हनुमान बाहुक

जे समुद्र ओलांडणारे आहेत, सीतेची चिंता हरणारे आहेत, ज्यांचा देह उगवत्या बालसूर्यासारखा आहे; ज्यांच्या भुजा विशाल आहेत, ज्यांची मूर्ती विक्राळ आहे — जणू काळाचेही काळ. ज्यांनी लंकेचे घनदाट वन निःशंकपणे जाळले, राक्षसांच्या बलवान दलांचा मानमद दलित केला — ते पवनपुत्र (हनुमान) होत. तुलसीदास म्हणतात — सेवकांच्या हितासाठी ते सदा जवळ आणि सुलभ आहेत. त्यांचे गुण मोजा, नमन करा, स्मरण करा, जप करा — सर्व विकट संकटे नष्ट होतात.

सोन्याच्या पर्वतासारखे तेजस्वी, कोट्यवधी तरुण सूर्यांसारखे दीप्त; विशाल वक्ष, लोखंडी दंडासारख्या प्रचंड भुजा, वज्रासारखी नखे आणि वज्रासारखा देह. पिंगल नेत्र, विक्राळ भुवया, विशाल जीभ आणि दशाननासारखे मुख. खरखरीत केस, लांब शेपूट — दुष्टदलांची शक्ती नष्ट करणारा सूर्य. तुलसीदास म्हणतात — ज्याच्या हृदयात मारुतिपुत्राची ही विकट मूर्ती निवास करते, त्या पुरुषाजवळ संताप आणि पाप स्वप्नातही येत नाहीत.

पंचमुख, षण्मुख, भृगूंसह देव आणि असुर — या सर्व प्रमुख योद्ध्यांशी बरोबरी करणारे, युद्धात सर्वदा विजयी वीर. वेदरूपी बंदीजन ज्यांच्या वीरतेची दीर्घ बिरुदावली गातात, जे प्रतिज्ञा पूर्ण करणारे आहेत. ज्यांची गुणगाथा स्वतः रघुनाथ सांगतात, ज्यांच्या बळाने जगरूपी जलधीही आटून जावा. तुलसीदास म्हणतात — शत्रुदलाचे दलन करणारा कोण आहे? ते श्रेष्ठ राजपूत, पवनाचे रुचिर पुत्र हनुमान होत.

हनुमंत सूर्याकडे शिकायला गेले तेव्हा त्यांनी बुद्धिमत्तेने बालक्रीडेचा उपाय योजला — मागच्या पायांनी आकाशात चालत, मनात मग्न, कोणत्याही भ्रमाविना, बालकाप्रमाणे विहार करत. हे कौतुक पाहून लोकपाल, हरी, हर आणि ब्रह्मदेव — सर्वांचे डोळे दिपले आणि मन विस्मित झाले. हे बळ आहे, की वीररस, की धैर्य, की साहस? तुलसीदास म्हणतात — त्यांच्या देहात या सर्वांचे सार आहे.

महाभारतात अर्जुनाच्या रथाच्या ध्वजावर महाकपी हनुमान प्रकट झाले. त्यांची गर्जना ऐकून कुरुराजाची सेना व्याकुळ आणि भयभीत झाली. द्रोण आणि भीष्म म्हणाले — हा समीरपुत्र महावीर आहे, वीररसाचा महासागर आहे. वानराच्या स्वभावाने बालकाप्रमाणे धरतीपासून सूर्यापर्यंत उसळणारे — त्यांच्या उड्यांनी आकाश आणि धरतीचे अंतर क्षणात मिटले. जितके योद्धे होते, त्या सर्वांनी मस्तके नमवली, हात जोडले — हनुमंतांच्या दर्शनाने जगजीवनाचे फळ लाभले.

त्यांनी विशाल समुद्र गायीच्या खुराच्या खड्ड्याएवढा करून टाकला, होलिकेप्रमाणे लंका जाळली — शत्रूच्या नगरात अगदी निःशंकपणे. द्रोणागिरी पर्वत सहजच हाताने उपटला आणि कपीने त्याचा चेंडूसारखा खेळ केला. रामराज्यात संकट आणि असमंजस पसरले तेव्हा अनेक युगांची कामे एका क्षणात त्यांच्या तळहातावर झाली. साहसी आणि समर्थ — ज्यांच्या बाहूवर तुलसीदासांच्या नाथांचा भरवसा आहे — त्यांच्यामुळे लोकपालांना पुन्हा स्थिर आधार मिळाला.

ज्यांच्या गुडघ्यांच्या खोलीत तो समुद्र, कासवाच्या पाठीत मावणाऱ्या पाण्यासारखा केवळ भांडेभर पाणी बनला. तो राक्षसांच्या पळण्याचा किल्ला बनला आणि विशाल माशांचे निवासस्थान. कुंभकर्ण आणि रावण ढगांच्या गडगडाटासारखे आणि इंधनासारखे होते — तुलसीदास म्हणतात, ज्यांचा प्रताप प्रबळ अग्नी बनला. भीष्म म्हणतात — माझ्या अनुमानाने तिन्ही लोकांत आणि तिन्ही काळांत हनुमंतांसारखा महाबली कोणी झाला नाही.

तू श्रीरामांचा दूत आहेस, पवनाचा पवित्र सुपुत्र आहेस, अंजनीचा नंदन आहेस — सूर्यासारखा प्रचुर प्रताप असलेला. सीतेची चिंता हरणारा, पाप आणि दोषाचे दमन करणारा, शरणी आलेल्यांचे रक्षण करणारा, लक्ष्मणाचे प्रिय प्राण. दशमुखाचे (रावणाचे) असह्य दारिद्र्य दूर करण्यासाठी प्रकट झालेला, तिन्ही लोकांतील निधान — असे तुलसीदास म्हणतात. ज्ञानवान, गुणवान, बलवान, सेवेत सावध — अशा सुजाण स्वामी हनुमंतांना हृदयात आणा.

शत्रुदलांचे दलन करणारे, तिन्ही भुवनांत विख्यात बलवान — वेद त्यांची स्तुती गातात, देवबंदींना सोडवणारे. पाप, ताप, अंधार आणि थंडी घटवण्यात कुशल — सेवकरूपी कमळाला सुख देणारे, प्रभातसूर्यासारखे. या लोकात आणि परलोकात शोकरहित — स्वप्नातही शोक नाही — तुलसीदासांच्या हृदयात एकाचाच भरवसा आहे. श्रीरामांचे लाडके दास, शिवाचे (वामदेवाचे) निवासस्थान, केसरीचे पुत्र — कलियुगात त्यांचे नाव कल्पतरू आहे.

महाबळाची सीमा, महाभीम, महाशक्तिशाली — रघुवीरांनी (श्रीरामांनी) विख्यात आणि प्रशंसिलेले महावीर. वज्रासारखा कठोर देह, युद्धात प्रचंड — पण मनात करुणा सामावलेली, धार्मिक आणि धीर. दुर्जनांसाठी काळासारखे कराल, सज्जनांचे पालक — स्मरण केल्याने तुलसीदासांची पीडा हरणारे. सीतेला सुख देणारे, रघुनायकांचे लाडके, सेवकांचे साहाय्यक — वीर समीरपुत्र.