लक्ष्मी

परिचय

देवी लक्ष्मी ही धन, संपत्ती, समृद्धी, सौंदर्य आणि सौभाग्याची देवता आहे. ती भगवान विष्णूची पत्नी असून जिथे विष्णू अवतार घेतात तिथे लक्ष्मीही अवतार घेते — रामांसोबत सीता आणि कृष्णासोबत रुक्मिणी. तिला ‘श्री’ असेही म्हणतात, जे मांगल्य आणि ऐश्वर्याचे द्योतक आहे.

लक्ष्मीची आठ रूपे (अष्टलक्ष्मी) विविध प्रकारच्या समृद्धीचे प्रतिनिधित्व करतात — आदिलक्ष्मी, धनलक्ष्मी, धान्यलक्ष्मी, गजलक्ष्मी, संतानलक्ष्मी, वीरलक्ष्मी, विजयलक्ष्मी आणि विद्यालक्ष्मी.

स्वरूप आणि प्रतीके

लक्ष्मीचे स्वरूप अत्यंत मनोहर आहे. तिचा वर्ण सुवर्णासारखा असून ती लाल साडी आणि सुवर्णालंकार धारण करते. चार भुजांपैकी दोहोंत कमळपुष्पे आहेत, एका हातातून सुवर्णमुद्रा ओघळत आहेत (अभय-वरद मुद्रा) आणि एक हात आशीर्वाद देत आहे. ती कमळपुष्पावर विराजमान असते. दोन श्वेत हत्ती तिच्यावर जलवर्षाव करतात — हे राज्याभिषेक आणि शुद्धीचे प्रतीक आहे. घुबड हे तिचे वाहन आहे.

पौराणिक कथा

समुद्रमंथनातून प्रकट होणे: लक्ष्मी क्षीरसागराच्या मंथनातून प्रकट झाली. कमळावर विराजमान, दिव्य सौंदर्याने युक्त अशा लक्ष्मीने स्वतः भगवान विष्णूंना वरमाला घालून आपला पती म्हणून निवडले. तेव्हापासून ती विष्णूंच्या वक्षःस्थळी निवास करते.

लक्ष्मी आणि इंद्र: एकदा इंद्राच्या अहंकारामुळे लक्ष्मीने स्वर्गलोक सोडला आणि देवांची शक्ती क्षीण झाली. समुद्रमंथनानंतरच लक्ष्मी पुन्हा प्रकट झाली.

महालक्ष्मी व्रतकथा: महालक्ष्मी व्रताच्या कथेत एका निर्धन ब्राह्मणाच्या पत्नीने सोळा दिवस महालक्ष्मीची पूजा करून सौभाग्य आणि समृद्धी कशी प्राप्त केली याचे वर्णन आहे.

प्रमुख मंदिरे

• महालक्ष्मी मंदिर, कोल्हापूर, महाराष्ट्र — साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक, अत्यंत प्राचीन
• पद्मावती मंदिर (अलमेलु मंगापुरम), तिरुचानूर, आंध्र प्रदेश — तिरुपतीजवळचे प्रसिद्ध मंदिर
• महालक्ष्मी मंदिर, मुंबई — मुंबईतील प्राचीनतम मंदिरांपैकी एक
• अष्टलक्ष्मी मंदिर, चेन्नई — लक्ष्मीच्या आठही रूपांना समर्पित

प्रमुख सण

दिवाळी हा लक्ष्मीपूजनाचा सर्वांत महत्त्वाचा सण आहे. कार्तिक अमावास्येच्या रात्री लक्ष्मी-गणेशाची पूजा केली जाते. शरद पौर्णिमेला (कोजागरी पौर्णिमा) रात्री लक्ष्मीपूजन होते. वैभवलक्ष्मी व्रत दर शुक्रवारी केले जाते. नवरात्रीचे शेवटचे तीन दिवस लक्ष्मीला समर्पित आहेत.

संबंधित मंत्र आणि स्तोत्रे

• लक्ष्मी बीजमंत्र: “ॐ श्रीं महालक्ष्म्यै नमः”
• श्रीसूक्त: ऋग्वेदातील लक्ष्मीस्तुतीसूक्त, सर्वांत प्राचीन
• कनकधारा स्तोत्र: आदि शंकराचार्यरचित, धनप्राप्तीसाठी
• महालक्ष्मी अष्टक: आठ छंदांत महालक्ष्मीची स्तुती