नवरात्रि व्रत कथा

नवरात्री हा देवी दुर्गेला समर्पित नऊ दिवसांचा सण आहे, जो चैत्र व आश्विन महिन्याच्या शुक्ल पक्षात साजरा केला जातो. खाली नवरात्री पूजेची विधी तसेच देवीमाहात्म्यावर आधारित पारंपरिक व्रतकथा दिली आहे.

नवरात्रि व्रत कथा

प्राचीन काळी चैत्रवंशी सुरथ नावाचा एक राजा राज्य करत होता. एकदा त्याच्या शत्रूंनी आक्रमण केले आणि त्याला युद्धात हरवले. राजाला बलहीन पाहून त्याच्या दुष्ट मंत्र्यांनी राजाची सेना व खजिना आपल्या अधिकारात घेतला. याचा परिणाम म्हणून राजा सुरथ दुःखी व निराश होऊन वनाकडे निघून गेला आणि तेथे महर्षी मेधा यांच्या आश्रमात राहू लागला.

एके दिवशी आश्रमाजवळ राजाची भेट समाधी नावाच्या एका वैश्याशी झाली, जो आपल्या पत्नी व पुत्रांच्या दुर्व्यवहाराने अपमानित होऊन तेथे राहत होता. समाधीने राजाला सांगितले की तो आपल्या दुष्ट स्त्रीपुत्रादिकांकडून अपमानित होऊनही त्यांचा मोह सोडू शकत नाही. त्याच्या चित्ताला शांती मिळत नाही.

इकडे राजाचे मनही त्याच्या अधीन नव्हते. राज्य, धन आदींची चिंता अजूनही त्याला होती, ज्यामुळे तो फार दुःखी होता. त्यानंतर दोघे महर्षी मेधांकडे गेले. महर्षी मेधांशी यथायोग्य संभाषण करून दोघांनी चर्चा सुरू केली. त्यांनी सांगितले — ‘जरी आम्ही दोघे आपल्या स्वजनांकडून अत्यंत अपमानित व तिरस्कृत होऊन येथे आलो आहोत, तरीही त्यांच्याविषयीचा आमचा मोह सुटत नाही. याचे कारण काय आहे?’

महर्षी मेधा म्हणाले — “मन शक्तीच्या अधीन असते. आदिशक्ती भगवतीची दोन रूपे आहेत — विद्या आणि अविद्या. विद्या ज्ञानाचे स्वरूप आहे तर अविद्या अज्ञानाचे स्वरूप आहे. अविद्या मोहाची जननी आहे; परंतु जे लोक माता भगवतीला संसाराचे आदिकारण मानून भक्ती करतात, त्यांना माता भगवती जीवन्मुक्त करते.”

राजा सुरथाने विचारले — “भगवन्! ती देवी कोणती आहे, जिला तुम्ही महामाया म्हणता? हे ब्रह्मन्! ती कशी उत्पन्न झाली? आणि तिचे कार्य काय आहे? तिची चरित्रे कोणकोणती आहेत? प्रभो! तिचा प्रभाव, स्वरूप आदी सर्वांविषयी विस्ताराने सांगा.”

महर्षी मेधा म्हणाले — राजन्! ती देवी तर नित्यस्वरूप आहे, तिच्याकडूनच हा संसार रचला गेला आहे. तरीही तिची उत्पत्ती अनेक प्रकारे होते, जी मी सांगतो. संसार जलमय करून जेव्हा भगवान विष्णू योगनिद्रेचा आश्रय घेऊन शेषशय्येवर झोपले होते, तेव्हा मधु-कैटभ नावाचे असुर त्यांच्या कानांतील मळापासून प्रकट झाले आणि ते श्री ब्रह्मदेवाला मारण्यास तयार झाले. त्यांचे हे भयानक रूप पाहून ब्रह्मदेवाने अनुमान केले की भगवान विष्णूखेरीज माझा कोणीही रक्षक नाही. परंतु विडंबना अशी होती की भगवान झोपले होते.

तेव्हा त्यांनी श्री भगवंतांना जागवण्यासाठी त्यांच्या नेत्रांत निवास करणाऱ्या योगनिद्रेची स्तुती केली. परिणामी तमोगुण अधिष्ठात्री देवी योगनिद्रा भगवान विष्णूच्या नेत्र, नासिका, मुख, बाहू व हृदयातून बाहेर पडून ब्रह्मदेवासमोर उभी राहिली. योगनिद्रा बाहेर पडताच श्रीहरी तत्काळ जागे झाले. त्यांना पाहून राक्षस क्रोधित झाले आणि युद्धासाठी त्यांच्याकडे धावले. भगवान विष्णू व त्या राक्षसांत पाच हजार वर्षे युद्ध झाले. शेवटी दोन्ही राक्षसांनी भगवंताच्या वीरतेने प्रसन्न होऊन त्यांना वर मागण्यास सांगितले.

भगवान म्हणाले — जर तुम्ही माझ्यावर प्रसन्न असाल तर आता माझ्या हातून मरा. बस, एवढाच वर मी तुमच्याकडे मागतो. महर्षी मेधा म्हणाले — अशा प्रकारे जेव्हा ते फसले आणि आपल्या चोहोबाजूंनी जलच जल पाहिले तेव्हा भगवंताला म्हणू लागले — जेथे जल नसेल, त्याच ठिकाणी आमचा वध करा. “तथास्तु” म्हणून भगवान श्रीहरींनी त्या दोघांना आपल्या मांडीवर झोपवून त्यांची शिरे कापून टाकली. महर्षी मेधा म्हणाले — ‘अशा प्रकारे ही देवी श्री ब्रह्मदेवाने स्तुती केल्यावर प्रकट झाली होती; आता तुला तिच्या प्रभावाचे वर्णन सांगतो, ते ऐक.’

प्राचीन काळी देवांचा स्वामी इंद्र आणि असुरांचा स्वामी महिषासुर यांच्यात पूर्ण शंभर वर्षे घोर युद्ध झाले होते. या युद्धात देवांची सेना पराभूत झाली आणि अशा प्रकारे देवांना जिंकून महिषासुर इंद्र बनून बसला होता. तेव्हा हरलेले देव श्री ब्रह्मदेवाला सोबत घेऊन भगवान शंकर व विष्णूकडे गेले आणि आपल्या पराभवाचा सारा वृत्तान्त त्यांना सांगितला. त्यांनी महिषासुराच्या वधाच्या उपायाची प्रार्थना केली. त्याचबरोबर आपले राज्य परत मिळवण्यासाठी त्यांच्या कृपेची स्तुती केली. देवांचे बोलणे ऐकून भगवान विष्णू व शंकरांना दैत्यांचा फार राग आला. रागाने भरलेल्या भगवान विष्णूच्या मुखातून फार मोठे तेज निघाले आणि त्याच प्रकारचे तेज भगवान शंकर, ब्रह्मदेव व इंद्र आदी इतर देवांच्या मुखांतून प्रकट झाले, ज्याने दाही दिशा जळू लागल्या. शेवटी हेच तेज एका देवीच्या रूपात परिवर्तित झाले.

देवीने सर्व देवांकडून आयुधे, शक्ती व आभूषणे प्राप्त करून उच्च स्वरात गगनभेदी गर्जना केली. यामुळे समस्त विश्वात खळबळ माजली, पृथ्वी, पर्वत आदी डळमळले. क्रोधित महिषासुर दैत्यसेना घेऊन या सिंहनादाच्या दिशेने धावला. त्याने पाहिले की देवीच्या प्रभेने तिन्ही लोक प्रकाशित होत आहेत. महिषासुराने आपले समस्त बल व छळ वापरले, परंतु देवीसमोर त्याचे काहीही चालले नाही. शेवटी तो देवीच्या हातून मारला गेला. पुढे हीच देवी शुंभ-निशुंभ नामक असुरांचा वध करण्यासाठी गौरीदेवीच्या शरीरातून उत्पन्न झाली.

त्या वेळी देवी हिमालयावर विहार करत होती. जेव्हा शुंभ-निशुंभाच्या सेवकांनी त्या परम मनोहर रूपाच्या अंबिका देवीला पाहिले तेव्हा त्यांनी लगेच आपल्या स्वामीकडे जाऊन सांगितले — “महाराज! जगातील सारी रत्ने तुमच्या अधिकारात आहेत. ती सर्व तुमच्याकडे शोभा पावतात. अशाच एका स्त्रीरत्नाला आम्ही हिमालयाच्या डोंगरांत पाहिले आहे. तुम्ही हिमालयाला प्रकाशित करणाऱ्या दिव्यकांतियुक्त या देवीचे वरण करा.”

हे ऐकून दैत्यराज शुंभाने सुग्रीवाला आपला दूत करून देवीकडे आपला विवाहप्रस्ताव पाठवला. देवीने प्रस्ताव न मानता म्हटले — “जो मला युद्धात जिंकेल, मी त्याच्याशी विवाह करीन.”

हे ऐकून असुरेंद्राच्या क्रोधाला पारावार उरला नाही आणि त्याने आपला सेनापती धूम्रलोचनाला देवीला केसांनी धरून आणण्याचा आदेश दिला. यावर धूम्रलोचन साठ हजार राक्षसांची सेना सोबत घेऊन देवीशी युद्धासाठी तेथे पोहोचला आणि देवीला ललकारू लागला. देवीने केवळ आपल्या हुंकारानेच त्याला भस्म केले आणि देवीच्या वाहन सिंहाने उरलेल्या असुरसेनेचा संहार केला.

यानंतर चंड-मुंड नावाच्या दैत्यांना एका मोठ्या सेनेसह युद्धासाठी पाठवले गेले. जेव्हा असुर देवीला पकडण्यासाठी तलवारी घेऊन तिच्याकडे सरसावले तेव्हा देवीने कालीचे विक्राळ रूप धारण करून त्यांच्यावर झेप घेतली. काहीच वेळात संपूर्ण दैत्यसेनेचा नाश केला. मग देवीने “हूं” शब्द उच्चारून चंडाचे शिर छाटून वेगळे केले आणि मग मुंडाला यमलोकी पाठवले. तेव्हापासून देवी कालीची जगात चामुंडा या नावाने ख्याती होऊ लागली.

महर्षी मेधा पुढे म्हणाले — चंड-मुंड व सारी सेना मारली गेल्याची बातमी ऐकून असुरांचा राजा शुंभाने आपल्या संपूर्ण सेनेला युद्धासाठी तयार होण्याची आज्ञा दिली. शुंभाची सेना आपल्याकडे येताना पाहून देवीने आपल्या धनुष्याच्या टणत्काराने पृथ्वी व आकाशामधील भाग दुमदुमवला. असा भयंकर शब्द ऐकून राक्षसी सेनेने देवी व सिंहाला चोहोबाजूंनी घेरले. त्या वेळी दैत्यांच्या नाशासाठी आणि देवांच्या हितासाठी समस्त देवांच्या शक्ती त्यांच्या शरीरांतून बाहेर पडून त्यांच्याच रूपात आयुधांनी सजून दैत्यांशी युद्ध करण्यासाठी सज्ज झाल्या. या देवशक्तींनी वेढलेल्या भगवान शंकरांनी देवीला सांगितले — माझ्या प्रसन्नतेसाठी तू लवकरच या असुरांना मार. यानंतर देवीच्या शरीरातून अत्यंत उग्र रूपाची आणि शेकडो कोल्हिणींसारखा आवाज करणारी चंडिका-शक्ती प्रकट झाली. त्या अपराजिता देवीने भगवान शंकरांना आपला दूत करून शुंभ-निशुंभाकडे या संदेशासह पाठवले — जर तुम्हाला जिवंत राहण्याची इच्छा असेल तर त्रिलोकीचे राज्य इंद्राला द्या, देवांना त्यांचा यज्ञभाग मिळू लागावा आणि तुम्ही पाताळात परत जा; परंतु जर बलाच्या गर्वाने तुम्हाला लढण्याची इच्छा असेल तर या, तुमच्या मांसाने माझ्या योगिनी तृप्त होतील. त्या देवीने भगवान शंकरांना दूताच्या कामी नियुक्त केले होते, म्हणून ती जगात शिवदूती या नावाने विख्यात झाली.

पण दैत्य कुठले ऐकणार? ते तर आपल्या शक्तीच्या मदाने धुंद होते. त्यांनी देवीचे बोलणे न ऐकल्यासारखे केले आणि युद्धाला तयार झाले. पाहता पाहता पुन्हा युद्ध पेटले. परंतु देवीसमोर असुर किती काळ टिकणार? काहीच वेळात देवीने त्यांची अस्त्रेशस्त्रे छाटून टाकली.

जेव्हा पुष्कळ दैत्य काळाच्या मुखात गेले तेव्हा महादैत्य रक्तबीज युद्धासाठी पुढे सरसावला. त्याच्या शरीरातून रक्ताचे थेंब पृथ्वीवर पडताच तत्काळ तशाच शरीराचा व बलवान दैत्य पृथ्वीवर उत्पन्न होई. हे पाहून देवांना भय वाटले; देवांना भयभीत पाहून चंडिकेने कालीला सांगितले — चामुंडे! तू आपले मुख पसर आणि माझ्या शस्त्रघाताने उत्पन्न होणारे रक्तबिंदू तसेच रक्तबिंदूंतून उत्पन्न होणारे महाअसुर तू आपल्या या मुखाने भक्षण करत रणभूमीत संचार कर. अशा प्रकारे त्या दैत्याचे रक्त क्षीण होईल आणि तो स्वतः नष्ट होईल. अशा प्रकारे इतर दैत्य उत्पन्न होणार नाहीत. कालीला असे सांगून चंडिका देवीने रक्तबीजावर आपल्या त्रिशूळाने प्रहार केला आणि काली देवीने आपल्या मुखात त्याचे रक्त घेतले. कालीच्या मुखात त्या रक्तातून जे असुर उत्पन्न झाले, त्यांचे तिने भक्षण केले. चंडिकेने त्या दैत्याला वज्र, बाण, खड्ग इत्यादींनी मारून टाकले.

महादैत्य रक्तबीज मरताच देव अत्यंत प्रसन्न झाले आणि माता त्या असुरांचे रक्त प्यायल्यानंतर उन्मत्त होऊन नृत्य करू लागल्या.

रक्तबीज मारला गेल्यावर शुंभ व निशुंभाला फार क्रोध आला आणि आपली फार मोठी सेना घेऊन ते महाशक्तीशी युद्ध करण्यास निघाले. महापराक्रमी शुंभही आपल्या सेनेसह मातृगणांशी युद्ध करण्यासाठी येऊन पोहोचला. परंतु लवकरच सर्व दैत्य मारले गेले आणि देवीने शुंभ-निशुंभाचा संहार केला. सर्व जगात शांती नांदली आणि देवगण हर्षित होऊन देवीची वंदना करू लागले.

या सर्व उपाख्यानांचे श्रवण करवून मेधा ऋषींनी राजा सुरथ व वणिक समाधी यांना देवीस्तवनाची विधिवत व्याख्या सांगितली, ज्याच्या प्रभावाने दोघे नदीतीरावर जाऊन तपस्येत लीन झाले. तीन वर्षांनंतर दुर्गामातेने प्रकट होऊन दोघांना आशीर्वाद दिला. अशा प्रकारे वणिक तर सांसारिक मोहातून मुक्त होऊन आत्मचिंतनात लागला आणि राजाने शत्रूंचा पराभव करून आपले हरवलेले राजवैभव पुन्हा प्राप्त केले.

पूजेची विधी व विधान

श्री दुर्गापूजा विशेषतः वर्षातून दोनदा चैत्र व आश्विन महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील प्रतिपदेपासून सुरू होऊन नवमीपर्यंत होते. देवी दुर्गेच्या नऊ स्वरूपांची पूजा होत असल्याने ‘नवदुर्गा’ आणि नऊ दिवसांत पूजा होत असल्याने नवरात्र म्हटले जाते. चैत्र महिन्यातील नवरात्र “वार्षिक नवरात्र” तसेच आश्विन महिन्यातील नवरात्र “शारदीय नवरात्र” म्हटले जाते.

भगवती दुर्गेच्या साधक भक्ताने स्नानादीने शुद्ध होऊन, शुद्ध वस्त्रे नेसून पूजास्थळ सजवावे. मंडपात श्री दुर्गेची मूर्ती स्थापन करावी. मूर्तीच्या उजव्या बाजूला कलशाची स्थापना करून अगदी कलशासमोर माती व वाळू मिसळून जव पेरावे. मंडपाच्या पूर्व कोपऱ्यात दीपाची स्थापना करावी. पूजनात सर्वप्रथम गणेशाचे पूजन करून इतर देवीदेवतांचे पूजन करावे. त्यानंतर जगदंबेचे पूजन करावे.

पूजनसामग्री: जल, चंदन, कुंकू, कलावा, अक्षता, पुष्प, पुष्पमाला, धूप, दीप, नैवेद्य, फळे, विडा, सुपारी, लवंग, वेलची, आसन, चौरंग, पूजनपात्र, आरती-कलश आदी.

कुमारीपूजन

आठ अथवा नऊ दिवस अशा प्रकारे पूजा केल्यानंतर महाष्टमी अथवा रामनवमीला पूजा केल्यानंतर कुमारिकांना भोजन द्यावे. या कुमारिकांची संख्या नऊ असेल तर अति उत्तम, नाहीतर किमान दोन असावी. कुमारिकांचे वय १ ते १० वर्षे असावे. क्रमशः या सर्व कुमारिकांचे नमस्कारमंत्र असे आहेत —

(१) कुमार्यै नमः (२) त्रिमूर्त्यै नमः (३) कल्याण्यै नमः (४) रोहिण्यै नमः (५) कालिकायै नमः (६) चाण्डिकायै नमः (७) शाम्भव्यै नमः (८) दुर्गायै नमः (९) सुभाद्रायै नमः.

पूजन केल्यानंतर जेव्हा कुमारीदेवी भोजन करतील तेव्हा त्यांच्याकडून आपल्या डोक्यावर अक्षता टाकवून घ्याव्यात आणि त्यांना दक्षिणा द्यावी. असे केल्याने महामाया भगवती अत्यंत प्रसन्न होऊन मनोरथ पूर्ण करते.