Skip to content
Ved Path The Path of Vedic Wisdom

Bal Kand — बालकाण्ड

बालकाण्ड · दोहा ८३–१०१

Share

mora kahā suni karahu upāī| hoihi īsvara karihi sahāī|| satīṃ jo tajī daccha makha dehā| janamī jāi himācala gehā||

tehiṃ tapu kīnha saṃbhu pati lāgī| siva samādhi baiṭhe sabu tyāgī|| jadapi ahai asamaṃjasa bhārī| tadapi bāta eka sunahu hamārī||

paṭhavahu kāmu jāi siva pāhīṃ| karai chobhu saṃkara mana māhīṃ|| taba hama jāi sivahi sira nāī| karavāuba bibāhu bariāī||

ehi bidhi bhalehi devahita hoī| mara ati nīka kahai sabu koī|| astuti suranha kīnhi ati hetū| pragaṭeu biṣamabāna jhaṣaketū||

Doha ८३

suranha kahīṃ nija bipati saba suni mana kīnha bicāra| saṃbhu birodha na kusala mohi bihasi kaheu asa māra|| 8 3||

tadapi karaba maiṃ kāju tumhārā| śruti kaha parama dharama upakārā|| para hita lāgi tajai jo dehī| saṃtata saṃta prasaṃsahiṃ tehī||

asa kahi caleu sabahi siru nāī| sumana dhanuṣa kara sahita sahāī|| calata māra asa hṛdayam̐ bicārā| siva birodha dhruva maranu hamārā||

taba āpana prabhāu bistārā| nija basa kīnha sakala saṃsārā|| kopeu jabahi bāricaraketū| chana mahum̐ miṭe sakala śruti setū||

brahmacarja brata saṃjama nānā| dhīraja dharama gyāna bigyānā|| sadācāra japa joga birāgā| sabhaya bibeka kaṭaku saba bhāgā||

Chhand

bhāgeu bibeku sahāya sahita so subhaṭa saṃjuga mahi mure| sadapagraṃtha parbata kaṃdranhi mahūṃ jāi tehi avasara dure|| honihāra kā karatāra ko rakhavāra jaga kharabharu parā| duṛa mātha kehi ratinātha jehi kahuṃ kopi kara dhanu saru dharā||

Doha ८४

je sajīva jaga acara cara nāri puruṣa asa nāma| te nija nija marajāda taji bhae sakala basa kāma|| 84||

saba ke hṛdayam̐ madana abhilāṣā| latā nihāri navahiṃ taru sākhā|| nadīṃ umagi aṃbudhi kahum̐ dhāī| saṃgama karahiṃ talāva talāī||

jaham̐ asi dasā jaṛanha kai baranī| ko kahi sakai sacetana karanī|| pasu pacchī nabha jala thalacārī| bhae kāmabasa samaya bisārī||

madana aṃdha byākula saba lokā| nisi dinu nahiṃ avalokahiṃ kokā|| deva danuja nara kiṃnara byālā| preta pisāca bhūta betālā||

inha kai dasā na kaheum̐ bakhānī| sadā kāma ke cere jānī|| siddha birakta mahāmuni jogī| tepi kāmabasa bhae biyogī||

Chhand

bhae kāmabasa jogīsa tāpasa pāveranhi kī ko kahai| dekhahiṃ carācara nārimaya je brahāmaya dekhata rahe|| abalā bilokahiṃ puruṣamaya jagu puruṣa saba abalāmayaṃ| duṛa daṃḍa bhari brahmāṃḍa bhītara kāmakṛta kautuka aya||

Sortha ८५

dharī na kāhūm̐ dhīra saba ke mana manasija hare| je rākhe raghubīra te ubare tehi kāla mahūm̐|| 85||

ubhaya gharī asa kautuka bhayaū| jau lagi kāmu saṃbhu pahiṃ gayaū|| sivahi biloki sasaṃkeu mārū| bhayau jathāthiti sabu saṃsārū||

bhae turata saba jīva sukhāre| jimi mada utari gaem̐ matavāre|| rudrahi dekhi madana bhaya mānā| durādharaṣa durgama bhagavānā||

phirata lāja kachu kari nahiṃ jāī| maranu ṭhāni mana racesi upāī|| pragaṭesi turata rucira riturājā| kusumita nava taru rāji birājā||

bana upabana bāpikā taṛāgā| parama subhaga saba disā bibhāgā|| jaham̐ taham̐ janu umagata anurāgā| dekhi muehum̐ mana manasija jāgā||

Chhand

jāgaṛa manobhava mueham̐ mana bana subhagatā na pare kahī| sītala sugaṃdha sumaṃda māruta madana anala sakhā sahī|| bikase saranhi bahu kaṃja guṃjata puṃja maṃjula madhukarā| kalahaṃsa pika suka sarasa rava kari gāna nācahiṃ apacharā||

Doha ८६

sakala kalā kari koṭi bidhi hāreu sena sameta| calī na acala samādhi siva kopeu hṛdayaniketa|| 86||

dekhi rasāla biṭapa bara sākhā| tehi para caṛheu madanu mana mākhā|| sumana cāpa nija sara saṃdhāne| ati risa tāki śravana lagi tāne||

chāṛe biṣama bisikha ura lāge| chuṭi samādhi saṃbhu taba jāge|| bhayau īsa mana chobhu biseṣī| nayana ughāri sakala disi dekhī||

saurabha pallava madanu bilokā| bhayau kopu kaṃpeu trailokā|| taba sivam̐ tīsara nayana ughārā| citavata kāmu bhayau jari chārā||

hāhākāra bhayau jaga bhārī| ḍarape sura bhae asura sukhārī|| samujhi kāmasukhu socahiṃ bhogī| bhae akaṃṭaka sādhaka jogī||

Chhand

jogī akaṃṭaka bhae pati gati sunata rati muruchita bha| rodati badati bahu bhām̐ti karunā karati saṃkara pahiṃ gaī|| ati prema kari binatī bibidha bidhi jori kara sanmukha rahī| prabhu āsutoṣa kṛpāla siva abalā nirakhi bole sahī||

Doha ८७

aba teṃ rati tava nātha kara hoihi nāmu anaṃgu| binu bapu byāpihi sabahi puni sunu nija milana prasaṃgu|| 87||

jaba jadubaṃsa kṛṣna avatārā| hoihi harana mahā mahibhārā|| kṛṣna tanaya hoihi pati torā| bacanu anyathā hoi na morā||

rati gavanī suni saṃkara bānī| kathā apara aba kahaum̐ bakhānī|| devanha samācāra saba pāe| brahmādika baikuṃṭha sidhāe||

saba sura biṣnu biraṃci sametā| gae jahām̐ siva kṛpāniketā|| pṛthaka pṛthaka tinha kīnhi prasaṃsā| bhae prasanna caṃdra avataṃsā||

bole kṛpāsiṃdhu bṛṣaketū| kahahu amara āe kehi hetū|| kaha bidhi tumha prabhu aṃtarajāmī| tadapi bhagati basa binavaum̐ svāmī||

Doha ८८

sakala suranha ke hṛdayam̐ asa saṃkara parama uchāhu| nija nayananhi dekhā cahahiṃ nātha tumhāra bibāhu|| 88||

yaha utsava dekhia bhari locana| soi kachu karahu madana mada mocana|| kāmu jāri rati kahum̐ baru dīnhā| kṛpāsiṃdhu yaha ati bhala kīnhā||

sāsati kari puni karahiṃ pasāū| nātha prabhunha kara sahaja subhāū|| pārabatīṃ tapu kīnha apārā| karahu tāsu aba aṃgīkārā||

suni bidhi binaya samujhi prabhu bānī| aisei hou kahā sukhu mānī|| taba devanha duṃdubhīṃ bajāīṃ| baraṣi sumana jaya jaya sura sāī||

avasaru jāni saptariṣi āe| turatahiṃ bidhi giribhavana paṭhāe|| prathama gae jaham̐ rahī bhavānī| bole madhura bacana chala sānī||

Doha ८९

kahā hamāra na sunehu taba nārada keṃ upadesa| aba bhā jhūṭha tumhāra pana jāreu kāmu mahesa|| 89||

suni bolīṃ musukाi bhavānī| ucita kahehu munibara bigyānī|| tumhareṃ jāna kāmu aba jārā| aba lagi saṃbhu rahe sabikārā||

hamareṃ jāna sadā siva jogī| aja anavadya akāma abhogī|| jauṃ maiṃ siva seye asa jānī| prīti sameta karma mana bānī||

tau hamāra pana sunahu munīsā| karihahiṃ satya kṛpānidhi īsā|| tumha jo kahā hara jāreu mārā| soi ati baṛa abibeku tumhārā||

tāta anala kara sahaja subhāū| hima tehi nikaṭa jāi nahiṃ kāū|| gaem̐ samīpa so avasi nasāī| asi manmatha mahesa kī nāī||

Doha ९०

hiyam̐ haraṣe muni bacana suni dekhi prīti bisvāsa| cale bhavānihi nāi sira gae himācala pāsa|| 90||

sabu prasaṃgu giripatihi sunāvā| madana dahana suni ati dukhu pāvā|| bahuri kaheu rati kara baradānā| suni himavaṃta bahuta sukhu mānā||

hṛdayam̐ bicāri saṃbhu prabhutāī| sādara munibara lie bolāī|| sudinu sunakhatu sugharī socāī| begi bedabidhi lagana dharāī||

patrī saptariṣinha soi dīnhī| gahi pada binaya himācala kīnhī|| jāi bidhihi dīnhi so pātī| bācata prīti na hṛdayam̐ samātī||

lagana bāci aja sabahi sunāī| haraṣe muni saba sura samudāī|| sumana bṛṣṭi nabha bājana bāje| maṃgala kalasa dasahum̐ disi sāje||

Doha ९१

lage sam̐vārana sakala sura bāhana bibidha bimāna| hohi saguna maṃgala subhada karahiṃ apacharā gāna|| 91||

sivahi saṃbhu gana karahiṃ siṃgārā| jaṭā mukuṭa ahi mauru sam̐vārā|| kuṃḍala kaṃkana pahire byālā| tana bibhūti paṭa kehari chālā||

sasi lalāṭa suṃdara sira gaṃgā| nayana tīni upabīta bhujaṃgā|| garala kaṃṭha ura nara sira mālā| asiva beṣa sivadhāma kṛpālā||

kara trisūla aru ḍamaru birājā| cale basaham̐ caṛhi bājahiṃ bājā|| dekhi sivahi suratriya musukāhīṃ| bara lāyaka dulahini jaga nāhīṃ||

biṣnu biraṃci ādi surabrātā| caṛhi caṛhi bāhana cale barātā|| sura samāja saba bhām̐ti anūpā| nahiṃ barāta dūlaha anurūpā||

Doha ९२

biṣnu kahā asa bihasi taba boli sakala disirāja| bilaga bilaga hoi calahu saba nija nija sahita samāja|| 92||

bara anuhāri barāta na bhāī| ham̐sī karaihahu para pura jāī|| biṣnu bacana suni sura musakāne| nija nija sena sahita bilagāne||

manahīṃ mana mahesu musukāhīṃ| hari ke biṃgya bacana nahiṃ jāhīṃ|| ati priya bacana sunata priya kere| bhṛṃgihi preri sakala gana ṭere||

siva anusāsana suni saba āe| prabhu pada jalaja sīsa tinha nāe|| nānā bāhana nānā beṣā| bihase siva samāja nija dekhā||

kou mukhahīna bipula mukha kāhū| binu pada kara kou bahu pada bāhū|| bipula nayana kou nayana bihīnā| riṣṭapuṣṭa kou ati tanakhīnā||

Chhand

tana khīna kou ati pīna pāvana kou apāvana gati dhareṃ| bhūṣana karāla kapāla kara saba sadya sonita tana bhareṃ|| khara svāna suara sṛkāla mukha gana beṣa aganita ko gane| bahu jinasa preta pisāca jogi jamāta baranata nahiṃ bane||

Sortha ९३

nācahiṃ gāvahiṃ gīta parama taraṃgī bhūta saba| dekhata ati biparīta bolahiṃ bacana bicitra bidhi|| 93||

jasa dūlahu tasi banī barātā| kautuka bibidha hohiṃ maga jātā|| ihām̐ himācala raceu bitānā| ati bicitra nahiṃ jāi bakhānā||

saila sakala jaham̐ lagi jaga māhīṃ| laghu bisāla nahiṃ barani sirāhīṃ|| bana sāgara saba nadīṃ talāvā| himagiri saba kahum̐ nevata paṭhāvā||

kāmarūpa suṃdara tana dhārī| sahita samāja sahita bara nārī|| gae sakala tuhinācala gehā| gāvahiṃ maṃgala sahita sanehā||

prathamahiṃ giri bahu gṛha sam̐varāe| jathājogu taham̐ taham̐ saba chāe|| pura sobhā avaloki suhāī| lāgai laghu biraṃci nipunāī||

Chhand

laghu lāga bidhi kī nipunatā avaloki pura sobhā sahī| bana bāga kūpa taṛāga saritā subhaga saba saka ko kahī| maṃgala bipula torana patākā ketu gṛha gṛha sohahīṃ| banitā puruṣa suṃdara catura chabi dekhi muni mana mohahīṃ||

Doha ९४

jagadaṃbā jaham̐ avatarī so puru barani ki jāi| riddhadhi siddhi saṃpatti sukha nita nūtana adhikāi|| 94||

nagara nikaṭa barāta suni āī| pura kharabharu sobhā adhikāī|| kari banāva saji bāhana nānā| cale lena sādara agavānā||

hiyam̐ haraṣe sura sena nihārī| harihi dekhi ati bhae sukhārī|| siva samāja jaba dekhana lāge| biḍari cale bāhana saba bhāge||

dhari dhīraju taham̐ rahe sayāne| bālaka saba lai jīva parāne|| gaem̐ bhavana pūchahiṃ pitu mātā| kahahiṃ bacana bhaya kaṃpita gātā||

kahia kāha kahi jāi na bātā| jama kara dhāra kidhauṃ bariātā|| baru baurāha basaham̐ asavārā| byāla kapāla bibhūṣana chārā||

Chhand

tana chāra byāla kapāla bhūṣana nagana jaṭila bhayaṃkarā| sam̐ga bhūta preta pisāca jogini bikaṭa mukha rajanīcarā|| jo jiata rahihi barāta dekhata punya baṛa tehi kara sahī| dekhihi so umā bibāhu ghara ghara bāta asi larikanha kahī||

Doha ९५

samujhi mahesa samāja saba janani janaka musukāhiṃ| bāla bujhāe bibidha bidhi niḍara hohu ḍaru nāhiṃ|| 95||

lai agavāna barātahi āe| die sabahi janavāsa suhāe||

kaṃcana thāra soha bara pānī| parichana calī harahi haraṣānī|| bikaṭa beṣa rudrahi jaba dekhā| abalanha ura bhaya bhayau biseṣā||

bhāgi bhavana paiṭhīṃ ati trāsā| gae mahesu jahām̐ janavāsā|| mainā hṛdayam̐ bhayau dukhu bhārī| līnhī boli girīsakumārī||

adhika saneham̐ goda baiṭhārī| syāma saroja nayana bhare bārī|| jehiṃ bidhi tumhahi rūpu asa dīnhā| tehiṃ jaṛa baru bāura kasa kīnhā||

Chhand

kasa kīnha baru baurāha bidhi jehiṃ tumhahi suṃdaratā daī| jo phalu cahia surataruhiṃ so barabasa babūrahiṃ lāgaī|| tumha sahita giri teṃ girauṃ pāvaka jarauṃ jalanidhi mahum̐ parauṃ| gharu jāu apajasu hou jaga jīvata bibāhu na hauṃ karauṃ||

Doha ९६

bhaī bikala abalā sakala dukhita dekhi girināri| kari bilāpu rodati badati sutā sanehu sam̐bhāri|| 96||

nārada kara maiṃ kāha bigārā| bhavanu mora jinha basata ujārā|| asa upadesu umahi jinha dīnhā| baure barahi lagi tapu kīnhā||

sācehum̐ unha ke moha na māyā| udāsīna dhanu dhāmu na jāyā|| para ghara ghālaka lāja na bhīrā| bājham̐ ki jāna prasava kaiṃ pīrā||

jananihi bikala biloki bhavānī| bolī juta bibeka mṛdu bānī|| asa bicāri socahi mati mātā| so na ṭarai jo racai bidhātā||

karama likhā jau bāura nāhū| tau kata dosu lagāia kāhū|| tumha sana miṭahiṃ ki bidhi ke aṃkā| mātu byartha jani lehu kalaṃkā||

Chhand

jani lehu mātu kalaṃka karunā pariharahu avasara nahīṃ| dukhu sukhu jo likhā lilāra hamareṃ jāba jahūm̐ pāuba tahīṃ|| suni umā bacana binīta komala sakala abalā socaṭahīṃ| bahu bhām̐ti bidhihi lagāṛa dūṣana nayana bāri bimocahīṃ||

Doha ९७

tehi avasara nārada sahita aru riṣi sapta sameta| samācāra suni tuhinagiri gavane turata niketa|| 97||

taba nārada sabahi samujhāvā| pūruba kathāprasaṃgu sunāvā|| mayanā satya sunahu mama bānī| jagadaṃbā tava sutā bhavānī||

ajā anādi sakti abināsini| sadā saṃbhu aradhaṃga nivāsini|| jaga saṃbhava pālana laya kārini| nija icchā līlā bapu dhārini||

janamīṃ prathama daccha gṛha jāī| nāmu satī suṃdara tanu pāī|| taham̐hum̐ satī saṃkarahi bibāhīṃ| kathā prasiddha sakala jaga māhīṃ||

eka bāra āvata siva saṃgā| dekheu raghukula kamala pataṃgā|| bhayau mohu siva kahā na kīnhā| bhrama basa beṣu sīya kara līnhā||

Chhand

siya beṣu satīṃ jo kīnha tehiṃ aparādha saṃkara pariharīṃ| hara biraheṃ jāi bahori pitu keṃ jagya jogānala jarīṃ|| aba janami tumhare bhavana nija pati lāgi dāruna tapu kiyā| asa jāni saṃsaya tajahu girijā sarbadā saṃkarapriyā||

Doha ९८

suni nārada ke bacana taba saba kara miṭā biṣāda| chana mahum̐ byāpeḍa sakala pura ghara ghara yaha saṃbāda|| 98||

taba mayanā himavaṃtu anaṃde| puni puni pārabatī pada baṃde|| nāri puruṣa sisu jubā sayāne| nagara loga saba ati haraṣāne||

lage hona pura maṃgalagānā| saje sabahi hāṭaka ghaṭa nānā|| bhām̐ti aneka bhaī jevarānā| sūpasāstra jasa kachu byavahārā||

Sortha ३

so jevanāra ki jāi bakhānī| basahiṃ bhavana jehiṃ mātu bhavānī|| sādara bole sakala barātī| biṣnu biraṃci deva saba jātī||

bibidhi pām̐ti baiṭhī jevanārā| lāge parusana nipuna suārā|| nāribṛṃda sura jevam̐ta jānī| lagīṃ dena gārīṃ mṛdu bānī||

Chhand

gārīṃ madhura svara dehiṃ suṃdari biṃgya bacana sunāvahīṃ| bhojanu karahiṃ sura ati bilaṃbu binodu suni sacu pāvahīṃ|| jeveṃta jo baṛhayo anaṃdu so mukha koṭihūm̐ na parai kaho| acavām̐i dīnhe pāna gavane bāsa jaham̐ jāko rahayo||

Doha ९९

bahuri muninha himavaṃta kahūm̐ lagana sunāī āi| samaya biloki bibāha kara paṭhae deva bolāi|| 99||

boli sakala sura sādara līnhe| sabahi jathocita āsana dīnhe|| bedī beda bidhāna sam̐vārī| subhaga sumaṃgala gāvahiṃ nārī||

siṃghāsanu ati dibya suhāvā| jāi na barani biraṃci banāvā|| baiṭhe siva bipranha siru nāī| hṛdayam̐ sumiri nija prabhu raghurāī||

bahuri munīsanha umā bolāī| kari siṃgāru sakhīṃ lai āī|| dekhata rūpu sakala sura mohe| baranai chabi asa jaga kabi ko hai||

jagadaṃbikā jāni bhava bhāmā| suranha manahiṃ mana kīnha pranāmā|| suṃdaratā marajāda bhavānī| jāi na koṭihum̐ badana bakhānī||

Chhand

koṭihum̐ badana nahiṃ banai baranata jaga janani sobhā mahā| sakucahiṃ kahataśruti seṣa sārada maṃdamati tulasī kahā|| chabikhāni mātu bhavāni gavanīṃ madhya maṃḍapa siva jahām̐| avaloki sakahiṃ na sakuca pati pada kamala manu madhukaru tahām̐||

Doha १००

muni anusāsana ganapatihi pūjeu saṃbhu bhavāni| kou suni saṃsaya kare jani sura anādi jiyeṃ jāni|| 100||

jasi bibāha kai bidhi śruti gāī| mahāmuninha so saba karavāī|| gahi girīsa kusa kanyā pānī| bhavahi samarapīṃ jāni bhavānī||

pānigrahana jaba kīnha mahesā| hiṃyam̐ haraṣe taba sakala suresā|| beda maṃtra munibara uccarahīṃ| jaya jaya jaya saṃkara sura karahīṃ||

bājahiṃ bājana bibidha bidhānā| sumanabṛṣṭi nabha bhai bidhi nānā|| hara girijā kara bhayau bibāhū| sakala bhuvana bhari rahā uchāhū||

dāsīṃ dāsa turaga ratha nāgā| dhenu basana mani bastu bibhāgā|| anna kanakabhājana bhari jānā| dāija dīnha na jāi bakhānā||

Chhand

dāija diyo bahu bhām̐ti puni kara jori himabhūdhara kahmo| kā deum̐ pūranakāma saṃkara carana paṃkaja gahi rahmo|| siteṃ kṛpāsāgara sasura kara saṃtoṣu saba bhātihiṃ kiyo| puni gahe pada pāthoja mayanoṃ prema paripūrana hiyo||

Doha १०१

nātha umā mama prāna sama gṛhakiṃkarī karehu| chamehu sakala aparādha aba hoṛa prasanna baru dehu|| 101||