Ayodhya Kand — अयोध्याकाण्ड
अयोध्याकाण्ड · दोहा २४३–२६०
sīlasiṃdhu suni gura āgavanū| siya samīpa rākhe ripudavanū|| cale sabega rāmu tehi kālā| dhīra dharama dhura dīnadayālā||
gurahi dekhi sānuja anurāge| daṃḍa pranāma karana prabhu lāge|| munibara dhāi lie ura lāī| prema umagi bheṃṭe dou bhāī||
prema pulaki kevaṭa kahi nāmū| kīnha dūri teṃ daṃḍa pranāmū|| rāmasakhā riṣi barabasa bheṃṭā| janu mahi luṭhata saneha sameṭā||
raghupati bhagati sumaṃgala mūlā| nabha sarāhi sura barisahiṃ phūlā|| ehi sama nipaṭa nīca kou nāhīṃ| baṛa basiṣṭha sama ko jaga māhīṃ||
jehi lakhi lakhanahu teṃ adhika mile mudita munirāu|
so sītāpati bhajana ko pragaṭa pratāpa prabhāu || 243||
ārata loga rāma sabu jānā| karunākara sujāna bhagavānā|| jo jehi bhāyam̐ rahā abhilāṣī| tehi tehi kai tasi tasi rukha rākhī||
sānuja mili pala mahu saba kāhū| kīnha dūri dukhu dāruna dāhū|| yaha baṛi bātam̐ rāma kai nāhīṃ| jimi ghaṭa koṭi eka rabi chāhīṃ||
mili kevaṭihi umagi anurāgā| purajana sakala sarāhahiṃ bhāgā|| dekhīṃ rāma dukhita mahatārīṃ| janu subeli avalīṃ hima mārīṃ||
prathama rāma bheṃṭī kaikeī| sarala subhāyam̐ bhagati mati bheī|| paga pari kīnha prabodhu bahorī| kāla karama bidhi sira dhari khorī||
bheṭīṃ raghubara mātu saba kari prabodhu paritoṣu| aṃba īsa ādhīna jagu kāhu na deia doṣu || 244||
guratiya pada baṃde duhu bhāī| sahita bipratiya je sam̐ga āī|| gaṃga gauri sama saba sanamānīṃ| dehiṃ asīsa mudita mṛdu bānī||
gahi pada lage sumitrā aṃkā| janu bheṭīṃ saṃpati ati raṃkā|| puni janani caranani dou bhrātā| pare pema byākula saba gātā||
ati anurāga aṃba ura lāe| nayana saneha salila anhavāe|| tehi avasara kara haraṣa biṣādū| kimi kabi kahai mūka jimi svādū||
mili jananahi sānuja raghurāū| gura sana kaheu ki dhāria pāū|| purajana pāi munīsa niyogū| jala thala taki taki utareu logū||
mahisura maṃtrī mātu gura gane loga lie sātha| pāvana āśrama gavanu kiya bharata lakhana raghunātha| 25||
sīya āi munibara paga lāgī| ucita asīsa lahī mana māgī|| gurapatinihi munitiyanha sametā| milī pemu kahi jāi na jetā||
baṃdi baṃdi paga siya sabahī ke| āsirabacana lahe priya jī ke|| sāsu sakala jaba sīyam̐ nihārīṃ| mūde nayana sahami sukumārīṃ||
parīṃ badhika basa manahum̐ marālīṃ| kāha kīnha karatāra kucālīṃ|| tinha siya nirakhi nipaṭa dukhu pāvā| so sabu sahia jo daiu sahāvā||
janakasutā taba ura dhari dhīrā| nīla nalina loyana bhari nīrā|| milī sakala sāsunha siya jāī| tehi avasara karunā mahi chāī||
lāgi lāgi paga sabani siya bheṃṭati ati anurāga| hṛdayam̐ asīsahiṃ pema basa rahiahu bharī sohāga || 246||
bikala saneham̐ sīya saba rānīṃ| baiṭhana sabahi kaheu gura gyānīṃ|| kahi jaga gati māyika munināthā| kahe kachuka paramāratha gāthā||
nṛpa kara surapura gavanu sunāvā| suni raghunātha dusaha dukhu pāvā|| marana hetu nija nehu bicārī| bhe ati bikala dhīra dhura dhārī||
kulisa kaṭhora sunata kaṭu bānī| bilapata lakhana sīya saba rānī||
soka bikala ati sakala samājū| mānahum̐ rāju akājeu ājū||
munibara bahuri rāma samujhāe| sahita samāja susarita nahāe|| bratu niraṃbu tehi dina prabhu kīnhā| munihu kaheṃ jalu kāhum̐ na līnhā||
bhoru bhaem̐ raghunaṃdanahi jo muni āyasu dīnha| śraddhā bhagati sameta prabhu so sabu sādaru kīnha || 247||
kari pitu kriyā beda jasi baranī| bhe punīta pātaka tama taranī|| jāsu nāma pāvaka agha tūlā| sumirata sakala sumaṃgala mūlā||
suddha so bhayau sādhu saṃmata asa| tīratha āvāhana surasari jasa|| suddha bhaem̐ dui bāsara bīte| bole gura sana rāma pirīte||
nātha loga saba nipaṭa dukhārī| kaṃda mūla phala aṃbu ahārī|| sānuja bharatu saciva saba mātā| dekhi mohi pala jimi juga jātā||
saba sameta pura dhāria pāū| āpu ihām̐ amarāvati rāū|| bahuta kaheum̐ saba kiyaum̐ ḍhiṭhāī| ucita hoi tasa karia gosām̐ī||
dharma setu karunāyatana kasa na kahahu asa rāma| loga dukhita dina dui darasa dekhi lahahum̐ biśrāma || 248||
rāma bacana suni sabhaya samājū| janu jalanidhi mahum̐ bikala jahājū|| suni gura girā sumaṃgala mūlā| bhayau manahum̐ māruta anukulā||
pāvana payam̐ tihum̐ kāla nahāhīṃ| jo biloki aṃgha ogha nasāhīṃ|| maṃgalamūrati locana bhari bhari| nirakhahiṃ haraṣi daṃḍavata kari kari||
rāma saila bana dekhana jāhīṃ| jaham̐ sukha sakala sakala dukha nāhīṃ|| jharanā jharihiṃ sudhāsama bārī| tribidha tāpahara tribidha bayārī||
biṭapa beli tṛna aganita jātī| phala prasūna pallava bahu bhām̐tī|| suṃdara silā sukhada taru chāhīṃ| jāi barani bana chabi kehi pāhīṃ||
sarani saroruha jala bihaga kūjata guṃjata bhṛṃga| baira bigata biharata bipina mṛga bihaṃga bahuraṃga || 249||
kola kirāta bhilla banabāsī| madhu suci suṃdara svādu sudhā sī|| bhari bhari parana puṭīṃ raci rurī| kaṃda mūla phala aṃkura jūrī||
sabahi dehiṃ kari binaya pranāmā| kahi kahi svāda bheda guna nāmā|| dehiṃ loga bahu mola na lehīṃ| pherata rāma dohāī dehīṃ||
kahahiṃ saneha magana mṛdu bānī| mānata sādhu pema pahicānī|| tumha sukṛtī hama nīca niṣādā| pāvā darasanu rāma prasādā||
hamahi agama ati darasu tumhārā| jasa maru dharani devadhuni dhārā|| rāma kṛpāla niṣāda nevājā| parijana prajau cahia jasa rājā||
yaha jiṃyam̐ jāni sam̐kocu taji karia chohu lakhi nehu| hamahi kṛtāratha karana lagi phala tṛna aṃkura lehu || 250||
tumha priya pāhune bana pagu dhāre| sevā jogu na bhāga hamāre|| deba kāha hama tumhahi gosām̐ī| īdhanu pāta kirāta mitāī||
yaha hamāri ati baṛi sevakāī| lehi na bāsana basana corāī|| hama jaṛa jīva jīva gana ghātī| kuṭila kucālī kumati kujātī||
pāpa karata nisi bāsara jāhīṃ| nahiṃ paṭa kaṭi nahi peṭa aghāhīṃ|| saponehum̐ dharama buddhi kasa kāū| yaha raghunaṃdana darasa prabhāū||
jaba teṃ prabhu pada paduma nihāre| miṭe dusaha dukha doṣa hamāre|| bacana sunata purajana anurāge| tinha ke bhāga sarāhana lāge||
lāge sarāhana bhāga saba anurāga bacana sunāvahīṃ| bolani milani siya rāma carana sanehu lakhi sukhu pāvahīṃ|| naranāri nidrahiṃ nehu nija suni kola bhaśillani kī girā| tulasī kṛpā raghubaṃsamani kī loha le laukā tirā||
biharahiṃ bana cahu ora pratidina pramudita loga saba| jala jyoṃ dādura mora bhae pīna pāvasa prathama || 251||
pura jana nāri magana ati prītī| bāsara jāhiṃ palaka sama bītī|| sīya sāsu prati beṣa banāī| sādara karai sarisa sevakāī||
lakhā na maramu rāma binu kāhūm̐| māyā saba siya māyā māhūm̐|| sīyam̐ sāsu sevā basa kīnhīṃ| tinha lahi sukha sikha āsiṣa dīnhīṃ||
lakhi siya sahita sarala dou bhāī| kuṭila rāni pachitāni aghāī|| avani jamahi jācati kaikeī| mahi na bīcu bidhi mīcu na deī||
lokahum̐ beda bidita kabi kahahīṃ| rāma bimukha thalu naraka na lahahīṃ|| yahu saṃsau saba ke mana māhīṃ| rāma gavanu bidhi avadha ki nāhīṃ||
nisi na nīda nahiṃ bhūkha dina bharatu bikala suci soca| nīca kīca bica magana jasa mīnahi salila sam̐koca || 252||
kīnhī mātu misa kāla kucālī| īti bhīti jasa pākata sālī|| kehi bidhi hoi rāma abhiṣekū| mohi avakalata upāu na ekū||
avasi phirahiṃ gura āyasu mānī| muni puni kahaba rāma ruci jānī|| mātu kahehum̐ bahurahiṃ raghurāū| rāma janani haṭha karabi ki kāū||
mohi anucara kara ketika bātā| tehi maham̐ kusamau bāma bidhātā|| jauṃ haṭha karaum̐ ta nipaṭa kukaramū| haragiri teṃ guru sevaka dharamū||
ekau juguti na mana ṭhaharānī| socata bharatahi raini bihānī|| prāta nahāi prabhuhi sira nāī| baiṭhata paṭhae riṣayam̐ bolāī||
gura pada kamala pranāmu kari baiṭhe āyasu pāi| bipra mahājana saciva saba jure sabhāsada āi || 253||
bole munibaru samaya samānā| sunahu sabhāsada bharata sujānā|| dharama dhurīna bhānukula bhānū| rājā rāmu svabasa bhagavānū||
satyasaṃdha pālaka śruti setū| rāma janamu jaga maṃgala hetū|| gura pitu mātu bacana anusārī| khala dalu dalana deva hitakārī||
nīti prīti paramāratha svārathu| kou na rāma sama jāna jathārathu|| bidhi hari haru sasi rabi disipālā| māyā jīva karama kuli kālā||
ahipa mahipa jaham̐ lagi prabhutāī| joga siddhi nigamāgama gāī|| kari bicāra jiṃyam̐ dekhahu nīkeṃ| rāma rajāi sīsa sabahī keṃ||
rākheṃ rāma rajāi rukha hama saba kara hita hoi| samujhi sayāne karahu aba saba mili saṃmata soi || 254||
saba kahum̐ sukhada rāma abhiṣekū| maṃgala moda mūla maga ekū|| kehi bidhi avadha calahiṃ raghurāū| kahahu samujhi soi karia upāū||
saba sādara suni munibara bānī| naya paramāratha svāratha sānī|| utaru na āva loga bhae bhore| taba siru nāi bharata kara jore||
bhānubaṃsa bhae bhūpa ghanere| adhika eka teṃ eka baṛere|| janamu hetu saba kaham̐ pitu mātā| karama subhāsubha dei bidhātā||
dali dukha sajai sakala kalyānā| asa asīsa rāuri jagu jānā||
so gosāim̐ bidhi gati jehiṃ cheṃkī| sakai ko ṭāri ṭeka jo ṭekī||
būjhia mohi upāu aba so saba mora abhāgu| suni sanehamaya bacana gura ura umagā anurāgu || 255||
tāta bāta phuri rāma kṛpāhīṃ| rāma bimukha sidhi sapanehum̐ nāhīṃ|| sakucaum̐ tāta kahata eka bātā| aradha tajahiṃ budha sarabasa jātā||
tumha kānana gavanahu dou bhāī| pheriahiṃ lakhana sīya raghurāī|| suni subacana haraṣe dou bhrātā| bhe pramoda paripūrana gātā||
mana prasanna tana teju birājā| janu jiya rāu rāmu bhae rājā|| bahuta lābha loganha laghu hānī| sama dukha sukha saba rovahiṃ rānī||
kahahiṃ bharatu muni kahā so kīnhe| phalu jaga jīvanha abhimata dīnhe|| kānana karaum̐ janama bhari bāsū| ehiṃ teṃ adhika na mora supāsū||
am̐tarajāmī rāmu siya tumha sarabagya sujāna| jo phura kahahu ta nātha nija kījia bacanu pravāna || 256||
bharata bacana suni dekhi sanehū| sabhā sahita muni bhae bidehū|| bharata mahā mahimā jalarāsī| muni mati ṭhāṛhi tīra abalā sī||
gā caha pāra jatanu hiyam̐ herā| pāvati nāva na bohitu berā|| auru karihi ko bharata baṛāī| sarasī sīpi ki siṃdhu samāī||
bharatu munihi mana bhītara bhāe| sahita samāja rāma pahiṃ āe|| prabhu pranāmu kari dīnha suāsanu| baiṭhe saba suni muni anusāsanu||
bole munibaru bacana bicārī| desa kāla avasara anuhārī|| sunahu rāma sarabagya sujānā| dharama nīti guna gyāna nidhānā||
saba ke ura aṃtara basahu jānahu bhāu kubhāu| purajana jananī bharata hita hoi so kahia upāu || 257||
ārata kahahiṃ bicāri na kāū| sūjha jūārihi āpana dāū|| suni muni bacana kahata raghurāū| nātha tumhārehi hātha upāū||
saba kara hita rukha rāuri rākheṃ| āyasu kiem̐ mudita phura bhāṣeṃ|| prathama jo āyasu mo kahum̐ hoī| mātheṃ māni karau sikha soī||
puni jehi kaham̐ jasa kahaba gosāīṃ| so saba bhām̐ti ghaṭihi sevakāīṃ|| kaha muni rāma satya tumha bhāṣā| bharata saneham̐ bicāru na rākhā||
tehi teṃ kahaum̐ bahori bahorī| bharata bhagati basa bhai mati morī|| moreṃ jāna bharata ruci rākhi| jo kījia so subha siva sākhī||
bharata binaya sādara sunia karia bicāru bahori| karaba sādhumata lokamata nṛpanaya nigama nicori || 258||
guru anurāga bharata para dekhī| rāma hdayam̐ ānaṃdu biseṣī|| bharatahi dharama dhuraṃdhara jānī| nija sevaka tana mānasa bānī||
bole gura āyasa anukūlā| bacana maṃju mṛdu maṃgalamūlā|| nātha sapatha pitu carana dohāī| bhayau na bhuana bharata sama bhāī||
je gura pada aṃbuja anurāgī| te lokahum̐ bedahum̐ baṛabhāgī|| rāura jā para asa anurāgū| ko kahi sakai bharata kara bhāgū||
lakhi laghu baṃdhu buddhi sakucāī| karata badana para bharata baṛāī|| bharatu kahahīṃ soi kiem̐ bhalāī| asa kahi rāma rahe aragāī||
taba muni bole bharata sana saba sam̐kocu taji tāta| kṛpāsiṃdhu priya baṃdhu sana kahahu hṛdaya kai bāta || 259||
suni muni bacana rāma rukha pāī| guru sāhiba anukūla aghāī|| lakhi apane sira sabu charu bhārū| kahi na sakahiṃ kachu karahiṃ bicārū||
pulaki sarīra sabhām̐ bhae ṭhāḍheṃ| nīraja nayana neha jala bāṛheṃ|| kahaba mora muninātha nibāhā| ehi teṃ adhika kahauṃ maiṃ kāhā||
maiṃ jānaum̐ nija nātha subhāū| aparādhihu para koha na kāū|| mo para kṛpā saneha biseṣī| khelata khunisa na kabahūm̐ dekhī||
sisupana tema parihareum̐ na saṃgū| kabahum̐ na kīnha mora mana bhaṃgū|| maiṃ prabhu kṛpā rīti jiyam̐ johī| hārehum̐ khela jitāvahiṃ mohī||
mahūm̐ saneha sakoca basa sanamukha kahī na baina| darasana tṛpita na āju lagi pema piāse naina || 260||