Skip to content
Ved Path The Path of Vedic Wisdom

Bal Kand — बालकाण्ड

बालकाण्ड · दोहा २००–२१६

Share

ehi bidhi rāma jagata pitu mātā| kosalapura bāsinha sukhadātā|| jinha raghunātha carana rati mānī| tinha kī yaha gati pragaṭa bhavānī||

raghupati bimukha jatana kara korī| kavana sakai bhava baṃdhana chorī|| jīva carācara basa kai rākhe| so māyā prabhu soṃ bhaya bhākhe||

bhṛkuṭi bilāsa nacāvai tāhī| asa prabhu chāṛi bhajia kahu kāhī|| mana krama bacana chāṛi caturāī| bhajata kṛpā karihahiṃ raghurāī||

ehi bidhi sisubinoda prabhu kīnhā| sakala nagarabāsinha sukha dīnhā|| lai uchaṃga kabahum̐ka halarāvai| kabahum̐ pālaneṃ ghāli jhulāvai||

Doha २००

prema magana kausalyā nisi dina jāta na jāna| suta saneha basa mātā bālacarita kara gāna|| 200||

eka bāra jananīṃ anhavāe| kari siṃgāra palanām̐ pauṛhāe|| nija kula iṣṭadeva bhagavānā| pūjā hetu kīnha asnānā||

kari pūjā naibedya caṛhāvā| āpu gaī jaham̐ pāka banāvā|| bahuri mātu tahavām̐ cali āī| bhojana karata dekha suta jāī||

gai jananī sisu pahiṃ bhayabhītā| dekhā bāla tahām̐ puni sūtā|| bahuri āi dekhā suta soī| hṛdayam̐ kaṃpa mana dhīra na hoī||

ihām̐ uhām̐ dui bālaka dekhā| matibhrama mora ki āna biseṣā|| dekhi rāma jananī akulānī| prabhu ham̐si dīnha madhura musukānī||

Doha २०१

dekharāvā mātahi nija adabhuta rupa akhaṃḍa| roma roma prati lāge koṭi koṭi brahmaṃḍa|| 201||

aganita rabi sasi siva caturānana| bahu giri sarita siṃdhu mahi kānana|| kāla karma guna gyāna subhāū| sou dekhā jo sunā na kāū||

dekhī māyā saba bidhi gāṛhī| ati sabhīta joreṃ kara ṭhāṛhī|| dekhā jīva nacāvai jāhī| dekhī bhagati jo chorai tāhī||

tana pulakita mukha bacana na āvā| nayana mūdi caranani siru nāvā|| bisamayavaṃta dekhi mahatārī| bhae bahuri sisurūpa kharārī||

astuti kari na jāi bhaya mānā| jagata pitā maiṃ suta kari jānā|| hari janani bahubidhi samujhāī| yaha jani katahum̐ kahasi sunu māī||

Doha २०२

bāra bāra kausalyā binaya karai kara jori| aba jani kabahūm̐ byāpai prabhu mohi māyā tori|| 202||

bālacarita hari bahubidhi kīnhā| ati anaṃda dāsanha kaham̐ dīnhā|| kachuka kāla bīteṃ saba bhāī| baṛe bhae parijana sukhadāī||

cūṛākarana kīnha guru jāī| bipranha puni dachinā bahu pāī|| parama manohara carita apārā| karata phirata cāriu sukumārā||

mana krama bacana agocara joī| dasaratha ajira bicara prabhu soī|| bhojana karata bola jaba rājā| nahiṃ āvata taji bāla samājā||

kausalyā jaba bolana jāī| ṭhumaku ṭhumaku prabhu calahiṃ parāī|| nigama neti siva aṃta na pāvā| tāhi dharai jananī haṭhi dhāvā||

dhūrasa dhūri bhareṃ tanu āe| bhūpati bihasi goda baiṭhāe||

Doha २०३

bhojana karata capala cita ita uta avasaru pāi| bhāji cale kilakata mukha dadhi odana lapaṭāi|| 203||

bālacarita ati sarala suhāe| sārada seṣa saṃbhu śruti gāe|| jina kara mana inha sana nahiṃ rātā| te jana baṃcita kie bidhātā||

bhae kumāra jabahiṃ saba bhrātā| dīnha janeū guru pitu mātā|| guragṛham̐ gae paṛhana raghurāī| alapa kāla bidyā saba āī||

jākī sahaja svāsa śruti cārī| so hari paṛha yaha kautuka bhārī|| bidyā binaya nipuna guna sīlā| khelahiṃ khela sakala nṛpalīlā||

karatala bāna dhanuṣa ati sohā| dekhata rūpa carācara mohā|| jinha bīthinha biharahiṃ saba bhāī| thakita hohiṃ saba loga lugāī||

Doha २०४

kosalapura bāsī nara nāri bṛddha aru bāla| prānahu te priya lāgata saba kahum̐ rāma kṛpāla|| 204||

baṃdhu sakhā saṃga lehiṃ bolāī| bana mṛgayā nita khelahiṃ jāī|| pāvana mṛga mārahiṃ jiyam̐ jānī| dina prati nṛpahi dekhāvahiṃ ānī||

je mṛga rāma bāna ke māre| te tanu taji suraloka sidhāre|| anuja sakhā sam̐ga bhojana karahīṃ| mātu pitā agyā anusarahīṃ||

jehi bidhi sukhī hohiṃ pura logā| karahiṃ kṛpānidhi soi saṃjogā|| beda purāna sunahiṃ mana lāī| āpu kahahiṃ anujanha samujhāī||

prātakāla uṭhi kai raghunāthā| mātu pitā guru nāvahiṃ māthā|| āyasu māgi karahiṃ pura kājā| dekhi carita haraṣai mana rājā||

Doha २०५

byāpaka akala anīha aja nirguna nāma na rūpa| bhagata hetu nānā bidhi karata caritra anūpa|| 205||

yaha saba carita kahā maiṃ gāī| āgili kathā sunahu mana lāī|| bisvāmitra mahāmuni gyānī| basahi bipina subha āśrama jānī||

jaham̐ japa jagya muni karahī| ati mārīca subāhuhi ḍarahīṃ|| dekhata jagya nisācara dhāvahi| karahi upadrava muni dukha pāvahiṃ||

gādhitanaya mana ciṃtā byāpī| hari binu marahi na nisicara pāpī|| taba munivara mana kīnha bicārā| prabhu avatareu harana mahi bhārā||

ehum̐ misa dekhauṃ pada jāī| kari binatī ānau dou bhāī|| gyāna birāga sakala guna ayanā| so prabhu mai dekhaba bhari nayanā||

Doha २०६

bahubidhi karata manoratha jāta lāgi nahiṃ bāra| kari majjana saraū jala gae bhūpa darabāra|| 206||

muni āgamana sunā jaba rājā| milana gayaū lai bipra samājā|| kari daṃḍavata munihi sanamānī| nija āsana baiṭhārenhi ānī||

carana pakhāri kīnhi ati pūjā| mo sama āju dhanya nahiṃ dūjā|| bibidha bhām̐ti bhojana karavāvā| munivara hṛdayam̐ haraṣa ati pāvā||

puni caranani mele suta cārī| rāma dekhi muni deha bisārī|| bhae magana dekhata mukha sobhā| janu cakora pūrana sasi lobhā||

taba mana haraṣi bacana kaha rāū| muni asa kṛpā na kīnhihu kāū|| kehi kārana āgamana tumhārā| kahahu so karata na lāvaum̐ bārā||

asura samūha satāvahiṃ mohī| mai jācana āyaum̐ nṛpa tohī|| anuja sameta dehu raghunāthā| nisicara badha maiṃ hoba sanāthā||

Doha २०७

dehu bhūpa mana haraṣita tajahu moha agyāna| dharma sujasa prabhu tumha kauṃ inha kaham̐ ati kalyāna|| 207||

suni rājā ati apriya bānī| hṛdaya kaṃpa mukha duti kumulānī|| cautheṃpana pāyaum̐ suta cārī| bipra bacana nahiṃ kahehu bicārī||

māgahu bhūmi dhenu dhana kosā| sarbasa deum̐ āju saharosā|| deha prāna teṃ priya kachu nāhī| sou muni deum̐ nimiṣa eka māhī||

saba suta priya mohi prāna ki nāīṃ| rāma deta nahiṃ banai gosāī|| kaham̐ nisicara ati ghora kaṭhorā| kaham̐ suṃdara suta parama kisorā||

suni nṛpa girā prema rasa sānī| hṛdayam̐ haraṣa mānā muni gyānī|| taba basiṣṭa bahu nidhi samujhāvā| nṛpa saṃdeha nāsa kaham̐ pāvā||

ati ādara dou tanaya bolāe| hṛdayam̐ lāi bahu bhām̐ti sikhāe|| mere prāna nātha suta doū| tumha muni pitā āna nahiṃ koū||

Doha २०८(क)

sauṃpe bhūpa riṣihi suta bahu bidhi dei asīsa| jananī bhavana gae prabhu cale nāi pada sīsa|| 208 ( ka )||

Sortha २०८(ख)

puruṣasiṃha dou bīra haraṣi cale muni bhaya harana| kṛpāsiṃdhu matidhīra akhila bisva kārana karana|| 208 ( kha )||

aruna nayana ura bāhu bisālā| nīla jalaja tanu syāma tamālā|| kaṭi paṭa pīta kaseṃ bara bhāthā| rucira cāpa sāyaka duhum̐ hāthā||

syāma gaura suṃdara dou bhāī| bisbāmitra mahānidhi pāī|| prabhu brahmanyadeva mai jānā| mohi niti pitā tajehu bhagavānā||

cale jāta muni dīnhi dikhāī| suni tāṛakā krodha kari dhāī|| ekahiṃ bāna prāna hari līnhā| dīna jāni tehi nija pada dīnhā||

taba riṣi nija nāthahi jiyam̐ cīnhī| bidyānidhi kahum̐ bidyā dīnhī|| jāte lāga na chudhā pipāsā| atulita bala tanu teja prakāsā||

Doha २०९

āyuṣa saba samarpi kai prabhu nija āśrama āni| kaṃda mūla phala bhojana dīnha bhagati hita jāni|| 209||

prāta kahā muni sana raghurāī| nirbhaya jagya karahu tumha jāī|| homa karana lāge muni jhārī| āpu rahe makha kīṃ rakhavārī||

suni mārīca nisācara krohī| lai sahāya dhāvā munidrohī|| binu phara bāna rāma tehi mārā| sata jojana gā sāgara pārā||

pāvaka sara subāhu puni mārā| anuja nisācara kaṭaku sam̐ghārā|| māri asura dvija nirmayakārī| astuti karahiṃ deva muni jhārī||

taham̐ puni kachuka divasa raghurāyā| rahe kīnhi bipranha para dāyā|| bhagati hetu bahu kathā purānā| kahe bipra jadyapi prabhu jānā||

taba muni sādara kahā bujhāī| carita eka prabhu dekhia jāī|| dhanuṣajagya muni raghukula nāthā| haraṣi cale munibara ke sāthā||

āśrama eka dīkha maga māhīṃ| khaga mṛga jīva jaṃtu taham̐ nāhīṃ|| pūchā munihi silā prabhu dekhī| sakala kathā muni kahā biseṣī||

Doha २१०

gautama nāri śrāpa basa upala deha dhari dhīra| carana kamala raja cāhati kṛpā karahu raghubīra|| 210||

Chhand १

parasata pada pāvana soka nasāvana pragaṭa bhaī tapapuṃja sahī| dekhata raghunāyaka jana sukha dāyaka sanamukha hoi kara jori rahī|| ati prema adhīrā pulaka sarīrā mukha nahiṃ āvai bacana kahī| atisaya baṛabhāgī carananhi lāgī jugala nayana jaladhāra bahī||

Doha २

dhīraju mana kīnhā prabhu kahum̐ cīnhā raghupati kṛpām̐ bhagati pāī| ati nirmala bānīṃ astuti ṭhānī gyānagamya jaya raghurāī|| mai nāri apāvana prabhu jaga pāvana rāvana ripu jana sukhadāī| rājīva bilocana bhava bhaya mocana pāhi pāhi saranahiṃ āī||

muni śrāpa jo dīnhā ati bhala kīnhā parama anugraha maiṃ mānā| dekheum̐ bhari locana hari bhavamocana ihai lābha saṃkara jānā|| binatī prabhu morī maiṃ mati bhorī nātha na māgaum̐ bara ānā| pada kamala parāgā rasa anurāgā mama mana madhupa karai pānā|

jehiṃ pada surasaritā parama punītā pragaṭa bhaī siva sīsa dharī|

Sortha ४

soi pada paṃkaja jehi pūjata aja mama sira dhareu kṛpāla harī|| ehi bhām̐ti sidhārī gautama nārī bāra bāra hari carana parī| jo ati mana bhāvā so baru pāvā gai patiloka anaṃda bharī||

Doha २४११

asa prabhu dīnabaṃdhu hari kārana rahita dayāla| tulasidāsa saṭha tehi bhaju chāṛi kapaṭa jaṃjāla|| 2411||

cale rāma lachimana muni saṃgā| gae jahām̐ jaga pāvani gaṃgā|| gādhisūnu saba kathā sunāī| jehi prakāra surasari mahi āī||

taba prabhu riṣinha sameta nahāe| bibidha dāna mahidevanhi pāe|| haraṣi cale muni bṛṃda sahāyā| begi bideha nagara niarāyā||

pura ramyatā rāma jaba dekhī| haraṣe anuja sameta biseṣī||

guṃjata maṃju matta rasa bhṛṃgā| kūjata kala bahubarana bihaṃgā|| barana barana bikase bana jātā| tribidha samīra sadā sukhadātā||

Doha २१२

sumana bāṭikā bāga bana bipula bihaṃga nivāsa| phūlata phalata supallavata sohata pura cahum̐ pāsa|| 212||

banai na baranata nagara nikāī| jahām̐ jāi mana taham̐im̐ lobhāī|| cāru bajāru bicitra am̐bārī| manimaya bidhi janu svakara sam̐vārī||

dhanika banika bara dhanada samānā| baiṭha sakala bastu lai nānā|| cauhaṭa suṃdara galīṃ suhāī| saṃtata rahahiṃ sugaṃdha siṃcāī||

maṃgalamaya maṃdira saba kereṃ| citrita janu ratinātha citereṃ|| pura nara nāri subhaga suci saṃtā| dharamasīla gyānī gunavaṃtā||

ati anūpa jaham̐ janaka nivāsū| bithakahiṃ bibudha biloki bilāsū|| hota cakita cita koṭa bilokī| sakala bhuvana sobhā janu rokī||

Doha २१३

dhavala dhāma mani puraṭa paṭa sughaṭita nānā bhām̐ti| siya nivāsa suṃdara sadana sobhā kimi kahi jāti|| 213||

subhaga dvāra saba kulisa kapāṭā| bhūpa bhīra naṭa māgadha bhāṭā|| banī bisāla bāji gaja sālā| haya gaya ratha saṃkula saba kālā||

sūra saciva senapa bahutere| nṛpagṛha sarisa sadana saba kere|| pura bāhera sara sārita samīpā| utare jaham̐ taham̐ bipula mahīpā||

dekhi anūpa eka am̐varāī| saba supāsa saba bhām̐ti suhāī|| kausika kaheu mora manu mānā| ihām̐ rahia raghubīra sujānā||

bhalehiṃ nātha kahi kṛpāniketā| utare taham̐ munibṛṃda sametā|| bisvāmitra mahāmuni āe| samācāra mithilāpati pāe||

Doha २१४

saṃga saciva suci bhūri bhaṭa bhūsura bara gura gyāti| cale milana munināyakahi mudita rāu ehi bhām̐ti|| 214||

kīnha pranāmu carana dhari māthā| dīnhi asīsa mudita munināthā|| biprabṛṃda saba sādara baṃde| jāni bhāgya baṛa rāu anaṃde||

kusala prasna kahi bārahiṃ bārā| bisvāmitra nṛpahi baiṭhārā|| tehi avasara āe dou bhāī| gae rahe dekhana phulavāī||

syāma gaura mṛdu bayasa kisorā| locana sukhada bisva cita corā|| uṭhe sakala jaba raghupati āe| bisvāmitra nikaṭa baiṭhāe||

bhae saba sukhī dekhi dou bhrātā| bāri bilocana pulakita gātā|| mūrati madhura manohara dekhī| bhayau bidehu bidehu biseṣī||

Doha २१५

prema magana manu jāni nṛpu kari bibeku dhari dhīra| boleu muni pada nāi siru gadagada girā gabhīra|| 215||

kahahu nātha suṃdara dou bālaka| munikula tilaka ki nṛpakula pālaka|| brahma jo nigama neti kahi gāvā| ubhaya beṣa dhari kī soi āvā||

sahaja birāgarupa manu morā| thakita hota jimi caṃda cakorā|| tāte prabhu pūchaum̐ satibhāū| kahahu nātha jani karahu durāū||

inhahi bilokata ati anurāgā| barabasa brahmasukhahi mana tyāgā|| kaha muni bihasi kahehu nṛpa nīkā| bacana tumhāra na hoi alīkā||

e priya sabahi jahām̐ lagi prānī| mana musukāhiṃ rāmu suni bānī|| raghukula mani dasaratha ke jāe| mama hita lāgi naresa paṭhāe||

Doha २१६

rāmu lakhanu dou baṃdhubara rūpa sīla bala dhāma| makha rākheu sabu sākhi jagu jite asura saṃgrāma|| 216||