Bal Kand — बालकाण्ड
बालकाण्ड · दोहा २८४–३०२
deva danuja bhūpati bhaṭa nānā| samabala adhika hou balavānā|| jauṃ rana hamahi pacārai koū| larahiṃ sukhena kālu kina hoū||
chatriya tanu dhari samara sakānā| kula kalaṃku tehiṃ pāvam̐ra ānā|| kahaum̐ subhāu na kulahi prasaṃsī| kālahu ḍarahiṃ na rana raghubaṃsī||
biprabaṃsa kai asi prabhutāī| abhaya hoi jo tumhahi ḍerāī|| sunu mṛdu gūṛha bacana raghupati ke| ughare paṭala parasudhara mati ke||
rāma ramāpati kara dhanu lehū| khaiṃcahu miṭai mora saṃdehū|| deta cāpu āpuhiṃ cali gayaū| parasurāma mana bisamaya bhayaū||
jānā rāma prabhāu taba pulaka praphullita gāta| jori pāni bole bacana hdayam̐ na premu amāta || 284||
jaya raghubaṃsa banaja bana bhānū| gahana danuja kula dahana kṛsānu|| jaya sura bipra dhenu hitakārī| jaya mada moha koha bhrama hārī||
binaya sīla karunā guna sāgara| jayati bacana racanā ati nāgara|| sevaka sukhada subhaga saba aṃgā| jaya sarīra chabi koṭi anaṃgā||
karauṃ kāha mukha eka prasaṃsā| jaya mahesa mana mānasa haṃsā|| anucita bahuta kaheum̐ agyātā| chamahu chamāmaṃdira dou bhrātā||
kahi jaya jaya jaya raghukulaketū| bhṛgupati gae banahi tapa hetū|| apabhayam̐ kuṭila mahīpa ḍerāne| jaham̐ taham̐ kāyara gavam̐hiṃ parāne||
devanha dīnhīṃ duṃdubhīṃ prabhu para baraṣahiṃ phūla| haraṣe pura nara nāri saba miṭī mohamaya sūla || 285||
ati gahagahe bājane bāje| sabahiṃ manohara maṃgala sāje|| jūtha jūtha mili sumukha sunayanīṃ| karahiṃ gāna kala kokilabayanī||
sukhu bideha kara barani na jāī| janmadaridra manahum̐ nidhi pāī|| gata trāsa bhai sīya sukhārī| janu bidhu udayam̐ cakorakumārī||
janaka kīnha kausikahi pranāmā| prabhu prasāda dhanu bhaṃjeu rāmā|| mohi kṛtakṛtya kīnha duhum̐ bhāīṃ| aba jo ucita so kahia gosāī||
kaha muni sunu naranātha prabīnā| rahā bibāhu cāpa ādhīnā|| ṭūṭatahīṃ dhanu bhayau bibāhū| sura nara nāga bidita saba kāhu||
tadapi jāi tumha karahu aba jathā baṃsa byavahāru| būjhi bipra kulabṛddha gura beda bidita ācāru || 286||
dūta avadhapura paṭhavahu jāī| ānahiṃ nṛpa dasarathahi bolāī|| mudita rāu kahi bhalehiṃ kṛpālā| paṭhae dūta boli tehi kālā||
bahuri mahājana sakala bolāe| āi sabanhi sādara sira nāe|| hāṭa bāṭa maṃdira surabāsā| nagaru sam̐vārahu cārihum̐ pāsā||
haraṣi cale nija nija gṛha āe| puni paricāraka boli paṭhāe|| racahu bicitra bitāna banāī| sira dhari bacana cale sacu pāī||
paṭhae boli gunī tinha nānā| je bitāna bidhi kusala sujānā|| bidhihi baṃdi tinha kīnha araṃbhā| birace kanaka kadali ke khaṃbhā||
harita maninha ke patra phala padumarāga ke phūla| racanā dekhi bicitra ati manu biraṃci kara bhūla || 287||
beni harita manimaya saba kīnhe| sarala saparaba parahiṃ nahiṃ cīnhe|| kanaka kalita ahibela banāī| lakhi nahi parai saparana suhāī||
tehi ke raci paci baṃdha banāe| bica bica mukatā dāma suhāe|| mānika marakata kulisa pirojā| cīri kori paci race sarojā||
kie bhṛṃga bahuraṃga bihaṃgā| guṃjahiṃ kūjahiṃ pavana prasaṃgā|| sura pratimā khaṃbhana gaṛhī kāṛhī| maṃgala drabya liem̐ saba ṭhāṛhī||
cauṃkeṃ bhām̐ti aneka purāīṃ| siṃdhura manimaya sahaja suhāī||
saurabha pallava subhaga suṭhi kie nīlamani kori| hema baura marakata ghavari lasata pāṭamaya ḍori || 288||
race rucira bara baṃdanibāre| manahūṃ manobhaveṃ phaṃda saṃvāre|| maṃgala kalasa aneka banāe| dhvaja patāka paṭa camara suhāe||
dīpa manohara manimaya nānā| jāi na barani bicitra bitānā|| jehiṃ maṃḍapa dulahini baidehī| so baranai asi mati kabi kehī||
dūlahu rāmu rūpa guna sāgara| so bitānu tihum̐ loka ujāgara|| janaka bhavana kai saubhā jaisī| gṛha gṛha prati pura dekhia taisī||
jehiṃ terahuti tehi samaya nihārī| tehi laghu lagahiṃ bhuvana dasa cārī|| jo saṃpadā nīca gṛha sohā| so biloki suranāyaka mohā||
basai nagara jehi laccha kari kapaṭa nāri bara beṣu| tehi pura kai sobhā kahata sakucahiṃ sārada seṣu || 289||
pahum̐ce dūta rāma pura pāvana| haraṣe nagara biloki suhāvana|| bhūpa dvāra tinha khabari janāī| dasaratha nṛpa suni lie bolāī||
kari pranāmu tinha pātī dīnhī| mudita mahīpa āpu uṭhi līnhī|| bāri bilocana bācata pām̐tī| pulaka gāta āī bhari chātī||
rāmu lakhanu ura kara bara cīṭhī| rahi gae kahata na khāṭī mīṭhī|| puni dhari dhīra patrikā bām̐cī| haraṣī sabhā bāta suni sām̐cī||
khelata rahe tahām̐ sudhi pāī| āe bharatu sahita hita bhāī|| pūchata ati saneham̐ sakucāī| tāta kahām̐ teṃ pātī āī
kusala prānapriya baṃdhu dou ahahiṃ kahahu kehiṃ desa| suni saneha sāne bacana bācī bahuri naresa || 290||
suni pātī pulake dou bhrātā| adhika sanehu samāta na gātā|| prīti punīta bharata kai dekhī| sakala sabhām̐ sukhu laheu biseṣī||
taba nṛpa dūta nikaṭa baiṭhāre| madhura manohara bacana ucāre|| bhaiyā kahahu kusala dou bāre| tumha nīkeṃ nija nayana nihāre||
syāmala gaura dhareṃ dhanu bhāthā| baya kisora kausika muni sāthā|| pahicānahu tumha kahahu subhāū| prema bibasa puni puni kaha rāū||
jā dina teṃ muni gae lavāī| taba teṃ āju sām̐ci sudhi pāī|| kahahu bideha kavana bidhi jāne| suni priya bacana dūta musakāne||
sunahu mahīpati mukuṭa mani tumha sama dhanya na kou| rāmu lakhanu jinha ke tanaya bisva bibhūṣana dou || 291||
pūchana jogu na tanaya tumhāre| puruṣasiṃgha tihu pura ujiāre|| jinha ke jasa pratāpa keṃ āge| sasi malīna rabi sītala lāge||
tinha kaham̐ kahia nātha kimi cīnhe| dekhia rabi ki dīpa kara līnhe|| sīya svayaṃbara bhūpa anekā| samiṭe subhaṭa eka teṃ ekā||
saṃbhu sarāsanu kāhum̐ na ṭārā| hāre sakala bīra bariārā|| tīni loka maham̐ je bhaṭamānī| sabha kai sakati saṃbhu dhanu bhānī||
sakai uṭhāi sarāsura merū| sou hiyam̐ hāri gayau kari pherū|| jehi kautuka sivasailu uṭhāvā| sou tehi sabhām̐ parābhau pāvā||
tahām̐ rāma raghubaṃsa mani sunia mahā mahipāla| bhaṃjeu cāpa prayāsa binu jimi gaja paṃkaja nāla || 292||
suni saroṣa bhṛgunāyaku āe| bahuta bhām̐ti tinha ām̐khi dekhāe|| dekhi rāma balu nija dhanu dīnhā| kari bahu binaya gavanu bana kīnhā||
rājana rāmu atulabala jaiseṃ| teja nidhāna lakhanu puni taiseṃ|| kaṃpahi bhūpa bilokata jākeṃ| jimi gaja hari kisora ke tākeṃ||
deva dekhi tava bālaka doū| aba na ām̐khi tara āvata koū|| dūta bacana racanā priya lāgī| prema pratāpa bīra rasa pāgī||
sabhā sameta rāu anurāge| dūtanha dena nichāvari lāge|| kahi anīti te mūdahiṃ kānā| dharamu bicāri sabahiṃ sukha mānā||
taba uṭhi bhūpa basiṣṭha kahum̐ dīnhi patrikā jāi| kathā sunāī gurahi saba sādara dūta bolāi || 293||
suni bole gura ati sukhu pāī| punya puruṣa kahum̐ mahi sukha chāī|| jimi saritā sāgara mahum̐ jāhīṃ| jadyapi tāhi kāmanā nāhīṃ||
timi sukha saṃpati binahiṃ bolāem̐| dharamasīla pahiṃ jāhiṃ subhāem̐|| tumha gura bipra dhenu sura sebī| tasi punīta kausalyā debī||
sukṛtī tumha samāna jaga māhīṃ| bhayau na hai kou honeu nāhīṃ|| tumha te adhika punya baṛa kākeṃ| rājana rāma sarisa suta jākeṃ||
bīra binīta dharama brata dhārī| guna sāgara bara bālaka cārī|| tumha kahum̐ sarba kāla kalyānā| sajahu barāta bajāi nisānā||
calahu begi suni gura bacana bhalehiṃ nātha siru nāi| bhūpati gavane bhavana taba dūtanha bāsu devāi || 294||
rājā sabu ranivāsa bolāī| janaka patrikā bāci sunāī|| suni saṃdesu sakala haraṣānīṃ| apara kathā saba bhūpa bakhānīṃ||
prema praphullita rājahiṃ rānī| manahum̐ sikhini suni bārida banī|| mudita asīsa dehiṃ guru nārīṃ| ati ānaṃda magana mahatārīṃ||
lehiṃ paraspara ati priya pātī| hṛdayam̐ lagāi juṛāvahiṃ chātī|| rāma lakhana kai kīrati karanī| bārahiṃ bāra bhūpabara baranī||
muni prasādu kahi dvāra sidhāe| rāninha taba mahideva bolāe|| die dāna ānaṃda sametā| cale biprabara āsiṣa detā||
jācaka lie ham̐kāri dīnhi nichāvari koṭi bidhi| ciru jīvahum̐ suta cāri cakrabarti dasarattha ke || 295||
kahata cale pahireṃ paṭa nānā| haraṣi hane gahagahe nisānā|| samācāra saba loganha pāe| lāge ghara ghara hone badhāe||
bhuvana cāri dasa bharā uchāhū| janakasutā raghubīra biāhū|| suni subha kathā loga anurāge| maga gṛha galīṃ sam̐vārana lāge||
jadyapi avadha sadaiva suhāvani| rāma purī maṃgalamaya pāvani|| tadapi prīti kai prīti suhāī| maṃgala racanā racī banāī||
dhvaja patāka paṭa cāmara cāru| chāvā parama bicitra bajārū|| kanaka kalasa torana mani jālā| harada dūba dadhi acchata mālā||
maṃgalamaya nija nija bhavana loganha race banāi| bīthīṃ sīcīṃ caturasama caukeṃ cāru purāi || 296||
jaham̐ taham̐ jūtha jūtha mili bhāmini| saji nava sapta sakala duti dāmini|| bidhubadanīṃ mṛga sāvaka locani| nija sarupa rati mānu bimocani||
gāvahiṃ maṃgala maṃjula bānīṃ| sunikala rava kalakaṃṭhi lajānīṃ|| bhūpa bhavana kimi jāi bakhānā| bisva bimohana raceu bitānā||
maṃgala drabya manohara nānā| rājata bājata bipula nisānā|| katahum̐ birida baṃdī uccarahīṃ| katahum̐ beda dhuni bhūsura karahīṃ||
gāvahiṃ suṃdari maṃgala gītā| lai lai nāmu rāmu aru sītā|| bahuta uchāhu bhavanu ati thorā| mānahum̐ umagi calā cahu orā||
sobhā dasaratha bhavana kai ko kabi baranai pāra| jahām̐ sakala sura sīsa mani rāma līnha avatāra || 297||
bhūpa bharata puni lie bolāī| haya gaya syaṃdana sājahu jāī|| calahu begi raghubīra barātā| sunata pulaka pūre dou bhrātā||
bharata sakala sāhanī bolāe| āyasu dīnha mudita uṭhi dhāe|| raci ruci jīna turaga tinha sāje| barana barana bara bāji birāje||
subhaga sakala suṭhi caṃcala karanī| aya iva jarata dharata paga dharanī|| nānā jāti na jāhiṃ bakhāne| nidari pavanu janu cahata uṛāne||
tinha saba chayala bhae asavārā| bharata sarisa baya rājakumārā|| saba suṃdara saba bhūṣanadhārī| kara sara cāpa tūna kaṭi bhārī||
chare chabīle chayala saba sūra sujāna nabīna| juga padacara asavāra prati je asikalā prabīna || 298||
bām̐dhe birada bīra rana gāṛhe| nikasi bhae pura bāhera ṭhāṛhe|| pherahiṃ catura turaga gati nānā| haraṣahiṃ suni suni pavana nisānā||
ratha sārathinha bicitra banāe| dhvaja patāka mani bhūṣana lāe|| cavam̐ra cāru kiṃkina dhuni karahī| bhānu jāna sobhā apaharahīṃ||
sāvam̐karana aganita haya hote| te tinha rathanha sārathinha jote|| suṃdara sakala alaṃkṛta sohe| jinhahi bilokata muni mana mohe||
je jala calahiṃ thalahi kī nāī| ṭāpa na būṛa bega adhikāī|| astra sastra sabu sāju banāī| rathī sārathinha lie bolāī||
caṛhi caṛhi ratha bāhera nagara lāgī jurana barāta| hota saguna sundara sabahi jo jehi kāraja jāta || 299||
kalita karibaranhi parīṃ am̐bārīṃ| kahi na jāhiṃ jehi bhām̐ti sam̐vārīṃ|| cale mattagaja ghaṃṭa birājī| manahum̐ subhaga sāvana ghana rājī||
bāhana apara aneka bidhānā| sibikā subhaga sukhāsana jānā|| tinha caṛhi cale biprabara bṛndā| janu tanu dhareṃ sakala śruti chaṃdā||
māgadha sūta baṃdi gunagāyaka| cale jāna caṛhi jo jehi lāyaka|| besara ūm̐ṭa bṛṣabha bahu jātī| cale bastu bhari aganita bhām̐tī||
koṭinha kām̐vari cale kahārā| bibidha bastu ko baranai pārā|| cale sakala sevaka samudāī| nija nija sāju samāju banāī||
saba keṃ ura nirbhara haraṣu pūrita pulaka sarīra| kabahiṃ dekhibe nayana bhari rāmu lakhanū dou bīra || 300||
garajahiṃ gaja ghaṃṭā dhuni ghorā| ratha rava bāji hiṃsa cahu orā|| nidari ghanahi ghurmmarahiṃ nisānā| nija parāi kachu sunia na kānā||
mahā bhīra bhūpati ke dvāreṃ| raja hoi jāi paṣāna pabāreṃ||
gāvahiṃ gīta manohara nānā| ati ānaṃdu na jāi bakhānā|| taba sumaṃtra dui spaṃdana sājī| jote rabi haya niṃdaka bājī||
dou ratha rucira bhūpa pahiṃ āne| nahiṃ sārada pahiṃ jāhiṃ bakhāne|| rāja samāju eka ratha sājā| dūsara teja puṃja ati bhrājā||
tehiṃ ratha rucira basiṣṭha kahum̐ haraṣi caṛhāi naresu| āpu caṛheu spaṃdana sumiri hara gura gauri ganesu || 301||
sahita basiṣṭha soha nṛpa kaiseṃ| sura gura saṃga puraṃdara jaiseṃ|| kari kula rīti beda bidhi rāū| dekhi sabahi saba bhām̐ti banāū||
sumiri rāmu gura āyasu pāī| cale mahīpati saṃkha bajāī|| haraṣe bibudha biloki barātā| baraṣahiṃ sumana sumaṃgala dātā||
bhayau kolāhala haya gaya gāje| byoma barāta bājane bāje|| sura nara nāri sumaṃgala gāī| sarasa rāga bājahiṃ sahanāī||
ghaṃṭa ghaṃṭi dhuni barani na jāhīṃ| sarava karahiṃ pāika phaharāhīṃ|| karahiṃ bidūṣaka kautuka nānā| hāsa kusala kala gāna sujānā||
turaga nacāvahiṃ kum̐ara bara akani mṛdaṃga nisāna| nāgara naṭa citavahiṃ cakita ḍagahiṃ na tāla bam̐dhāna || 302||