ भावनेने विधिविधानाने अहोई आठेचे व्रत केले आणि तिने राधाकुंडात स्नान केले. जेव्हा ते दोघे स्नान करून परतले तेव्हा त्यांच्यावर प्रसन्न होऊन अहोई मातेने प्रत्यक्ष दर्शन देऊन वर मागण्यास सांगितले. तेव्हा त्या सावकार दांपत्याने हात जोडून सांगितले की हे माते! आमची मुले लहान वयातच मृत्यू पावतात, तर तुम्ही मुलांच्या दीर्घायुष्याचे वरदान द्या. मातेने वरदान दिले. असे म्हणून अहोई माता तेथेच अंतर्धान पावली. यानंतर सावकार-सावकारीण परतून आपल्या घरी आले आणि अहोई मातेच्या कृपेने काहीच दिवसांनंतर पुत्रवान झाले व गुणवान, बुद्धिमान पुत्र मिळाल्याने आनंदविभोर झाले. अहोई मातेच्या कृपेने या लोकात सुख भोगून ते वैकुंठाला गेले.

व्रतविधान व पूजन

हे व्रत दिवसभर निराहार राहून स्त्रियांकडून केले जाते. रात्री चंद्रोदय झाल्यानंतर भिंतीवर काढलेल्या अहोई मातेच्या चित्रासमोर एका लोट्यात पाणी भरून ठेवावे. चांदीची स्याऊची मूर्ती आणि दोन बाहुल्या ठेवून त्या मौलीत ओवाव्यात. त्यानंतर कुंकू, अक्षतांनी त्यांची पूजा करावी. पूजा केल्यानंतर दूधभात, हलवा आदींचा नैवेद्य अर्पण करावा.

त्यानंतर आधी ठेवलेल्या जलपूर्ण पात्रातून चंद्राला अर्घ्यदान करावे. यानंतर हातात गव्हाचे सात दाणे ठेवून अहोई मातेची कथा ऐकावी. कथाश्रवण केल्यानंतर मौलीत ओवलेली अहोई माता गळ्यात घालावी. अर्पण केलेला नैवेद्य ब्राह्मणाला दान करावा. ब्राह्मण नसल्यास आपल्या सासूलाच द्यावा. यानंतर स्वतः भोजन करावे.

प्रत्येक संतानोत्पत्तीनंतर एकेक अहोई मातेची मूर्ती बनवून आधीच्या ओवलेल्या मौलीत वाढवत जावी. प्रत्येक पुत्राच्या विवाहानंतरही याच प्रकारची क्रिया पुन्हा करावी. जेव्हा जेव्हा गळ्यातून अहोई काढण्याची आवश्यकता भासेल तेव्हा एखाद्या शुभ दिवशी काढून तिला गूळ आदींचा नैवेद्य देऊन जलाचे आचमन करवून ठेवावी. असे केल्याने संततीत वृद्धी होते. अहोई अष्टमीच्या पूजनानंतर ब्राह्मणाला कोहळा दान केल्याने विशेष फळाची प्राप्ती होते.