गोस्वामी तुलसीदास

परिचय

गोस्वामी तुलसीदास (१५३२–१६२३) हे हिंदी साहित्यातील सर्वश्रेष्ठ कवींपैकी एक होत. त्यांनी प्रभू रामाची भक्ती सामान्य जनांपर्यंत पोहोचवली. त्यांची अजरामर कृती रामचरितमानस हा हिंदीतील सर्वांत श्रेष्ठ काव्यग्रंथ मानला जातो. त्यांना वाल्मीकींचा अवतार असेही म्हटले जाते.

जीवन

तुलसीदासांचा जन्म सन १५३२ मध्ये उत्तर प्रदेशातील बांदा जिल्ह्यातल्या राजापूर गावी झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव आत्माराम दुबे आणि आईचे नाव हुलसी होते. बारा महिने गर्भात राहिल्यानंतर त्यांचा जन्म झाला, जन्मतःच त्यांच्या मुखात दात होते आणि त्यांनी ‘राम’ या शब्दाचे उच्चारण केले, म्हणून त्यांचे नाव ‘रामबोला’ ठेवण्यात आले, असे सांगितले जाते.

बालपणीच आईवडिलांचे छत्र हरपले आणि त्यांना अनेक कष्ट सोसावे लागले. गुरू नरहरिदासांनी त्यांना शिक्षण दिले आणि रामभक्तीचा मार्ग दाखवला. त्यांचा विवाह रत्नावलीशी झाला; तिच्या एका फटकाऱ्याने त्यांना सांसारिक मोहातून विरक्त करून रामभक्तीकडे वळवले. त्यानंतर त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य काशी आणि अयोध्येत रामभक्ती व काव्यरचनेला वाहिले.

प्रमुख रचना

• रामचरितमानस — अवधी भाषेत प्रभू रामाच्या चरित्राचे वर्णन. हा ग्रंथ सात कांडांत (बालकांड, अयोध्याकांड, अरण्यकांड, किष्किंधाकांड, सुंदरकांड, लंकाकांड, उत्तरकांड) विभागलेला आहे. भारतीय संस्कृती आणि आध्यात्मिकतेचा हा आधारस्तंभ आहे.
• हनुमान चालीसा — हनुमंतांच्या स्तुतीत रचलेल्या चाळीस चौपाया. भारतात सर्वाधिक वाचल्या जाणाऱ्या प्रार्थनांपैकी ही एक आहे.
• विनय पत्रिका — प्रभू रामाच्या दरबारात विनंतीच्या रूपात लिहिलेली पदावली.
• कवितावली — ब्रजभाषेत रचलेली कवित्ते आणि सवैये.
• दोहावली — विविध विषयांवर रचलेल्या दोह्यांचा संग्रह.
• गीतावली — गीतशैलीत रामकथेचे वर्णन.
• बरवै रामायण — बरवै छंदात रचलेली रामकथा.
• पार्वती मंगल — शिव-पार्वती विवाहाचे वर्णन.
• जानकी मंगल — राम-सीता विवाहाचे वर्णन.

शिकवण

• रामभक्ती सर्वोपरि — प्रभू रामाची भक्ती हाच मोक्षाचा सर्वांत सोपा मार्ग आहे, हे तुलसीदासांनी शिकवले. सगुण भक्ती त्यांनी सामान्य जनांपर्यंत पोहोचवली.
• धर्म, नीती आणि मर्यादेचे पालन — रामचरितमानसात आदर्श पुत्र, आदर्श बंधू, आदर्श पत्नी आणि आदर्श राजा यांचे चित्रण केले आहे.
• नम्रता आणि समर्पण — विनय पत्रिकेत ईश्वराच्या ठायी संपूर्ण समर्पण आणि नम्रतेचा संदेश दिला आहे.
• सामाजिक समरसता — शबरी, निषादराज आणि हनुमान अशा पात्रांच्या माध्यमातून भक्तीत जातिभेद नसतो हे तुलसीदासांनी दाखवून दिले.
• सत्संगाचे महत्त्व — बिनु सत्संग विवेक न होई, राम कृपा बिनु सुलभ न सोई।