Skip to content
Ved Path The Path of Vedic Wisdom

Bal Kand — बालकाण्ड

बालकाण्ड · दोहा १५३–१७०

Share

sunu muni kathā punīta purānī| jo girijā prati saṃbhu bakhānī|| bisva bidita eka kaikaya desū| satyaketu taham̐ basai naresū||

dharama dhuraṃdhara nīti nidhānā| teja pratāpa sīla balavānā|| tehi keṃ bhae jugala suta bīrā| saba guna dhāma mahā ranadhīrā||

rāja dhanī jo jeṭha suta āhī| nāma pratāpabhānu asa tāhī|| apara sutahi arimardana nāmā| bhujabala atula acala saṃgrāmā||

bhāihi bhāihi parama samītī| sakala doṣa chala barajita prītī|| jeṭhe sutahi rāja nṛpa dīnhā| hari hita āpu gavana bana kīnhā||

Doha १५३

jaba pratāparabi bhayau nṛpa phirī dohāī desa| prajā pāla ati bedabidhi katahum̐ nahīṃ agha lesa|| 153||

nṛpa hitakāraka saciva sayānā| nāma dharamaruci sukra samānā|| saciva sayāna baṃdhu balabīrā| āpu pratāpapuṃja ranadhīrā||

sena saṃga caturaṃga apārā| amita subhaṭa saba samara jujhārā|| sena biloki rāu haraṣānā| aru bāje gahagahe nisānā||

bijaya hetu kaṭakaī banāī| sudina sādhi nṛpa caleu bajāī|| jam̐ha taham̐ parīṃ aneka larāīṃ| jīte sakala bhūpa bariāī||

sapta dīpa bhujabala basa kīnhe| lai lai daṃḍa chāṛi nṛpa dīnheṃ|| sakala avani maṃḍala tehi kālā| eka pratāpabhānu mahipālā||

Doha १५४

svabasa bisva kari bāhubala nija pura kīnha prabesu| aratha dharama kāmādi sukha sevai samayam̐ naresu|| 154||

bhūpa pratāpabhānu bala pāī| kāmadhenu bhai bhūmi suhāī|| saba dukha barajita prajā sukhārī| dharamasīla suṃdara nara nārī||

saciva dharamaruci hari pada prītī| nṛpa hita hetu sikhava nita nītī|| gura sura saṃta pitara mahidevā| karai sadā nṛpa saba kai sevā||

bhūpa dharama je beda bakhāne| sakala karai sādara sukha māne|| dina prati deha bibidha bidhi dānā| sunahu sāstra bara beda purānā||

nānā bāpīṃ kūpa taṛāgā| sumana bāṭikā suṃdara bāgā|| biprabhavana surabhavana suhāe| saba tīrathanha bicitra banāe||

Doha १५५

jam̐ha lagi kahe purāna śruti eka eka saba jāga| bāra sahastra sahastra nṛpa kie sahita anurāga|| 155||

hṛdayam̐ na kachu phala anusaṃdhānā| bhūpa bibekī parama sujānā|| karai je dharama karama mana bānī| bāsudeva arpita nṛpa gyānī||

caṛhi bara bāji bāra eka rājā| mṛgayā kara saba sāji samājā|| biṃdhyācala gabhīra bana gayaū| mṛga punīta bahu mārata bhayaū||

phirata bipina nṛpa dīkha barāhū| janu bana dureu sasihi grasi rāhū|| baṛa bidhu nahi samāta mukha māhīṃ| manahum̐ krodhabasa ugilata nāhīṃ||

kola karāla dasana chabi gāī| tanu bisāla pīvara adhikāī|| ghurughurāta haya ārau pāem̐| cakita bilokata kāna uṭhāem̐||

Doha १५६

nīla mahīdhara sikhara sama dekhi bisāla barāhu| capari caleu haya suṭuki nṛpa hām̐ki na hoi nibāhu|| 156||

āvata dekhi adhika rava bājī| caleu barāha maruta gati bhājī|| turata kīnha nṛpa sara saṃdhānā| mahi mili gayau bilokata bānā||

taki taki tīra mahīsa calāvā| kari chala suara sarīra bacāvā|| pragaṭata durata jāi mṛga bhāgā| risa basa bhūpa caleu saṃga lāgā||

gayau dūri ghana gahana barāhū| jaham̐ nāhina gaja bāji nibāhū|| ati akela bana bipula kalesū| tadapi na mṛga maga tajai naresū||

kola biloki bhūpa baṛa dhīrā| bhāgi paiṭha giriguhām̐ gabhīrā|| agama dekhi nṛpa ati pachitāī| phireu mahābana pareu bhulāī||

Doha २५७

kheda khinna chuddhita tṛṣita rājā bāji sameta| khojata byākula sarita sara jala binu bhayau aceta|| 257||

phirata bipina āśrama eka dekhā| taham̐ basa nṛpati kapaṭa munibeṣā|| jāsu desa nṛpa līnha chaṛāī| samara sena taji gayau parāī||

samaya pratāpabhānu kara jānī| āpana ati asamaya anumānī|| gayau na gṛha mana bahuta galānī| milā na rājahi nṛpa abhimānī||

risa ura māri raṃka jimi rājā| bipina basai tāpasa keṃ sājā|| tāsu samīpa gavana nṛpa kīnhā| yaha pratāparabi tehi taba cīnhā||

rāu tṛṣita nahi so pahicānā| dekhi subeṣa mahāmuni jānā|| utari turaga teṃ kīnha pranāmā| parama catura na kaheu nija nāmā||

Doha १५८

bhūpati tṛṣita biloki tehiṃ sarabaru dīnha dekhāi| majjana pāna sameta haya kīnha nṛpati haraṣāi|| 158||

gai śrama sakala sukhī nṛpa bhayaū| nija āśrama tāpasa lai gayaū|| āsana dīnha asta rabi jānī| puni tāpasa boleu mṛdu bānī||

ko tumha kasa bana phirahu akeleṃ| suṃdara jubā jīva paraheleṃ|| cakrabarti ke lacchana toreṃ| dekhata dayā lāgi ati moreṃ||

nāma pratāpabhānu avanīsā| tāsu saciva maiṃ sunahu munīsā|| phirata ahereṃ pareum̐ bhulāī| baḍe bhāga dekhaum̐ pada āī||

hama kaham̐ durlabha darasa tumhārā| jānata hauṃ kachu bhala honihārā|| kaha muni tāta bhayau am̐dhiyārā| jojana sattari nagaru tumhārā||

Doha १५९(क)

nisā ghora gambhīra bana paṃtha na sunahu sujāna| basahu āju asa jāni tumha jāehu hota bihāna|| 159 ( ka )||

Doha १५९(ख)

tulasī jasi bhavatabyatā taisī milai sahāi| āpunu āvai tāhi pahiṃ tāhi tahām̐ lai jāi|| 159 (kha )||

bhalehiṃ nātha āyasu dhari sīsā| bām̐dhi turaga taru baiṭha mahīsā|| nṛpa bahu bhām̐tī prasaṃseu tāhī| carana baṃdī nija bhāgya sarāhī||

puni bole mṛdu girā suhāī| jāni pitā prabhu karaum̐ ḍhiṭhāī|| mohi munīsa suta sevaka jānī| nātha nāma nija kahahu bakhānī||

tehi na jāna nṛpa nṛpahi so jānā| bhūpa suhrada so kapaṭa sayānā|| bairī puni chatrī puni rājā| chala bala kīnha cahai nija kājā||

samujhi rājasukha dukhita arātī| avām̐ anala iva sulagai chātī|| sarala bacana nṛpa ke suni kānā| bayara sam̐bhāri hṛdayam̐ haraṣānā||

Doha १६०

kapaṭa bori bānī mṛdula boleu juguti sameta| nāma hamāra bhikhāri aba nirdhana rahita niketi|| 160||

kaha nṛpa je bigyāna nidhānā| tumha sārikhe galita abhimānā|| sadā rahahi apanapau durāem̐| saba bidhi kusala kubeṣa banāem̐||

tehi teṃ kahahi saṃta śruti ṭereṃ| parama akiṃcana priya hari kereṃ|| tumha sama adhana bhikhāri agehā| hota biraṃci sivahi saṃdehā||

josi sosi tava carana namāmī| mo para kṛpā karia aba svāmī|| sahaja prīti bhūpati kai dekhī| āpu biṣaya bisvāsa biseṣī||

saba prakāra rājahi apanāī| boleu adhika saneha janāī|| sunu satibhāu kahaum̐ mahipālā| ihām̐ basata bīte bahu kālā||

Doha १६१(क)

aba lagi mohi na mileu kou maiṃ na janāvaum̐ kāhu| lokamānyatā anala sama kara tapa kānana dāhu|| 161 (ka)||

Sortha १६१(ख)

tulasī dekhi subeṣu bhūlahiṃ mūṛha na catura nara| suṃdara kekihi pekhu bacana sudhā sama asana ahi|| 161 (kha )||

tāteṃ guputa rahaum̐ jaga māhīṃ| hari taji kimapi prayojana nāhīṃ|| prabhu jānata saba binahiṃ janāem̐| kahahu kavani sidhi loka rijhāem̐||

tumha suci sumati parama priya moreṃ| prīti pratīti mohi para toreṃ|| aba jauṃ tāta durāvaum̐ tohī| dāruna doṣa ghaṭai ati mohī||

jimi jimi tāpasu kathai udāsā| timi timi nṛpahi upaja bisvāsā|| dekhā svabasa karma mana bānī| taba bolā tāpasa bagadhyānī||

nāma hamāra ekatanu bhāī| suni nṛpa bole puni siru nāī|| kahahu nāma kara aratha bakhānī| mohi sevaka ati āpana jānī||

Doha १६२

ādisṛṣṭi upajī jabahiṃ taba utapati bhai mori| nāma ekatanu hetu tehi deha na dharī bahori|| 162||

jani ācaruja karahu mana māhīṃ| suta tapa teṃ durlabha kachu nāhīṃ|| tapabala teṃ jaga sṛjai bidhātā| tapabala biṣnu bhae paritrātā||

tapabala saṃbhu karahiṃ saṃghārā| tapa teṃ agama na kachu saṃsārā|| bhayau nṛpahi suni ati anurāgā| kathā purātana kahai so lāgā||

karama dharama itihāsa anekā| karai nirūpana birati bibekā|| udabhava pālana pralaya kahānī| kahesi amita ācaraja bakhānī||

suni mahipa tāpasa basa bhayaū| āpana nāma kahata taba layaū|| kaha tāpasa nṛpa jānaum̐ tohī| kīnhehu kapaṭa lāga bhala mohī||

Sortha १६३

sunu mahīsa asi nīti jaham̐ taham̐ nāma na kahahiṃ nṛpa| mohi tohi para ati prīti soi caturatā bicāri tava|| 163||

nāma tumhāra pratāpa dinesā| satyaketu tava pitā naresā|| gura prasāda saba jānia rājā| kahia na āpana jāni akājā||

dekhi tāta tava sahaja sudhāī| prīti pratīti nīti nipunāī|| upaji pari mamatā mana moreṃ| kahaum̐ kathā nija pūche toreṃ||

aba prasanna maiṃ saṃsaya nāhīṃ| māgu jo bhūpa bhāva mana māhīṃ|| suni subacana bhūpati haraṣānā| gahi pada binaya kīnhi bidhi nānā||

kṛpāsiṃdhu muni darasana toreṃ| cāri padāratha karatala moreṃ|| prabhuhi tathāpi prasanna bilokī| māgi agama bara houm̐ asokī||

Doha १६४

jarā marana dukha rahita tanu samara jitai jani kou| ekachatra ripuhīna mahi rāja kalapa sata hou|| 164||

kaha tāpasa nṛpa aisei hoū| kārana eka kaṭhina sunu soū|| kālau tua pada nāihi sīsā| eka biprakula chāṛi mahīsā||

tapabala bipra sadā bariārā| tinha ke kopa na kou rakhavārā|| jauṃ bipranha saba karahu naresā| tau tua basa bidhi biṣnu mahesā||

cala na brahmakula sana bariāī| satya kahaum̐ dou bhujā uṭhāī|| bipra śrāpa binu sunu mahipālā| tora nāsa nahi kavanehum̐ kālā||

haraṣeu rāu bacana suni tāsū| nātha na hoi mora aba nāsū|| tava prasāda prabhu kṛpānidhānā| mo kahum̐ sarba kāla kalyānā||

Doha १६५

evamastu kahi kapaṭamuni bolā kuṭila bahori| milaba hamāra bhulāba nija kahahu ta hamahi na khori|| 165||

tāteṃ mai tohi barajaum̐ rājā| kaheṃ kathā tava parama akājā|| chaṭheṃ śravana yaha parata kahānī| nāsa tumhāra satya mama bānī||

yaha pragaṭeṃ athavā dvijaśrāpā| nāsa tora sunu bhānupratāpā|| āna upāyam̐ nidhana tava nāhīṃ| jauṃ hari hara kopahiṃ mana māhīṃ||

satya nātha pada gahi nṛpa bhāṣā| dvija gura kopa kahahu ko rākhā|| rākhai gura jauṃ kopa bidhātā| gura birodha nahiṃ kou jaga trātā||

jauṃ na calaba hama kahe tumhāreṃ| hou nāsa nahiṃ soca hamāreṃ|| ekahiṃ ḍara ḍarapata mana morā| prabhu mahideva śrāpa ati ghorā||

Doha १६६

hohiṃ bipra basa kavana bidhi kahahu kṛpā kari sou| tumha taji dīnadayāla nija hitū na dekhaum̐ koum̐|| 166||

sunu nṛpa bibidha jatana jaga māhīṃ| kaṣṭasādhya puni hohiṃ ki nāhīṃ|| ahai eka ati sugama upāī| tahām̐ paraṃtu eka kaṭhināī||

mama ādhīna juguti nṛpa soī| mora jāba tava nagara na hoī|| āju lageṃ aru jaba teṃ bhayaūm̐| kāhū ke gṛha grāma na gayaūm̐||

jauṃ na jāum̐ tava hoi akājū| banā āi asamaṃjasa ājū|| suni mahīsa boleu mṛdu bānī| nātha nigama asi nīti bakhānī||

baṛe saneha laghunha para karahīṃ| giri nija sirani sadā tṛna dharahīṃ|| jaladhi agādha mauli baha phenū| saṃtata dharani dharata sira renū||

Doha १६७

asa kahi gahe naresa pada svāmī hohu kṛpāla| mohi lāgi dukha sahia prabhu sajjana dīnadayāla|| 167||

jāni nṛpahi āpana ādhīnā| bolā tāpasa kapaṭa prabīnā|| satya kahaum̐ bhūpati sunu tohī| jaga nāhina durlabha kachu mohī||

avasi kāja maiṃ karihaum̐ torā| mana tana bacana bhagata taiṃ morā|| joga juguti tapa maṃtra prabhāū| phalai tabahiṃ jaba karia durāū||

jauṃ naresa maiṃ karauṃ rasoī| tumha parusahu mohi jāna na koī|| anna so joi joi bhojana karaī| soi soi tava āyasu anusaraī||

puni tinha ke gṛha jevam̐i joū| tava basa hoi bhūpa sunu soū|| jāi upāya racahu nṛpa ehū| saṃbata bhari saṃkalapa karehū||

Doha १६८

nita nūtana dvija sahasa sata barehu sahita parivāra| maiṃ tumhare saṃkalapa lagi dinahiṃkariba jevanāra|| 168||

ehi bidhi bhūpa kaṣṭa ati thoreṃ| hoihahiṃ sakala bipra basa toreṃ|| karihahiṃ bipra homa makha sevā| tehiṃ prasaṃga sahajehiṃ basa devā||

aura eka tohi kahaūm̐ lakhāū| maiṃ ehi beṣa na āuba kāū|| tumhare uparohita kahum̐ rāyā| hari ānaba maiṃ kari nija māyā||

tapabala tehi kari āpu samānā| rakhihaum̐ ihām̐ baraṣa paravānā|| maiṃ dhari tāsu beṣu sunu rājā| saba bidhi tora sam̐vāraba kājā||

gai nisi bahuta sayana aba kīje| mohi tohi bhūpa bheṃṭa dina tīje|| maiṃ tapabala tohi turaga sametā| pahum̐cehaum̐ sovatahi niketā||

Doha १६९

maiṃ āuba soi beṣu dhari pahicānehu taba mohi| jaba ekāṃta bolāi saba kathā sunāvauṃ tohi|| 169||

sayana kīnha nṛpa āyasu mānī| āsana jāi baiṭha chalagyānī|| śramita bhūpa nidrā ati āī| so kimi sova soca adhikāī||

kālaketu nisicara taham̐ āvā| jehiṃ sūkara hoi nṛpahi bhulāvā|| parama mitra tāpasa nṛpa kerā| jānai so ati kapaṭa ghanerā||

tehi ke sata suta aru dasa bhāī| khala ati ajaya deva dukhadāī|| prathamahi bhūpa samara saba māre| bipra saṃta sura dekhi dukhāre||

tehiṃ khala pāchila bayaru sam̐bharā| tāpasa nṛpa mili maṃtra bicārā|| jehi ripu chaya soi racenhi upāū| bhāvī basa na jāna kachu rāū||

Doha १७०

ripu tejasī akela api laghu kari gania na tāhu| ajahum̐ deta dukha rabi sasihi sira avaseṣita rāhu|| 170||