श्री वैभव लक्ष्मी व्रत कथा

श्री वैभवलक्ष्मी व्रत माता लक्ष्मीची कृपा मिळवण्यासाठी शुक्रवारी केले जाते. खाली या व्रताची पूजनसामग्री, व्रतविधी आणि व्रतकथा दिली आहे.

वैभवलक्ष्मीचा ध्यानमंत्र

आसीना सरसीरुहे स्मितमुखी हस्ताम्बुजौर्विभृती, दानं पद्म चुगाभये च वपुषा सौदामिनी सन्निभा॥ मुक्ताहार विराजन पृथुलोत्तुंगस्यनोद्भासिनी। वायाद्रुः कमल कटाक्ष विभवैरानंदयंती हरिम्॥

श्री वैभवलक्ष्मी व्रत कथा

एका काळची गोष्ट आहे की एका शहरात शीला नावाची एक स्त्री आपल्या पतीसह राहत होती. शीला स्वभावाने धार्मिक प्रवृत्तीची होती. आणि भगवंताच्या कृपेने तिला जे काही प्राप्त झाले होते, त्यातच ती संतोष मानत असे. शहरी जीवन ती जगत होती खरी, परंतु शहरी जीवनाचा रंग तिच्यावर चढला नव्हता. भजनकीर्तन, भक्तिभाव आणि परोपकाराचा भाव तिच्यात अजूनही होता.

ती आपल्या पतीत व आपल्या संसारात प्रसन्न होती. आजूबाजूचे लोकही तिची प्रशंसा करत असत. पाहता पाहता काळ बदलला आणि तिचा पती कुसंगतीचा बळी झाला. तो लवकर श्रीमंत होण्याची स्वप्ने पाहू लागला. अधिकाधिक धन प्राप्त करण्याच्या लोभात तो चुकीच्या मार्गावर गेला. जीवनात मार्गापासून भरकटल्यामुळे त्याची स्थिती भिकाऱ्यासारखी झाली. वाईट मित्रांच्या संगतीमुळे त्याला दारू, जुगार, शर्यत व नशिल्या पदार्थांचे सेवन करण्याची सवय लागली. या घाणेरड्या सवयींत त्याने आपले सर्व धन गमावले.

आपले घर व आपल्या पतीची ही स्थिती पाहून शीला फार दुःखी राहू लागली. परंतु ती भगवंतावर आस्था ठेवणारी स्त्री होती. तिचा आपल्या देवावर पूर्ण विश्वास होता. एके दिवशी दुपारी तिच्या घराच्या दारावर कोणीतरी हाक मारली. दार उघडल्यावर समोर शेजारच्या मातोश्री उभ्या होत्या. मातेच्या चेहऱ्यावर विशेष तेज होते. ती करुणा व स्नेहाची देवी भासत होती. शीला त्या मातोश्रींना घरात घेऊन आली. घरात बसण्यासाठी काही खास व्यवस्था नव्हती. शीलाने एका फाटक्या चादरीवर त्यांना बसवले. मातोश्री म्हणाल्या — काय गं शीले! मला ओळखले नाहीस? प्रत्येक शुक्रवारी लक्ष्मीच्या मंदिरात भजनकीर्तनाच्या वेळी मीही तिथे येते. तरीही शीलाला काही समजत नव्हते; मग मातोश्री म्हणाल्या — ‘तू बऱ्याच दिवसांपासून मंदिरात आली नाहीस म्हणून मी तुला पाहायला आले.’

मातोश्रींच्या अति प्रेमळ शब्दांनी शीलाचे हृदय द्रवले. मातोश्रींच्या वर्तनाने शीलाला बराच आधार मिळाला आणि सुखाच्या आशेने तिने मातोश्रींना आपली सारी कहाणी सांगितली. कहाणी ऐकून मातोश्री म्हणाल्या — माता लक्ष्मी तर प्रेम व करुणेची अवतार आहे. ती आपल्या भक्तांवर सदैव ममता ठेवते. म्हणून तू धीर धरून माता लक्ष्मीचे व्रत कर. यामुळे सर्व काही ठीक होईल. शीलाने विचारल्यावर मातोश्रींनी तिला व्रताची सारी विधीही सांगितली. मातोश्री म्हणाल्या — ‘मुली! माता लक्ष्मीचे व्रत फार सोपे आहे. त्याला ‘वरदलक्ष्मी व्रत’ अथवा ‘वैभवलक्ष्मी व्रत’ म्हटले जाते. हे व्रत करणाऱ्याच्या सर्व मनोकामना पूर्ण होतात. तो सुखसंपत्ती व यश प्राप्त करतो.’

शीला हे ऐकून आनंदित झाली. शीलाने संकल्प करून डोळे उघडले तेव्हा समोर कोणीच नव्हते. ती विस्मित झाली की मातोश्री कोठे गेल्या? शीलाला हे समजायला वेळ लागला नाही की मातोश्री दुसऱ्या कोणी नसून साक्षात लक्ष्मीच होत्या.

दुसरा दिवस शुक्रवार होता. सकाळी स्नान करून स्वच्छ कपडे घालून शीलाने मातोश्रींनी सांगितलेल्या विधीने पूर्ण मनाने व्रत केले. शेवटी प्रसादवाटप झाले. हा प्रसाद आधी पतीला भरवला. प्रसाद खाताच पतीच्या स्वभावात फरक पडला. त्या दिवशी त्याने शीलाला मारले नाही, छळलेही नाही. त्यांच्या मनात ‘वैभवलक्ष्मी व्रता’विषयी श्रद्धा वाढली.

शीलाने पूर्ण श्रद्धाभक्तीने एकवीस शुक्रवार ‘वैभवलक्ष्मी व्रत’ केले. एकविसाव्या शुक्रवारी मातोश्रींनी सांगितल्याप्रमाणे उद्यापनविधी करून सात स्त्रियांना ‘वैभवलक्ष्मी व्रता’ची सात पुस्तके भेट म्हणून दिली. मग मातेच्या ‘धनलक्ष्मी स्वरूपा’च्या छबीला वंदन करून भावाने मनोमन प्रार्थना करू लागली — ‘हे माते धनलक्ष्मी! मी तुझे ‘वैभवलक्ष्मी व्रत’ करण्याचा नवस बोलले होते, ते व्रत आज पूर्ण केले आहे. हे माते! माझी प्रत्येक विपत्ती दूर कर. आम्हा सर्वांचे कल्याण कर. ज्याला संतती नसेल, त्याला संतती दे. सौभाग्यवती स्त्रीचे सौभाग्य अखंड ठेव. कुमारिकेला मनाजोगा पती दे. जो तुझे हे चमत्कारी वैभवलक्ष्मी व्रत करील, त्याची सर्व विपत्ती दूर कर. सर्वांना सुखी कर. हे माते! तुझा महिमा अपार आहे.’ असे म्हणून लक्ष्मीच्या ‘धनलक्ष्मी स्वरूपा’च्या छबीला प्रणाम केला.

व्रताच्या प्रभावाने शीलाचा पती चांगला माणूस बनला आणि कष्ट करून व्यवसाय करू लागला. त्याने लगेच शीलाचे गहाण ठेवलेले दागिने सोडवून घेतले. घरात धनाचा जणू पूर आला. घरात पूर्वीसारखी सुखशांती नांदू लागली. ‘वैभवलक्ष्मी व्रता’चा प्रभाव पाहून वस्तीतील इतर स्त्रियाही विधिपूर्वक ‘वैभवलक्ष्मी व्रत’ करू लागल्या.

पूजनसामग्री

कुंकू, मौली, धूप, अगरबत्ती, ऋतुफळे, विडा, पुष्प, पुष्पमाला, दूर्वा, दही, मध, तूप, मेंदी, शेंदूर, गूळ, बत्तासे, श्वेत वस्त्र, रक्त वस्त्र (लाल कापड), हळद, तांदूळ, पंचमेवा, लवंग, वेलची, श्रीफळ, दीप, कापूस, काड्यापेटी, पंचपल्लव, सुपारी, समिधा (हवनासाठी लाकडे), हवनसामग्री, लोटा (पाण्याचे भांडे), वाटी, चमचा.

वैभवलक्ष्मी पूजनमंत्र

नमस्तेऽस्तु महामाये श्रीपीठे सुरपूजिते। शंखचक्रगदाहस्ते महालक्ष्मि नमोऽस्तु ते॥ पद्मासनस्थिते देवि वैभवलक्ष्मि स्वरूपिणि। सर्वपापहरे देवि महालक्ष्मि नमोऽस्तु ते॥ श्वेतांबरधरे देवि नाना अलंकार भूषिते। जगत्स्थिते जगन्मातर्महालक्ष्मि नमोऽस्तु ते॥

व्रतविधी

माता लक्ष्मीची कृपा मिळवण्यासाठी शुक्रवारी माता वैभवलक्ष्मीचे व्रत केले जाते. शुक्रवारी माता संतोषीचे व्रतही केले जाते. दोन्ही व्रते एकाच वारी केली जातात. परंतु दोन्ही व्रते करण्याचे विधिविधान वेगवेगळे आहे, आणि दोन्ही व्रतांचा उद्देशही भिन्न आहे. चला माता वैभवलक्ष्मीचे व्रत करण्याची विधी जाणून घेऊ.

माता वैभवलक्ष्मीच्या व्रताचे हे वैशिष्ट्य आहे की हे व्रत स्त्री आणि पुरुष यांच्यापैकी कोणीही करू शकते. या व्रताचे आणखी एक वैशिष्ट्य आहे की हे व्रत केल्याने उपवास करणाऱ्याला धन आणि सुखसमृद्धी दोन्हींची प्राप्ती होते. घरकुटुंबात स्थिर लक्ष्मीचा वास टिकवून ठेवण्यात हे व्रत विशेषत्वाने शुभ मानले जाते.

जर कोणी व्यक्ती माता वैभवलक्ष्मीचे व्रत करण्यासोबतच लक्ष्मी श्रीयंत्र स्थापन करून त्याचीही नियमितपणे पूजाउपासना करत असेल, तर त्याच्या व्यापारात वृद्धी आणि धनात वाढ होते. व्यापारी क्षेत्रांत दिवसा दुप्पट रात्री चौपट वाढ करण्यात माता वैभवलक्ष्मी व्रत व लक्ष्मी श्रीयंत्राची पूजा विशेष लाभकारी ठरते. हे व्रत करण्याचा उद्देश धनवान होणे हा आहे. श्री लक्ष्मीच्या पूजेत विशेषत्वाने श्वेत वस्तूंचा वापर करणे शुभ सांगितले आहे. पूजेत श्वेत वस्तूंचा वापर केल्याने माता लवकर प्रसन्न होते.

हे व्रत करताना शास्त्रांत सांगितलेल्या व्रताच्या सर्व नियमांचे पालन करावे, आणि व्रताचे पालनही पूर्ण विधिविधानाने करावे. व्रत करताना लक्षात घेण्यासारखे काही सामान्य नियम पुढीलप्रमाणे आहेत.

हे व्रत तसे स्त्री व पुरुष दोघेही करू शकतात. यातही कुमारिकांपेक्षा सवाष्ण स्त्रियांना या व्रताची शुभ फळे प्राप्त होतात असे सांगितले आहे. हे व्रत सुरू केल्यानंतर नियमितपणे ११ अथवा २१ शुक्रवारपर्यंत करावे.

व्रताचा प्रारंभ करताना व्रतांच्या संख्येचा संकल्प अवश्य घ्यावा, आणि संख्या पूर्ण झाल्यावर व्रताचे उद्यापन अवश्य करावे. उद्यापन न केल्यास व्रताचे फळ संपते.

व्रताच्या दिवशी माता लक्ष्मीची पूजाउपासना करण्यासोबतच दिवसभर मातेचे ध्यान व स्मरण करावे. व्रताच्या दिवसाच्या कालावधीत दिवसा झोपू नये, आणि आपली दैनंदिन कामेही सोडू नयेत. आळशी भाव स्वतःपासून दूर ठेवावा. आळशी व्यक्तींजवळ लक्ष्मी कधीही येत नाही.

त्याचबरोबर सकाळी लवकर उठून संपूर्ण घराची स्वच्छता करावी. ज्या घरात स्वच्छतेचे भान ठेवले जात नाही, त्या घरात-स्थानात देवी लक्ष्मी निवास करत नाही.

लक्ष्मीपूजेत दक्षिणा व पूजेत ठेवण्यासाठी धन म्हणून नाण्यांचा वापर करावा. नोटांचा वापर करणे शुभ मानले जात नाही.

व्रत सुरू करण्यापूर्वी सकाळी लवकर उठून, नित्यक्रियांतून निवृत्त होऊन, संपूर्ण घराची स्वच्छता करून, घर गंगाजलाने शुद्ध करावे. आणि त्यानंतर ईशान्य कोनात माता लक्ष्मीची चांदीची प्रतिमा अथवा तसबीर ठेवावी. त्याचबरोबर श्रीयंत्रही स्थापन करावे. श्रीयंत्र समोर ठेवून त्याला प्रणाम करावा, आणि अष्टलक्ष्मींची नावे घेत त्यांना प्रणाम करावा. अष्टलक्ष्मींची नावे अशी आहेत — श्री धनलक्ष्मी व वैभवलक्ष्मी, गजलक्ष्मी, अधिलक्ष्मी, विजयालक्ष्मी, ऐश्वर्यलक्ष्मी, वीरलक्ष्मी, धान्यलक्ष्मी, संतानलक्ष्मी आदी. यानंतर मंत्र म्हणावा.

मंत्र

या रक्ताम्बुजवासिनी विलासिनी चण्डांशु तेजस्विनी। या रक्ता रुधिराम्बरा हरिसखी या श्री मनोल्हादिनी॥ या रत्नाकरमन्थनात्प्रगटिता विष्णोस्वया गेहिनी। सा मां पातु मनोरमा भगवती लक्ष्मीश्च पद्मावती॥

जे उपवास करणारे मंत्र म्हणण्यास असमर्थ असतील, ते त्याचा अर्थ म्हणू शकतात.

वरील मंत्राचा अर्थ

जी लाल कमळात राहते, जी अपूर्व कांती असलेली आहे, जी असह्य तेज असलेली आहे, जी पूर्णपणे लाल आहे, जिने रक्तवर्ण वस्त्रे नेसली आहेत, जी भगवान विष्णूला अति प्रिय आहे, जी लक्ष्मी मनाला आनंद देते, जी समुद्रमंथनातून प्रकट झाली आहे, जी विष्णू भगवंताची पत्नी आहे, जी कमळापासून जन्मली आहे आणि जी अतिशय पूज्य आहे, अशा हे लक्ष्मीदेवी! तू माझे रक्षण कर.

यानंतर दिवसभर व्रत करून दुपारी इच्छा असल्यास फलाहार करावा आणि रात्री एकदा भोजन करावे. सायंकाळी सूर्यास्तानंतर प्रदोषकाळी स्थिर लग्नाच्या वेळी माता लक्ष्मीचे व्रत संपवावे.

पूजा केल्यानंतर माता वैभवलक्ष्मीच्या व्रतकथेचे श्रवण करावे. व्रताच्या दिवशी खिरीचा मातेला नैवेद्य दाखवावा, आणि धूप, दीप, गंध व पांढऱ्या फुलांनी मातेची पूजा करावी. सर्वांना खिरीचा प्रसाद वाटून स्वतः खीर अवश्य ग्रहण करावी.