Chapter 4 — चतुर्थ अध्याय — Durga Saptashati

। ध्यानम् । ॐ कालाभ्राभां कटाक्षैररिकुलभयदां मौलिबद्धेन्दुरेखां शङ्खं चक्रं कृपाणं त्रिशिखमपि करैरुद्वहन्तीं त्रिनेत्राम् । सिंहस्कन्धाधिरूढां त्रिभुवनमखिलं तेजसा पूरयन्तीं ध्यायेद्दुर्गां जयाख्यां त्रिदशपरिवृतां सेवितां सिद्धिकामैः ॥

| dhyānam | oṃ kālābhrābhāṃ kaṭākṣairarikulabhayadāṃ maulibaddhendurekhāṃ śaṅkhaṃ cakraṃ kṛpāṇaṃ triśikhamapi karairudvahantīṃ trinetrām | siṃhaskandhādhirūḍhāṃ tribhuvanamakhilaṃ tejasā pūrayantīṃ dhyāyeddurgāṃ jayākhyāṃ tridaśaparivṛtāṃ sevitāṃ siddhikāmaiḥ ||

Meaning

Meditation: One should meditate on the Goddess Durgā named Jayā — radiant like dark clouds, whose sidelong glances strike terror into the host of enemies, bearing a streak of the moon bound in her crown, holding in her hands the conch, discus, sword and trident, three-eyed, mounted upon the shoulder of a lion, filling the entire triple world with her splendour, surrounded by the gods and served by those who seek spiritual attainment.

ॐ ऋषिरुवाच ॥ ४.१॥

oṃ ṛṣiruvāca || 4.1||

शक्रादयः सुरगणा निहतेऽतिवीर्ये तस्मिन्दुरात्मनि सुरारिबले च देव्या । तां तुष्टुवुः प्रणतिनम्रशिरोधरांसा वाग्भिः प्रहर्षपुलकोद्गमचारुदेहाः ॥ ४.२॥

śakrādayaḥ suragaṇā nihate'tivīrye tasmindurātmani surāribale ca devyā | tāṃ tuṣṭuvuḥ praṇatinamraśirodharāṃsā vāgbhiḥ praharṣapulakodgamacārudehāḥ || 4.2||

देव्या यया ततमिदं जगदात्मशक्त्या निःशेषदेवगणशक्तिसमूहमूर्त्या । तामम्बिकामखिलदेवमहर्षिपूज्यां भक्त्या नताः स्म विदधातु शुभानि सा नः ॥ ४.३॥

devyā yayā tatamidaṃ jagadātmaśaktyā niḥśeṣadevagaṇaśaktisamūhamūrtyā | tāmambikāmakhiladevamaharṣipūjyāṃ bhaktyā natāḥ sma vidadhātu śubhāni sā naḥ || 4.3||

यस्याः प्रभावमतुलं भगवाननन्तो ब्रह्मा हरश्च न हि वक्तुमलं बलं च । सा चण्डिकाखिलजगत्परिपालनाय नाशाय चाशुभभयस्य मतिं करोतु ॥ ४.४॥

yasyāḥ prabhāvamatulaṃ bhagavānananto brahmā haraśca na hi vaktumalaṃ balaṃ ca | sā caṇḍikākhilajagatparipālanāya nāśāya cāśubhabhayasya matiṃ karotu || 4.4||

या श्रीः स्वयं सुकृतिनां भवनेष्वलक्ष्मीः पापात्मनां कृतधियां हृदयेषु बुद्धिः । श्रद्धा सतां कुलजनप्रभवस्य लज्जा तां त्वां नताः स्म परिपालय देवि विश्वम् ॥ ४.५॥

yā śrīḥ svayaṃ sukṛtināṃ bhavaneṣvalakṣmīḥ pāpātmanāṃ kṛtadhiyāṃ hṛdayeṣu buddhiḥ | śraddhā satāṃ kulajanaprabhavasya lajjā tāṃ tvāṃ natāḥ sma paripālaya devi viśvam || 4.5||

किं वर्णयाम तव रूपमचिन्त्यमेतत् किञ्चातिवीर्यमसुरक्षयकारि भूरि । किं चाहवेषु चरितानि तवाति यानि सर्वेषु देव्यसुरदेवगणादिकेषु ॥ ४.६॥

kiṃ varṇayāma tava rūpamacintyametat kiñcātivīryamasurakṣayakāri bhūri | kiṃ cāhaveṣu caritāni tavāti yāni sarveṣu devyasuradevagaṇādikeṣu || 4.6||

हेतुः समस्तजगतां त्रिगुणापि दोषै- र्न ज्ञायसे हरिहरादिभिरप्यपारा । सर्वाश्रयाखिलमिदं जगदंशभूत- मव्याकृता हि परमा प्रकृतिस्त्वमाद्या ॥ ४.७॥

hetuḥ samastajagatāṃ triguṇāpi doṣai- rna jñāyase hariharādibhirapyapārā | sarvāśrayākhilamidaṃ jagadaṃśabhūta- mavyākṛtā hi paramā prakṛtistvamādyā || 4.7||

यस्याः समस्तसुरता समुदीरणेन तृप्तिं प्रयाति सकलेषु मखेषु देवि । स्वाहासि वै पितृगणस्य च तृप्तिहेतु- रुच्चार्यसे त्वमत एव जनैः स्वधा च ॥ ४.८॥

yasyāḥ samastasuratā samudīraṇena tṛptiṃ prayāti sakaleṣu makheṣu devi | svāhāsi vai pitṛgaṇasya ca tṛptihetu- ruccāryase tvamata eva janaiḥ svadhā ca || 4.8||

या मुक्तिहेतुरविचिन्त्यमहाव्रता त्वं अभ्यस्यसे सुनियतेन्द्रियतत्त्वसारैः । मोक्षार्थिभिर्मुनिभिरस्तसमस्तदोषै- र्विद्यासि सा भगवती परमा हि देवि ॥ ४.९॥

yā muktiheturavicintyamahāvratā tvaṃ abhyasyase suniyatendriyatattvasāraiḥ | mokṣārthibhirmunibhirastasamastadoṣai- rvidyāsi sā bhagavatī paramā hi devi || 4.9||

शब्दात्मिका सुविमलर्ग्यजुषां निधान- मुद्गीथरम्यपदपाठवतां च साम्नाम् । देवि त्रयी भगवती भवभावनाय वार्तासि सर्वजगतां परमार्तिहन्त्री ॥ ४.१०॥

śabdātmikā suvimalargyajuṣāṃ nidhāna- mudgītharamyapadapāṭhavatāṃ ca sāmnām | devi trayī bhagavatī bhavabhāvanāya vārtāsi sarvajagatāṃ paramārtihantrī || 4.10||

मेधासि देवि विदिताखिलशास्त्रसारा दुर्गासि दुर्गभवसागरनौरसङ्गा । श्रीः कैटभारिहृदयैककृताधिवासा गौरी त्वमेव शशिमौलिकृतप्रतिष्ठा ॥ ४.११॥

medhāsi devi viditākhilaśāstrasārā durgāsi durgabhavasāgaranaurasaṅgā | śrīḥ kaiṭabhārihṛdayaikakṛtādhivāsā gaurī tvameva śaśimaulikṛtapratiṣṭhā || 4.11||

ईषत्सहासममलं परिपूर्णचन्द्र- बिम्बानुकारि कनकोत्तमकान्तिकान्तम् । अत्यद्भुतं प्रहृतमात्तरुषा तथापि वक्त्रं विलोक्य सहसा महिषासुरेण ॥ ४.१२॥

īṣatsahāsamamalaṃ paripūrṇacandra- bimbānukāri kanakottamakāntikāntam | atyadbhutaṃ prahṛtamāttaruṣā tathāpi vaktraṃ vilokya sahasā mahiṣāsureṇa || 4.12||

दृष्ट्वा तु देवि कुपितं भ्रुकुटीकराल- मुद्यच्छशाङ्कसदृशच्छवि यन्न सद्यः । प्राणान् मुमोच महिषस्तदतीव चित्रं कैर्जीव्यते हि कुपितान्तकदर्शनेन ॥ ४.१३॥

dṛṣṭvā tu devi kupitaṃ bhrukuṭīkarāla- mudyacchaśāṅkasadṛśacchavi yanna sadyaḥ | prāṇān mumoca mahiṣastadatīva citraṃ kairjīvyate hi kupitāntakadarśanena || 4.13||

देवि प्रसीद परमा भवती भवाय सद्यो विनाशयसि कोपवती कुलानि । विज्ञातमेतदधुनैव यदस्तमेत- न्नीतं बलं सुविपुलं महिषासुरस्य ॥ ४.१४॥

devi prasīda paramā bhavatī bhavāya sadyo vināśayasi kopavatī kulāni | vijñātametadadhunaiva yadastameta- nnītaṃ balaṃ suvipulaṃ mahiṣāsurasya || 4.14||

ते सम्मता जनपदेषु धनानि तेषां तेषां यशांसि न च सीदति बन्धुवर्गः । धन्यास्त एव निभृतात्मजभृत्यदारा येषां सदाभ्युदयदा भवती प्रसन्ना ॥ ४.१५॥

te sammatā janapadeṣu dhanāni teṣāṃ teṣāṃ yaśāṃsi na ca sīdati bandhuvargaḥ | dhanyāsta eva nibhṛtātmajabhṛtyadārā yeṣāṃ sadābhyudayadā bhavatī prasannā || 4.15||

धर्म्याणि देवि सकलानि सदैव कर्मा- ण्यत्यादृतः प्रतिदिनं सुकृती करोति । स्वर्गं प्रयाति च ततो भवती प्रसादा- ल्लोकत्रयेऽपि फलदा ननु देवि तेन ॥ ४.१६॥

dharmyāṇi devi sakalāni sadaiva karmā- ṇyatyādṛtaḥ pratidinaṃ sukṛtī karoti | svargaṃ prayāti ca tato bhavatī prasādā- llokatraye'pi phaladā nanu devi tena || 4.16||

दुर्गे स्मृता हरसि भीतिमशेषजन्तोः स्वस्थैः स्मृता मतिमतीव शुभां ददासि । दारिद्र्यदुःखभयहारिणि का त्वदन्या सर्वोपकारकरणाय सदार्द्रचित्ता ॥ ४.१७॥

durge smṛtā harasi bhītimaśeṣajantoḥ svasthaiḥ smṛtā matimatīva śubhāṃ dadāsi | dāridryaduḥkhabhayahāriṇi kā tvadanyā sarvopakārakaraṇāya sadārdracittā || 4.17||

एभिर्हतैर्जगदुपैति सुखं तथैते कुर्वन्तु नाम नरकाय चिराय पापम् । सङ्ग्राममृत्युमधिगम्य दिवं प्रयान्तु मत्वेति नूनमहितान्विनिहंसि देवि ॥ ४.१८॥

ebhirhatairjagadupaiti sukhaṃ tathaite kurvantu nāma narakāya cirāya pāpam | saṅgrāmamṛtyumadhigamya divaṃ prayāntu matveti nūnamahitānvinihaṃsi devi || 4.18||

दृष्ट्वैव किं न भवती प्रकरोति भस्म सर्वासुरानरिषु यत्प्रहिणोषि शस्त्रम् । लोकान्प्रयान्तु रिपवोऽपि हि शस्त्रपूता इत्थं मतिर्भवति तेष्वहितेषुसाध्वी ॥ ४.१९॥

dṛṣṭvaiva kiṃ na bhavatī prakaroti bhasma sarvāsurānariṣu yatprahiṇoṣi śastram | lokānprayāntu ripavo'pi hi śastrapūtā itthaṃ matirbhavati teṣvahiteṣusādhvī || 4.19||

खड्गप्रभानिकरविस्फुरणैस्तथोग्रैः शूलाग्रकान्तिनिवहेन दृशोऽसुराणाम् । यन्नागता विलयमंशुमदिन्दुखण्ड- योग्याननं तव विलोकयतां तदेतत् ॥ ४.२०॥

khaḍgaprabhānikaravisphuraṇaistathograiḥ śūlāgrakāntinivahena dṛśo'surāṇām | yannāgatā vilayamaṃśumadindukhaṇḍa- yogyānanaṃ tava vilokayatāṃ tadetat || 4.20||

दुर्वृत्तवृत्तशमनं तव देवि शीलं रूपं तथैतदविचिन्त्यमतुल्यमन्यैः । वीर्यं च हन्तृ हृतदेवपराक्रमाणां वैरिष्वपि प्रकटितैव दया त्वयेत्थम् ॥ ४.२१॥

durvṛttavṛttaśamanaṃ tava devi śīlaṃ rūpaṃ tathaitadavicintyamatulyamanyaiḥ | vīryaṃ ca hantṛ hṛtadevaparākramāṇāṃ vairiṣvapi prakaṭitaiva dayā tvayettham || 4.21||

केनोपमा भवतु तेऽस्य पराक्रमस्य रूपं च शत्रुभयकार्यतिहारि कुत्र । चित्ते कृपा समरनिष्ठुरता च दृष्टा त्वय्येव देवि वरदे भुवनत्रयेऽपि ॥ ४.२२॥

kenopamā bhavatu te'sya parākramasya rūpaṃ ca śatrubhayakāryatihāri kutra | citte kṛpā samaraniṣṭhuratā ca dṛṣṭā tvayyeva devi varade bhuvanatraye'pi || 4.22||

त्रैलोक्यमेतदखिलं रिपुनाशनेन त्रातं त्वया समरमूर्धनि तेऽपि हत्वा । नीता दिवं रिपुगणा भयमप्यपास्तम् अस्माकमुन्मदसुरारिभवं नमस्ते ॥ ४.२३॥

trailokyametadakhilaṃ ripunāśanena trātaṃ tvayā samaramūrdhani te'pi hatvā | nītā divaṃ ripugaṇā bhayamapyapāstam asmākamunmadasurāribhavaṃ namaste || 4.23||

शूलेन पाहि नो देवि पाहि खड्गेन चाम्बिके । घण्टास्वनेन नः पाहि चापज्यानिःस्वनेन च ॥ ४.२४॥

śūlena pāhi no devi pāhi khaḍgena cāmbike | ghaṇṭāsvanena naḥ pāhi cāpajyāniḥsvanena ca || 4.24||

प्राच्यां रक्ष प्रतीच्यां च चण्डिके रक्ष दक्षिणे । भ्रामणेनात्मशूलस्य उत्तरस्यां तथेश्वरि ॥ ४.२५॥

prācyāṃ rakṣa pratīcyāṃ ca caṇḍike rakṣa dakṣiṇe | bhrāmaṇenātmaśūlasya uttarasyāṃ tatheśvari || 4.25||

सौम्यानि यानि रूपाणि त्रैलोक्ये विचरन्ति ते । यानि चात्यन्तघोराणि तै रक्षास्मांस्तथा भुवम् ॥ ४.२६॥

saumyāni yāni rūpāṇi trailokye vicaranti te | yāni cātyantaghorāṇi tai rakṣāsmāṃstathā bhuvam || 4.26||

खड्गशूलगदादीनि यानि चास्त्रानि तेऽम्बिके । करपल्लवसङ्गीनि तैरस्मान्रक्ष सर्वतः ॥ ४.२७॥

khaḍgaśūlagadādīni yāni cāstrāni te'mbike | karapallavasaṅgīni tairasmānrakṣa sarvataḥ || 4.27||

ऋषिरुवाच ॥ ४.२८॥

ṛṣiruvāca || 4.28||

एवं स्तुता सुरैर्दिव्यैः कुसुमैर्नन्दनोद्भवैः । अर्चिता जगतां धात्री तथा गन्धानुलेपनैः ॥ ४.२९॥

evaṃ stutā surairdivyaiḥ kusumairnandanodbhavaiḥ | arcitā jagatāṃ dhātrī tathā gandhānulepanaiḥ || 4.29||

भक्त्या समस्तैस्त्रिदशैर्दिव्यैर्धूपैः सुधूपिता । प्राह प्रसादसुमुखी समस्तान् प्रणतान् सुरान् ॥ ४.३०॥

bhaktyā samastaistridaśairdivyairdhūpaiḥ sudhūpitā | prāha prasādasumukhī samastān praṇatān surān || 4.30||

देव्युवाच ॥ ४.३१॥

devyuvāca || 4.31||

व्रियतां त्रिदशाः सर्वे यदस्मत्तोऽभिवाञ्छितम् ॥ ४.३२॥

vriyatāṃ tridaśāḥ sarve yadasmatto'bhivāñchitam || 4.32||

देवा ऊचुः ॥ ४.३३॥

devā ūcuḥ || 4.33||

भगवत्या कृतं सर्वं न किञ्चिदवशिष्यते ॥ ४.३४॥

bhagavatyā kṛtaṃ sarvaṃ na kiñcidavaśiṣyate || 4.34||

यदयं निहतः शत्रुरस्माकं महिषासुरः । यदि चापि वरो देयस्त्वयास्माकं महेश्वरि ॥ ४.३५॥

yadayaṃ nihataḥ śatrurasmākaṃ mahiṣāsuraḥ | yadi cāpi varo deyastvayāsmākaṃ maheśvari || 4.35||

संस्मृता संस्मृता त्वं नो हिंसेथाः परमापदः । यश्च मर्त्यः स्तवैरेभिस्त्वां स्तोष्यत्यमलानने ॥ ४.३६॥

saṃsmṛtā saṃsmṛtā tvaṃ no hiṃsethāḥ paramāpadaḥ | yaśca martyaḥ stavairebhistvāṃ stoṣyatyamalānane || 4.36||

तस्य वित्तर्द्धिविभवैर्धनदारादिसम्पदाम् । वृद्धयेऽस्मत्प्रसन्ना त्वं भवेथाः सर्वदाम्बिके ॥ ४.३७॥

tasya vittarddhivibhavairdhanadārādisampadām | vṛddhaye'smatprasannā tvaṃ bhavethāḥ sarvadāmbike || 4.37||

ऋषिरुवाच ॥ ४.३८॥

ṛṣiruvāca || 4.38||

इति प्रसादिता देवैर्जगतोऽर्थे तथात्मनः । तथेत्युक्त्वा भद्रकाली बभूवान्तर्हिता नृप ॥ ४.३९॥

iti prasāditā devairjagato'rthe tathātmanaḥ | tathetyuktvā bhadrakālī babhūvāntarhitā nṛpa || 4.39||

इत्येतत्कथितं भूप सम्भूता सा यथा पुरा । देवी देवशरीरेभ्यो जगत्त्रयहितैषिणी ॥ ४.४०॥

ityetatkathitaṃ bhūpa sambhūtā sā yathā purā | devī devaśarīrebhyo jagattrayahitaiṣiṇī || 4.40||

पुनश्च गौरीदेहात्सा समुद्भूता यथाभवत् । वधाय दुष्टदैत्यानां तथा शुम्भनिशुम्भयोः ॥ ४.४१॥

punaśca gaurīdehātsā samudbhūtā yathābhavat | vadhāya duṣṭadaityānāṃ tathā śumbhaniśumbhayoḥ || 4.41||

रक्षणाय च लोकानां देवानामुपकारिणी । तच्छृणुष्व मयाख्यातं यथावत्कथयामि ते ॥ ४.४२॥

rakṣaṇāya ca lokānāṃ devānāmupakāriṇī | tacchṛṇuṣva mayākhyātaṃ yathāvatkathayāmi te || 4.42||

। ह्रीं ॐ । उवाच ५, अर्धश्लोकौ २, श्लोकाः ३५, एवमादितः ॥ २५९॥

| hrīṃ oṃ | uvāca 5, ardhaślokau 2, ślokāḥ 35, evamāditaḥ || 259||