दीपावली लक्ष्मी पूजन व्रत कथा

दीपावलीच्या सणाला धनत्रयोदशीपासून लक्ष्मीपूजनापर्यंत सांगितल्या जाणाऱ्या पारंपरिक कथा खाली दिल्या आहेत — धनत्रयोदशीची कथा, श्री लक्ष्मीची कहाणी आणि राजा बलीची कथा.

धनत्रयोदशी कथा

एकदा यमराजाने आपल्या दूतांना प्रश्न विचारला — प्राण्यांचे प्राण हरण करताना तुम्हाला कोणाची दयाही येते का? यमदूत संकोचून म्हणाले — नाही महाराज! आम्ही तर तुमच्या आज्ञेचे पालन करतो. आम्हाला दयाभावाशी काय प्रयोजन? यमराजाने विचार केला की कदाचित हे संकोचाने असे म्हणत असतील. म्हणून त्यांना निर्भय करत ते म्हणाले — संकोच करू नका. जर कधी कोठे तुमचे मन कळवळले असेल तर निडरपणे सांगा. तेव्हा यमदूतांनी घाबरत घाबरत सांगितले — खरोखर! अशीच एक घटना घडली होती महाराज, जेव्हा आमचे हृदय कंपित झाले होते. अशी कोणती घटना घडली होती? — उत्सुकतेने यमराजाने विचारले.

महाराज! हंस नावाचा राजा एके दिवशी शिकारीसाठी गेला. तो जंगलात आपल्या साथीदारांपासून वेगळा होऊन भरकटला आणि दुसऱ्या राज्याच्या सीमेत गेला. तेथील शासक हेमा याने राजा हंसाचा मोठा सत्कार केला. त्याच दिवशी राजा हेमाच्या पत्नीने एका पुत्राला जन्म दिला होता. ज्योतिष्यांनी नक्षत्रगणना करून सांगितले की हा बालक विवाहाच्या चार दिवसांनंतर मरण पावेल. राजा हेमाच्या आदेशाने त्या बालकाला यमुनेच्या तीरावर एका गुहेत ब्रह्मचारी म्हणून ठेवले गेले. त्याच्यापर्यंत स्त्रियांची सावलीही पोहोचू दिली गेली नाही. परंतु विधीचे विधान तर अटळ असते. काळ लोटत गेला. योगायोगाने एके दिवशी राजा हंसाची तरुण कन्या यमुनेच्या तीरावर गेली आणि तिने त्या ब्रह्मचारी बालकाशी गंधर्वविवाह केला.

चौथा दिवस आला आणि राजकुमार मृत्यू पावला. त्या नववधूचा करुण विलाप ऐकून आमचे हृदय कंपित झाले. अशी सुंदर जोडी आम्ही कधीही पाहिली नव्हती. ते कामदेव व रतीहूनही कमी नव्हते. त्या तरुणाला काळाच्या ग्रासात नेताना आमचेही अश्रू थांबले नव्हते.

यमराजाने द्रवित होऊन सांगितले — काय करावे? विधीच्या विधानाच्या मर्यादेसाठी आम्हाला असे अप्रिय कार्य करावे लागते. महाराज! — एकाएकी एका दूताने विचारले — अकाली मृत्यूपासून वाचण्याचा काही उपाय नाही का? यमराजाने अकाली मृत्यूपासून वाचण्याचा उपाय सांगत म्हटले — धनत्रयोदशीचे पूजन व दीपदान विधिपूर्वक केल्याने अकाली मृत्यूपासून सुटका मिळते. ज्या घरी हे पूजन होते, तेथे अकाली मृत्यूचे भय जवळपासही फिरकत नाही.

याच घटनेतून धनत्रयोदशीच्या दिवशी धन्वंतरिपूजनासह दीपदानाच्या प्रथेचे प्रचलन सुरू झाले.

श्री लक्ष्मीची कहाणी

प्राचीन काळी एका नगरात एक सावकार होता. त्याला एक मुलगी होती, ती नित्य पिंपळदेवतेची पूजा करत असे. तिने पाहिले की श्री महालक्ष्मी त्याच पिंपळातून बाहेर येत असते. एके दिवशी लक्ष्मी त्या सावकाराच्या मुलीला म्हणाली की मी तुझ्यावर फार प्रसन्न आहे, म्हणून तू माझी सखी होण्याचे स्वीकार कर. मुलगी म्हणाली — क्षमा करा, मी आपल्या मातापित्यांना विचारून सांगेन. यानंतर तिने आपल्या मातापित्यांची आज्ञा घेऊन श्री लक्ष्मीची सखी झाली. श्री महालक्ष्मी तिच्यावर फार प्रेम करत असे.

एके दिवशी महालक्ष्मीने त्या मुलीला भोजनाचे निमंत्रण दिले. जेव्हा मुलगी भोजनासाठी गेली तेव्हा लक्ष्मीने तिला सोन्याचांदीच्या भांड्यांत जेवण दिले आणि सोन्याच्या चौरंगावर बसवले व बहुमूल्य दिव्य शाल तिला पांघरण्यास दिली. त्यानंतर लक्ष्मी म्हणाली की मीही उद्या येथे जेवायला येईन. मुलीने स्वीकारले आणि आपल्या मातापित्यांना सारी हकीकत सांगितली तेव्हा ऐकून तिचे मातापिता फार प्रसन्न झाले. परंतु मुलगी उदास होऊन बसली. कारण विचारल्यावर तिने आपल्या पित्याला सांगितले की लक्ष्मीचे वैभव फार मोठे आहे, मी तिला कशी संतुष्ट करू शकेन?

तिच्या पित्याने सांगितले की मुली, शेणाने जमीन सारवून जसे जमेल तसे तिला रुक्षसुके श्रद्धेने व प्रेमाने खाऊ घाल. हे वाक्य पित्याने पूर्णही केले नाही तोच एकाएकी एक घार घिरट्या घालत आली आणि कोणा राणीचा नवलखा हार तेथेच टाकून गेली. हे पाहून सावकाराची मुलगी फार प्रसन्न झाली. तिने हार ताटात ठेवून फार सुंदर शालीने झाकून ठेवला. तोपर्यंत श्री गणेश व महालक्ष्मीही तेथे आले. मुलीने त्यांना सोन्याच्या चौरंगावर बसण्यास सांगितले, यावर श्री महालक्ष्मी म्हणाली की यावर तर राजाराणी बसतात, आम्ही कसे बसू? पुष्कळ आग्रह केल्यावर महालक्ष्मी व गणेशाने मोठ्या प्रेमाने भोजन केले. लक्ष्मी व गणेशाच्या पदार्पणाने सावकाराचे घर सुखसंपत्तीने भरून गेले.

हे महालक्ष्मी! ज्या प्रकारे सावकाराचे घर धनसंपत्तीने भरून गेले, त्याच प्रकारे सर्वांची घरे धनसंपत्तीने भरून सर्वांना कृतार्थ कर.

राजा बलीची कथा

एकदा महाराज युधिष्ठिराने भगवान श्रीकृष्णाला विनयपूर्वक विचारले की, हे भगवन्! तुम्ही मला कृपा करून असे एखादे व्रत अथवा अनुष्ठान सांगा, जे केल्याने मी माझे नष्ट झालेले राज्य पुन्हा प्राप्त करू शकेन, कारण राज्यच्युत झाल्याने मी अत्यंत दुःखी आहे.

श्रीकृष्ण म्हणाले — हे राजन्! माझा परमभक्त दैत्यराज बली याने एकदा शंभर अश्वमेध यज्ञ करण्याचा संकल्प केला. नव्याण्णव यज्ञ त्याने निर्विघ्नपणे पूर्ण केले, परंतु शंभरावा यज्ञ पूर्ण होताच त्याला आपल्या राज्यातून निर्वासित होण्याचे भय सतावू लागले.

देवांना सोबत घेऊन इंद्र क्षीरसागरनिवासी भगवान विष्णूकडे पोहोचून वेदमंत्रांनी स्तुती केली आणि आपल्या कष्टाचा संपूर्ण वृत्तान्त भगवान विष्णूला सांगितला. ऐकून भगवंतांनी त्यांना सांगितले — तुम्ही निर्भय होऊन आपल्या लोकी जा. मी तुमचे कष्ट लवकरच दूर करीन.

इंद्र निघून गेल्यावर भगवंतांनी वामनावतार धारण करून बटूच्या वेषात राजा बलीच्या यज्ञाकडे प्रस्थान केले. राजा बलीला वचनबद्ध करून भगवंतांनी तीन पावले भूमी त्याच्याकडून दानात मागितली. बलीने दानाचा संकल्प करताच भगवंतांनी आपल्या विराट रूपाने एका पावलात सारी पृथ्वी मोजून टाकली. दुसऱ्या पावलाने अंतरिक्ष आणि तिसरे पाऊल त्याच्या डोक्यावर ठेवले. राजा बलीच्या दानशीलतेने प्रसन्न होऊन भगवंतांनी त्याला वर मागण्यास सांगितले. राजा म्हणाला — कार्तिक कृष्ण पक्षातील त्रयोदशीपासून अमावास्येपर्यंत म्हणजे दीपावलीपर्यंत या धरतीवर माझे राज्य असावे. या तीन दिवसांत सर्व लोकांनी दीपदान करून लक्ष्मीची पूजा करावी आणि कर्त्याच्या घरी लक्ष्मीचा वास असावा.

राजाने मागितलेला वर देऊन भगवंतांनी बलीला पाताळपुरीचे राज्य देऊन पाताळलोकी पाठवले. त्याच वेळेपासून देशातील संपूर्ण नागरिक हा पुनीत दीपावली सण साजरा करत आले आहेत. म्हणून सर्व प्राण्यांसाठी हा सण सद्भावनेने साजरा करणे आवश्यकच नव्हे तर अनिवार्यही आहे.