नवरात्र

कधी साजरे केले जाते

शारदीय नवरात्र अश्विन महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील प्रतिपदेपासून नवमीपर्यंत साजरे केले जाते; ग्रेगोरियन दिनदर्शिकेत ते सप्टेंबर-ऑक्टोबरमध्ये येते. चैत्र नवरात्र चैत्र शुक्ल प्रतिपदेपासून नवमीपर्यंत साजरे होते, जे मार्च-एप्रिलमध्ये येते. चैत्र नवरात्रापासूनच हिंदू नववर्षाचा — गुढीपाडव्याचा — आरंभ होतो. शारदीय नवरात्रानंतर दहाव्या दिवशी विजयादशमी (दसरा) आणि चैत्र नवरात्रानंतर रामनवमी साजरी होते.

पूजाविधी

नवरात्रात दररोज दुर्गामातेच्या एकेका रूपाची विधिवत पूजा केली जाते. पहिल्या दिवशी घटस्थापना केली जाते; त्यात धान्य पेरले जाते. दररोज देवीला लाल फुले, कुंकू, चुनरी, सौभाग्यालंकार आणि नैवेद्य अर्पण केला जातो. दुर्गा सप्तशतीचे पठण केले जाते. अनेक भक्त नऊ दिवस उपवास करतात. अष्टमी किंवा नवमीला कन्यापूजन (कुमारिकापूजन) केले जाते; त्यात नऊ कन्यांना देवीचे रूप मानून भोजन घातले जाते. महाराष्ट्रात घटावर रोज एक माळ चढवली जाते. गुजरातमध्ये गरबा व दांडिया रास, तर पश्चिम बंगालमध्ये दुर्गापूजेची भव्य परंपरा आहे.

पौराणिक कथा

मार्कंडेय पुराणातील दुर्गा सप्तशतीनुसार, महिषासुर या दैत्याने तिन्ही लोकांवर अधिकार मिळवून देवांचा पराभव केला, तेव्हा ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांच्यासह सर्व देवांच्या तेजातून एका दिव्य शक्तीचा प्रादुर्भाव झाला — तीच दुर्गामाता होय. सर्व देवांनी तिला आपापली अस्त्रे-शस्त्रे दिली. दुर्गामातेने नऊ दिवस महिषासुर आणि त्याच्या सैन्याशी घनघोर युद्ध केले आणि दहाव्या दिवशी त्याचा वध केला. याच विजयाच्या निमित्ताने नवरात्र आणि विजयादशमी साजरी होते.

परिचय

नवरात्र हे हिंदू धर्मातील अत्यंत पवित्र आणि महत्त्वाचे पर्व असून त्यात दुर्गामातेच्या नऊ रूपांची नऊ रात्री उपासना केली जाते. ‘नवरात्र’ या शब्दाचा अर्थ ‘नऊ रात्री’. वर्षातून चार नवरात्रे येतात, परंतु शारदीय नवरात्र (अश्विन महिना) आणि चैत्र नवरात्र (चैत्र महिना) ही सर्वांत प्रमुख आहेत. नऊ दिवसांत अनुक्रमे शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चंद्रघंटा, कूष्मांडा, स्कंदमाता, कात्यायनी, कालरात्री, महागौरी आणि सिद्धिदात्री यांची पूजा केली जाते.

महत्त्व

नवरात्राचे आध्यात्मिक महत्त्व शक्ती-उपासनेत सामावले आहे. हे पर्व स्त्रीशक्तीच्या सर्वोच्चतेचे प्रतीक आहे — सर्व देव मिळूनही असुराचा संहार करू शकले नाहीत, तेव्हा आदिशक्तीने ते कार्य केले, हे ते सांगते. नऊ दिवसांची साधना आत्मशुद्धी आणि आध्यात्मिक उन्नतीचे माध्यम आहे. देवीचे प्रत्येक रूप जीवनातील एका विशिष्ट गुणाचे प्रतिनिधित्व करते. चैत्र नवरात्र वसंत ऋतूतील नवजीवनाची, तर शारदीय नवरात्र शरद ऋतूतील अंतर्मुख साधनेची संधी देते.