Skip to content
Ved Path The Path of Vedic Wisdom

Prathama Charitra

Chapter 1 — प्रथम अध्याय

The Slaying of Madhu & Kaiṭabha

Share
Viniyoga
Mantra

| dhyānam | oṃ khaḍgaṃ cakragadeṣucāpaparighāñchūlaṃ bhuśuṇḍīṃ śiraḥ śaṅkhaṃ sandadhatīṃ karaistrinayanāṃ sarvāṅgabhūṣāvṛtām | nīlāśmadyutimāsyapādadaśakāṃ seve mahākālikāṃ yāmastautsvapite harau kamalajo hantuṃ madhuṃ kaiṭabham ||

oṃ namaścaṇḍikāyai ||

oṃ aiṃ mārkaṇḍeya uvāca || 1.1||

sāvarṇiḥ sūryatanayo yo manuḥ kathyate'ṣṭamaḥ | niśāmaya tadutpattiṃ vistarādgadato mama || 1.2||

mahāmāyānubhāvena yathā manvantarādhipaḥ | sa babhūva mahābhāgaḥ sāvarṇistanayo raveḥ || 1.3||

svārociṣe'ntare pūrvaṃ caitravaṃśasamudbhavaḥ | suratho nāma rājābhūtsamaste kṣitimaṇḍale || 1.4||

tasya pālayataḥ samyak prajāḥ putrānivaurasān | babhūvuḥ śatravo bhūpāḥ kolāvidhvaṃsinastadā || 1.5||

tasya tairabhavad yuddhamatiprabaladaṇḍinaḥ | nyūnairapi sa tairyuddhe kolāvidhvaṃsibhirjitaḥ || 1.6||

tataḥ svapuramāyāto nijadeśādhipo'bhavat | ākrāntaḥ sa mahābhāgastaistadā prabalāribhiḥ || 1.7||

amātyairbalibhirduṣṭairdurbalasya durātmabhiḥ | kośo balaṃ cāpahṛtaṃ tatrāpi svapure tataḥ || 1.8||

tato mṛgayāvyājena hṛtasvāmyaḥ sa bhūpatiḥ | ekākī hayamāruhya jagāma gahanaṃ vanam || 1.9||

sa tatrāśramamadrākṣīddvijavaryasya medhasaḥ | praśāntaśvāpadākīrṇaṃ muniśiṣyopaśobhitam || 1.10||

tasthau kañcitsa kālaṃ ca muninā tena satkṛtaḥ | itaścetaśca vicaraṃstasmin munivarāśrame || 1.11||

so'cintayattadā tatra mamatvākṛṣṭamānasaḥ | matpūrvaiḥ pālitaṃ pūrvaṃ mayā hīnaṃ puraṃ hi tat || 1.12||

madbhṛtyaistairasadvṛttairdharmataḥ pālyate na vā | na jāne sa pradhāno me śūro hastī sadāmadaḥ || 1.13||

mama vairivaśaṃ yātaḥ kān bhogānupalapsyate | ye mamānugatā nityaṃ prasādadhanabhojanaiḥ || 1.14||

anuvṛttiṃ dhruvaṃ te'dya kurvantyanyamahībhṛtām | asamyagvyayaśīlaistaiḥ kurvadbhiḥ satataṃ vyayam || 1.15||

sañcitaḥ so'tiduḥkhena kṣayaṃ kośo gamiṣyati | etaccānyacca satataṃ cintayāmāsa pārthivaḥ || 1.16||

tatra viprāśramābhyāśe vaiśyamekaṃ dadarśa saḥ | sa pṛṣṭastena kastvaṃ bho hetuścāgamane'tra kaḥ || 1.17||

saśoka iva kasmāttvaṃ durmanā iva lakṣyase | ityākarṇya vacastasya bhūpateḥ praṇayoditam || 1.18||

pratyuvāca sa taṃ vaiśyaḥ praśrayāvanato nṛpam || 1.19||

vaiśya uvāca || 1.20||

samādhirnāma vaiśyo'hamutpanno dhanināṃ kule || 1.21||

putradārairnirastaśca dhanalobhādasādhubhiḥ | vihīnaśca dhanairdāraiḥ putrairādāya me dhanam || 1.22||

vanamabhyāgato duḥkhī nirastaścāptabandhubhiḥ | so'haṃ na vedmi putrāṇāṃ kuśalākuśalātmikām || 1.23||

pravṛttiṃ svajanānāṃ ca dārāṇāṃ cātra saṃsthitaḥ | kiṃ nu teṣāṃ gṛhe kṣemamakṣemaṃ kiṃ nu sāmpratam || 1.24||

kathaṃ te kiṃ nu sadvṛttā durvṛttāḥ kiṃ nu me sutāḥ || 1.25||

rājovāca || 1.26||

yairnirasto bhavām̐llubdhaiḥ putradārādibhirdhanaiḥ || 1.27||

teṣu kiṃ bhavataḥ snehamanubadhnāti mānasam || 1.28||

vaiśya uvāca || 1.29||

evametadyathā prāha bhavānasmadgataṃ vacaḥ || 1.30||

kiṃ karomi na badhnāti mama niṣṭhuratāṃ manaḥ | yaiḥ santyajya pitṛsnehaṃ dhanalubdhairnirākṛtaḥ || 1.31||

patisvajanahārdaṃ ca hārditeṣveva me manaḥ | kimetannābhijānāmi jānannapi mahāmate || 1.32||

yatpremapravaṇaṃ cittaṃ viguṇeṣvapi bandhuṣu | teṣāṃ kṛte me niḥśvāso daurmanasyaṃ ca jāyate || 1.33||

karomi kiṃ yanna manasteṣvaprītiṣu niṣṭhuram || 1.34||

mārkaṇḍeya uvāca || 1.35||

tatastau sahitau vipra taṃ muniṃ samupasthitau || 1.36||

samādhirnāma vaiśyo'sau sa ca pārthivasattamaḥ | kṛtvā tu tau yathānyāyaṃ yathārhaṃ tena saṃvidam || 1.37||

upaviṣṭau kathāḥ kāściccakraturvaiśyapārthivau || 1.38||

rājovāca || 1.39||

bhagavaṃstvāmahaṃ praṣṭumicchāmyekaṃ vadasva tat || 1.40||

duḥkhāya yanme manasaḥ svacittāyattatāṃ vinā | mamatvaṃ gatarājyasya rājyāṅgeṣvakhileṣvapi || 1.41||

jānato'pi yathājñasya kimetanmunisattama | ayaṃ ca nikṛtaḥ putrairdārairbhṛtyaistathojjhitaḥ || 1.42||

svajanena ca santyaktasteṣu hārdī tathāpyati | evameṣa tathāhaṃ ca dvāvapyatyantaduḥkhitau || 1.43||

dṛṣṭadoṣe'pi viṣaye mamatvākṛṣṭamānasau | tatkimetanmahābhāga yanmoho jñāninorapi || 1.44||

mamāsya ca bhavatyeṣā vivekāndhasya mūḍhatā || 1.45||

ṛṣiruvāca || 1.46||

jñānamasti samastasya jantorviṣayagocare || 1.47||

viṣayāśca mahābhāga yānti caivaṃ pṛthakpṛthak | divāndhāḥ prāṇinaḥ kecidrātrāvandhāstathāpare || 1.48||

keciddivā tathā rātrau prāṇinastulyadṛṣṭayaḥ | jñānino manujāḥ satyaṃ kiṃ tu te na hi kevalam || 1.49||

yato hi jñāninaḥ sarve paśupakṣimṛgādayaḥ | jñānaṃ ca tanmanuṣyāṇāṃ yatteṣāṃ mṛgapakṣiṇām || 1.50||

manuṣyāṇāṃ ca yatteṣāṃ tulyamanyattathobhayoḥ | jñāne'pi sati paśyaitān pataṅgāñchāvacañcuṣu || 1.51||

kaṇamokṣādṛtān mohātpīḍyamānānapi kṣudhā | mānuṣā manujavyāghra sābhilāṣāḥ sutān prati || 1.52||

lobhāt pratyupakārāya nanvetān kiṃ na paśyasi | tathāpi mamatāvartte mohagarte nipātitāḥ || 1.53||

mahāmāyāprabhāveṇa saṃsārasthitikāriṇā | tannātra vismayaḥ kāryo yoganidrā jagatpateḥ || 1.54||

mahāmāyā hareścaiṣā tayā sammohyate jagat | jñānināmapi cetāṃsi devī bhagavatī hi sā || 1.55||

balādākṛṣya mohāya mahāmāyā prayacchati | tayā visṛjyate viśvaṃ jagadetaccarācaram || 1.56||

saiṣā prasannā varadā nṛṇāṃ bhavati muktaye | sā vidyā paramā mukterhetubhūtā sanātanī || 1.57||

saṃsārabandhahetuśca saiva sarveśvareśvarī || 1.58||

rājovāca || 1.59||

bhagavan kā hi sā devī mahāmāyeti yāṃ bhavān || 1.60||

bravīti kathamutpannā sā karmāsyāśca kiṃ dvija | yatprabhāvā ca sā devī yatsvarūpā yadudbhavā || 1.61||

tatsarvaṃ śrotumicchāmi tvatto brahmavidāṃ vara || 1.62||

ṛṣiruvāca || 1.63||

nityaiva sā jaganmūrtistayā sarvamidaṃ tatam || 1.64||

tathāpi tatsamutpattirbahudhā śrūyatāṃ mama | devānāṃ kāryasiddhyarthamāvirbhavati sā yadā || 1.65||

utpanneti tadā loke sā nityāpyabhidhīyate | yoganidrāṃ yadā viṣṇurjagatyekārṇavīkṛte || 1.66||

āstīrya śeṣamabhajat kalpānte bhagavān prabhuḥ | tadā dvāvasurau ghorau vikhyātau madhukaiṭabhau || 1.67||

viṣṇukarṇamalodbhūtau hantuṃ brahmāṇamudyatau | sa nābhikamale viṣṇoḥ sthito brahmā prajāpatiḥ || 1.68||

dṛṣṭvā tāvasurau cograu prasuptaṃ ca janārdanam | tuṣṭāva yoganidrāṃ tāmekāgrahṛdayaḥ sthitaḥ || 1.69||

vibodhanārthāya harerharinetrakṛtālayām | viśveśvarīṃ jagaddhātrīṃ sthitisaṃhārakāriṇīm || 1.70||

nidrāṃ bhagavatīṃ viṣṇoratulāṃ tejasaḥ prabhuḥ || 1.71||

brahmovāca || 1.72||

tvaṃ svāhā tvaṃ svadhā tvaṃ hi vaṣaṭkāraḥ svarātmikā || 1.73||

sudhā tvamakṣare nitye tridhā mātrātmikā sthitā | ardhamātrā sthitā nityā yānuccāryāviśeṣataḥ || 1.74||

tvameva sandhyā sāvitrī tvaṃ devi jananī parā | tvayaitaddhāryate viśvaṃ tvayaitat sṛjyate jagat || 1.75||

tvayaitat pālyate devi tvamatsyante ca sarvadā | visṛṣṭau sṛṣṭirūpā tvaṃ sthitirūpā ca pālane || 1.76||

tathā saṃhṛtirūpānte jagato'sya jaganmaye | mahāvidyā mahāmāyā mahāmedhā mahāsmṛtiḥ || 1.77||

mahāmohā ca bhavatī mahādevī maheśvarī | prakṛtistvaṃ ca sarvasya guṇatrayavibhāvinī || 1.78||

kālarātrirmahārātrirmoharātriśca dāruṇā | tvaṃ śrīstvamīśvarī tvaṃ hrīstvaṃ buddhirbodhalakṣaṇā || 1.79||

lajjā puṣṭistathā tuṣṭistvaṃ śāntiḥ kṣāntireva ca | khaḍginī śūlinī ghorā gadinī cakriṇī tathā || 1.80||

śaṅkhinī cāpinī bāṇabhuśuṇḍīparighāyudhā | saumyā saumyatarāśeṣasaumyebhyastvatisundarī || 1.81||

parāparāṇāṃ paramā tvameva parameśvarī | yacca kiñcitkvacidvastu sadasadvākhilātmike || 1.82||

Viniyoga

so'pi nidrāvaśaṃ nītaḥ kastvāṃ stotumiheśvaraḥ | viṣṇuḥ śarīragrahaṇamahamīśāna eva ca || 1.84||

kāritāste yato'tastvāṃ kaḥ stotuṃ śaktimān bhavet | sā tvamitthaṃ prabhāvaiḥ svairudārairdevi saṃstutā || 1.85||

mohayaitau durādharṣāvasurau madhukaiṭabhau | prabodhaṃ ca jagatsvāmī nīyatāmacyuto laghu || 1.86||

bodhaśca kriyatāmasya hantumetau mahāsurau || 1.87||

ṛṣiruvāca || 1.88||

evaṃ stutā tadā devī tāmasī tatra vedhasā || 1.89||

viṣṇoḥ prabodhanārthāya nihantuṃ madhukaiṭabhau | netrāsyanāsikābāhuhṛdayebhyastathorasaḥ || 1.90||

nirgamya darśane tasthau brahmaṇo'vyaktajanmanaḥ | uttasthau ca jagannāthastayā mukto janārdanaḥ || 1.91||

ekārṇave'hiśayanāttataḥ sa dadṛśe ca tau | madhukaiṭabhau durātmānāvativīryaparākramau || 1.92||

krodharaktekṣaṇāvattuṃ brahmāṇaṃ janitodyamau | samutthāya tatastābhyāṃ yuyudhe bhagavān hariḥ || 1.93||

pañcavarṣasahasrāṇi bāhupraharaṇo vibhuḥ | tāvapyatibalonmattau mahāmāyāvimohitau || 1.94||

uktavantau varo'smatto vriyatāmiti keśavam || 1.95||

śrībhagavānuvāca || 1.96||

bhavetāmadya me tuṣṭau mama vadhyāvubhāvapi || 1.97||

kimanyena vareṇātra etāvaddhi vṛtaṃ mayā || 1.98||

ṛṣiruvāca || 1.99||

vañcitābhyāmiti tadā sarvamāpomayaṃ jagat || 1.100||

vilokya tābhyāṃ gadito bhagavān kamalekṣaṇaḥ | āvāṃ jahi na yatrorvī salilena pariplutā || 1.101||

ṛṣiruvāca || 1.102||

tathetyuktvā bhagavatā śaṅkhacakragadābhṛtā | kṛtvā cakreṇa vai chinne jaghane śirasī tayoḥ || 1.103||

evameṣā samutpannā brahmaṇā saṃstutā svayam | prabhāvamasyā devyāstu bhūyaḥ śaृṇu vadāmi te || 1.104||

| aiṃ oṃ | uvāca 14, ardhaślokāḥ 24, ślokāḥ 66, evamāditaḥ || 104||