दुर्गा

परिचय

देवी दुर्गा ही हिंदू धर्मातील शक्तीची सर्वोच्च अभिव्यक्ती आहे. ‘दुर्गा’ या नावाचा अर्थ — जिला पराभूत करणे दुर्गम (अशक्य) आहे ती. ती आदिशक्ती, जगदंबा आणि महादेवी या रूपांत पूजिली जाते. शाक्त संप्रदायात तिला परब्रह्माची शक्ती मानले जाते.

दुर्गा समस्त देवतांच्या संयुक्त शक्तीतून प्रकट झाली. ती वाइटावर चांगल्याच्या आणि अधर्मावर धर्माच्या विजयाचे प्रतीक आहे. नवरात्रात तिच्या नऊ रूपांची — नवदुर्गेची — पूजा केली जाते. महाराष्ट्रात तिला अंबा, भवानी, जगदंबा या नावांनी भक्तिभावाने पूजतात.

स्वरूप आणि प्रतीके

दुर्गेचे स्वरूप अत्यंत तेजस्वी आहे. तिला दहा भुजा (दशभुजा) असून त्यांत विविध देवतांची अस्त्रशस्त्रे आहेत — शिवांचा त्रिशूळ, विष्णूंचे चक्र, इंद्राचे वज्र, ब्रह्मदेवाचे कमंडलू, शंख, धनुष्यबाण, खड्ग, ढाल, गदा आणि पद्म. तिचे वाहन सिंह असून तो शक्ती व निर्भयतेचे प्रतीक आहे. तिचे मुख शांत परंतु भव्य असून ती लाल वस्त्रे परिधान करते.

पौराणिक कथा

महिषासुरवध: दैत्य महिषासुराला ब्रह्मदेवाकडून वर मिळाला होता की कोणताही देव वा असुर त्याला मारू शकणार नाही. त्याच्या अत्याचाराने त्रस्त झालेल्या देवतांनी आपापली शक्ती एकवटली, त्यातून देवी दुर्गा प्रकट झाली. नऊ दिवस भयंकर युद्ध केल्यानंतर दशमीच्या दिवशी दुर्गेने महिषासुराचा वध केला. म्हणूनच तिला महिषासुरमर्दिनी म्हणतात.

रक्तबीजवध: दैत्य रक्तबीजाच्या रक्ताच्या प्रत्येक थेंबातून नवा दैत्य उत्पन्न होत असे. दुर्गेने कालीचे रूप धारण केले आणि तिने रक्तबीजाचे सर्व रक्त प्राशन करून त्याचा अंत केला.

शुंभ-निशुंभवध: या दोन बलाढ्य असुरांनी स्वर्गावर अधिकार मिळवला. दुर्गेने अनेक रूपे धारण करून दोघांचा संहार केला; याचे वर्णन दुर्गा सप्तशतीत आहे.

प्रमुख मंदिरे

• श्री सप्तशृंगी देवी, वणी, नाशिक — महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठांपैकी आद्य पूर्ण पीठ
• श्री तुळजाभवानी मंदिर, तुळजापूर — छत्रपती शिवाजी महाराजांची कुलदेवता
• श्री महालक्ष्मी (अंबाबाई) मंदिर, कोल्हापूर — करवीरनिवासिनी, प्रमुख शक्तिपीठ
• वैष्णो देवी मंदिर, कटरा, जम्मू — त्रिकूट पर्वतावरील अत्यंत प्रसिद्ध शक्तिपीठ
• कामाख्या मंदिर, गुवाहाटी, आसाम — एकावन्न शक्तिपीठांतील प्रमुख

प्रमुख सण

नवरात्र हा दुर्गेचा सर्वांत प्रमुख सण असून तो वर्षातून दोनदा — चैत्र (वासंतिक) आणि आश्विन (शारदीय) — साजरा होतो. नऊ रात्री नवदुर्गेची पूजा होते; महाराष्ट्रात घटस्थापना करून देवीची आराधना केली जाते आणि भोंडला-हादगा खेळला जातो. दुर्गापूजा विशेषतः पश्चिम बंगालमध्ये भव्य स्वरूपात साजरी होते. विजयादशमी (दसरा) हा नवरात्राचा समारोप आहे.

संबंधित मंत्र आणि स्तोत्रे

• दुर्गा बीजमंत्र: “ॐ दुं दुर्गायै नमः”
• दुर्गा सप्तशती (देवी माहात्म्य): सातशे श्लोकांत दुर्गामहिमा, मार्कंडेय पुराणाचा भाग
• महिषासुरमर्दिनी स्तोत्र: “अयि गिरिनन्दिनि नन्दितमेदिनि…”
• दुर्गा चालीसा: चाळीस चरणांतील दुर्गास्तुती
• मराठी आरती: “दुर्गे दुर्घट भारी तुजविण संसारी” — रामदासरचित, नवरात्रात घरोघरी म्हटली जाणारी आरती