दसरा (विजयादशमी)

कधी साजरा केला जातो

हिंदू पंचांगानुसार दसरा अश्विन महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील दशमीला साजरा केला जातो. ग्रेगोरियन दिनदर्शिकेत तो सप्टेंबर किंवा ऑक्टोबरमध्ये येतो. शारदीय नवरात्रीनंतर लगेच दहाव्या दिवशी तो येतो. याच दिवशी रामलीलेची सांगता होते, जी अनेक ठिकाणी नवरात्रीदरम्यान सादर केली जाते. दसऱ्यानंतर बरोबर वीस दिवसांनी दिवाळीचे पर्व येते, जे श्रीरामांच्या अयोध्येतील परतीचा उत्सव आहे.

पूजाविधी

दसऱ्याला सकाळी शस्त्रपूजा आणि शमीवृक्षाच्या पूजेचा विधी आहे. क्षत्रिय परंपरेत या दिवशी अस्त्रशस्त्रे आणि वाहनांची पूजा केली जाते. विजयप्राप्तीसाठी अपराजिता देवीची पूजा केली जाते. महाराष्ट्रात या दिवशी आपट्याची पाने ‘सोने’ म्हणून एकमेकांना दिली जातात आणि सीमोल्लंघन केले जाते. उत्तर भारतात सायंकाळी रावण, कुंभकर्ण आणि मेघनाद यांच्या विशाल पुतळ्यांचे दहन केले जाते. त्यापूर्वी रामलीलेचे सादरीकरण होते. दिल्लीचे रामलीला मैदान, वाराणसीची रामनगर रामलीला आणि कुलूचा दसरा विशेष प्रसिद्ध आहेत. बंगालमध्ये धुनुची नृत्य, सिंदूर खेळ आणि दुर्गामूर्ती विसर्जनाची भव्य परंपरा आहे. म्हैसूरचा दसरा आपल्या राजेशाही मिरवणुकीसाठी जगप्रसिद्ध आहे.

पौराणिक कथा

रामायणानुसार लंकेचा राजा रावणाने सीतामातेचे कपटाने हरण केले होते. प्रभू रामांनी वानरसेनेसह लंकेवर आक्रमण केले. नऊ दिवसांच्या घनघोर युद्धानंतर दहाव्या दिवशी रामांनी दुर्गामातेची अकाल बोधन पूजा करून शक्ती प्राप्त केली आणि रावणाचा वध केला. याच विजयाच्या निमित्ताने हा दिवस विजयादशमी म्हणून साजरा होतो. दुसऱ्या परंपरेनुसार याच दिवशी दुर्गामातेने नऊ दिवसांच्या युद्धानंतर महिषासुराचा संहार केला. म्हणून बंगालमध्ये या दिवशी दुर्गामूर्तीचे विसर्जन होते आणि सिंदूर खेळाची परंपरा पाळली जाते.

परिचय

दसरा, ज्याला विजयादशमी असेही म्हणतात, हा हिंदू धर्मातील सर्वांत महत्त्वाच्या सणांपैकी एक आहे. हे पर्व वाइटावर चांगल्याच्या, अधर्मावर धर्माच्या आणि असत्यावर सत्याच्या विजयाचे प्रतीक आहे. ‘दसरा’ या शब्दाचा अर्थ ‘दहा वाइटांचा नाश’ असा असून तो रावणाच्या दहा शिरांनी प्रतीकित होतो. उत्तर भारतात हे पर्व प्रभू रामांनी रावणाचा वध केल्याच्या निमित्ताने साजरे होते, तर पूर्व आणि दक्षिण भारतात नवरात्रीच्या समाप्तीला दुर्गामातेने महिषासुराचा वध केल्याच्या विजयाच्या रूपात साजरे होते.

महत्त्व

दसऱ्याचा आध्यात्मिक संदेश सार्वत्रिक आहे — वाईट कितीही बलवान असले तरी अखेर सत्य आणि धर्माचाच विजय होतो. रावणदहन हे स्वतःमधील दहा विकार — काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मत्सर, अहंकार, आळस, हिंसा आणि चोरी — जाळण्याचे प्रतीक आहे. हे पर्व नव्या सुरुवातीचेही प्रतीक आहे — या दिवशी नवीन कामे सुरू करणे शुभ मानले जाते. शस्त्रपूजा शक्तीच्या सदुपयोगाची शिकवण देते. विजयादशमी आपल्याला आठवण करून देते की धर्माच्या मार्गाने चालणाऱ्याला अंतिम विजय निश्चितच मिळतो.