हनुमान

परिचय

श्री हनुमान हे भक्ती, शक्ती, साहस आणि निष्ठेचे परम आदर्श आहेत. ते वायुदेवाचे (पवनाचे) पुत्र असल्याने पवनपुत्र म्हणून ओळखले जातात. त्यांची माता अंजना आणि पिता केसरी होत. ते प्रभू रामांचे सर्वांत प्रिय आणि विश्वासू भक्त आहेत.

हनुमंतांना चिरंजीव (अमर) मानले जाते. त्यांना अष्टसिद्धी आणि नवनिधी प्राप्त आहेत. रामायणात त्यांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे — लंकादहनापासून संजीवनी बुटी आणण्यापर्यंत रामांच्या प्रत्येक कार्यात त्यांनी आपल्या अद्वितीय भक्तीचा प्रत्यय दिला.

स्वरूप आणि प्रतीके

हनुमंत वानररूपात आहेत — बलदंड शरीर, लांब शेपूट, वज्रासारखा देह (बजरंगबली). एका हातात गदा धारण करून दुसऱ्या हाताने ते आशीर्वाद देतात. कधीकधी त्यांना संजीवनी पर्वत उचललेल्या रूपात दाखवले जाते. त्यांच्या छातीवर राम-सीतेचे चित्र अंकित आहे — आपली छाती चिरून त्यांनी राम-सीता आपल्या हृदयात विराजमान असल्याचे दाखवले, अशी कथा आहे. त्यांचा देह शेंदुराने रंगवलेला असतो.

पौराणिक कथा

सूर्याला फळ समजणे: बालहनुमंतांनी उगवत्या सूर्याला फळ समजून त्याला खाण्यासाठी उड्डाण केले. इंद्राने वज्राचा प्रहार केल्याने त्यांच्या हनुवटीला (हनु) दुखापत झाली; म्हणूनच त्यांचे नाव हनुमान पडले.

लंकादहन: सीतेच्या शोधात हनुमंतांनी समुद्र ओलांडून लंका गाठली. रावणाच्या सभेत पकडले गेल्यावर त्यांच्या शेपटीला आग लावण्यात आली, आणि त्याच आगीने हनुमंतांनी संपूर्ण लंकानगरी जाळली.

संजीवनी बुटी: युद्धात लक्ष्मण मूर्च्छित झाल्यावर हनुमंत हिमालयात गेले; परंतु संजीवनी बुटी ओळखता न आल्याने त्यांनी अख्खा द्रोणागिरी पर्वतच उचलून आणला.

प्रमुख मंदिरे

• संकटमोचन हनुमान मंदिर, वाराणसी — तुलसीदासांनी स्थापन केलेले, अत्यंत प्रसिद्ध
• हनुमानगढी, अयोध्या — अयोध्येतील प्रमुख हनुमान मंदिर
• मेहंदीपूर बालाजी, राजस्थान — चमत्कारी मंदिर म्हणून विख्यात
• श्री पंचमुखी हनुमान मंदिर, रामेश्वरम — पंचमुखी हनुमंतांचे दुर्मीळ स्वरूप

प्रमुख सण

हनुमान जयंती चैत्र पौर्णिमेला साजरी केली जाते. प्रत्येक मंगळवारी आणि शनिवारी हनुमंतांची विशेष पूजा होते. मंगळवारी हनुमान मंदिरांत विशेष गर्दी असते आणि भक्त शेंदूर व चोळा अर्पण करतात. हनुमान चालीसाचे पठण ही सर्वांत लोकप्रिय दैनंदिन प्रार्थना आहे.

संबंधित मंत्र आणि स्तोत्रे

• हनुमान बीजमंत्र: “ॐ हं हनुमते नमः”
• हनुमान चालीसा: तुलसीदासरचित, सर्वाधिक पठण होणारे स्तोत्र
• बजरंग बाण: अत्यंत प्रभावी रक्षणात्मक स्तोत्र
• हनुमान अष्टक: आठ छंदांत हनुमानस्तुती