कवित्वाची लक्षणे

शेअर करा

कवित्वशब्दसुमनमाळा । अर्थपरिमळ आगळा । तेणें संतषट्पदकुळा । आनंद होय ॥1॥

kavitvaśabdasumanamāḷā | arthaparimaḷa āgaḷā | teṇeṃ saṃtaṣaṭpadakuḷā | ānaṃda hoya ||1||

ऐशी माळा अंतःकरणीं । गुंफून पूजा रामचरणीं । आऊंकार तंतु अखण्डपणीं । खण्डोंचि नये ॥2॥

aiśī māḷā aṃtaḥkaraṇīṃ | guṃphūna pūjā rāmacaraṇīṃ | āūṃkāra taṃtu akhaṇḍapaṇīṃ | khaṇḍoṃci naye ||2||

परोपकाराकारणें । कवित्व अवश्य करणें । तया कवित्वाचीं लक्षणें । बोलिजेति ॥3॥

paropakārākāraṇeṃ | kavitva avaśya karaṇeṃ | tayā kavitvācīṃ lakṣaṇeṃ | bolijeti ||3||

जेणें घडे भगवद्भक्ति । जेणें घडे विरक्ति । ऐशिया कवित्वाची युक्ति । आधीं वाढवावी ॥4॥

jeṇeṃ ghaḍe bhagavadbhakti | jeṇeṃ ghaḍe virakti | aiśiyā kavitvācī yukti | ādhīṃ vāḍhavāvī ||4||

क्रियेवीण शब्दज्ञान । तया न मानिती सज्जन । म्हणोन देव प्रसन्न । अनुतापें करावा ॥5॥

kriyevīṇa śabdajñāna | tayā na mānitī sajjana | mhaṇona deva prasanna | anutāpeṃ karāvā ||5||

देवाचेनि प्रसन्नपणें । जें जें घडे बोलणें । तें अत्यंत श्लाघ्यवाणें । या नांव प्रासादिक ॥6॥

devāceni prasannapaṇeṃ | jeṃ jeṃ ghaḍe bolaṇeṃ | teṃ atyaṃta ślāghyavāṇeṃ | yā nāṃva prāsādika ||6||

धीट पाठ प्रासादिक । ऐसें बोलती अनेक । तरी हा त्रिविध विवेक । बोलिजेल ॥7॥

dhīṭa pāṭha prāsādika | aiseṃ bolatī aneka | tarī hā trividha viveka | bolijela ||7||

धीट म्हणिजे धीटपणें बोले । जें जें आपुल्या मनास आलें । बळेंचि कवित्व रचिलें । त्या नांव धीट बोलिजे ॥8॥

dhīṭa mhaṇije dhīṭapaṇeṃ bole | jeṃ jeṃ āpulyā manāsa āleṃ | baḷeṃci kavitva racileṃ | tyā nāṃva dhīṭa bolije ||8||

पाठ म्हणिजे पाठांतर । बहु पाहिलें ग्रंथांतर । तयासारिखें उत्तर । आपणही केलें ॥9॥

pāṭha mhaṇije pāṭhāṃtara | bahu pāhileṃ graṃthāṃtara | tayāsārikheṃ uttara | āpaṇahī keleṃ ||9||

शीघ्रचि कवित्व केलें । दृष्टी पडिलें तें वर्णिलें । भक्तीवांचून जें केलें । त्या नांव धीटपाठ ॥10॥

śīghraci kavitva keleṃ | dṛṣṭī paḍileṃ teṃ varṇileṃ | bhaktīvāṃcūna jeṃ keleṃ | tyā nāṃva dhīṭapāṭha ||10||

कामिक रसिक शृङ्गारिक । वीर हास्य प्रस्ताविक । कौतुक विनोद अनेक । या नांव धीटपाठ ॥11॥

kāmika rasika śṛṅgārika | vīra hāsya prastāvika | kautuka vinoda aneka | yā nāṃva dhīṭapāṭha ||11||

मन झालें कामाकार । तैसेच निघती उद्गार । धीटपाठें परस्पर । पाविजेत नाहीं ॥12॥

mana jhāleṃ kāmākāra | taiseca nighatī udgāra | dhīṭapāṭheṃ paraspara | pāvijeta nāhīṃ ||12||

व्हावया उदरशांति । करणें लागे नरस्तुति । तेथें केली जे व्युत्पत्ति । या नांव धीटपाठ ॥13॥

vhāvayā udaraśāṃti | karaṇeṃ lāge narastuti | tetheṃ kelī je vyutpatti | yā nāṃva dhīṭapāṭha ||13||

कवित्व नसावें धीटपाठ । कवित्व नसावें खटपट । कवित्व नसावें उद्धट । पाषाण्डमतें ॥14॥

kavitva nasāveṃ dhīṭapāṭha | kavitva nasāveṃ khaṭapaṭa | kavitva nasāveṃ uddhaṭa | pāṣāṇḍamateṃ ||14||

कवित्व नसावें वादांग । कवित्व नसावें रसभंग । कवित्व नसावें रंगभंग । दृष्टांतहीन ॥15॥

kavitva nasāveṃ vādāṃga | kavitva nasāveṃ rasabhaṃga | kavitva nasāveṃ raṃgabhaṃga | dṛṣṭāṃtahīna ||15||

कवित्व नसावें पाल्हाळ । कवित्व नसावें बाष्कळ । कवित्व नसावें कुटिल । लक्षूनियां ॥16॥

kavitva nasāveṃ pālhāḷa | kavitva nasāveṃ bāṣkaḷa | kavitva nasāveṃ kuṭila | lakṣūniyāṃ ||16||

हीन कवित्व नसावें । बोलिलेंचि न बोलावें । छंदभंग न करावें । मुद्राहीन ॥17॥

hīna kavitva nasāveṃ | bolileṃci na bolāveṃ | chaṃdabhaṃga na karāveṃ | mudrāhīna ||17||

व्युत्पत्तिहीन तर्कहीन । कळाहीन शब्दहीन । भक्तिज्ञानवैराग्यहीन । कवित्व नसावें ॥18॥

vyutpattihīna tarkahīna | kaḷāhīna śabdahīna | bhaktijñānavairāgyahīna | kavitva nasāveṃ ||18||

भक्तिहीन जें कवित्व । तेंचि जाणावें ठोंबें मत । आवडीविण वक्तृत्व । कंटाळवाणें ॥19॥

bhaktihīna jeṃ kavitva | teṃci jāṇāveṃ ṭhoṃbeṃ mata | āvaḍīviṇa vaktṛtva | kaṃṭāḷavāṇeṃ ||19||

भक्तिवीण जो अनुवाद । तोचि जाणावा विनोद । प्रीतीविण संवाद । घडे केंवीं ॥20॥

bhaktivīṇa jo anuvāda | toci jāṇāvā vinoda | prītīviṇa saṃvāda | ghaḍe keṃvīṃ ||20||

असो धीटपाठ तें ऐसें । नाथिलें अहंतेचें पिसें । आतां प्रासादिक तें कैसें । सांगिजेल ॥21॥

aso dhīṭapāṭha teṃ aiseṃ | nāthileṃ ahaṃteceṃ piseṃ | ātāṃ prāsādika teṃ kaiseṃ | sāṃgijela ||21||

वैभव कांता कांचन । ज्यासी वाटे हें वमन । अंतरीं लागलें ध्यान । सर्वोत्तमाचें ॥22॥

vaibhava kāṃtā kāṃcana | jyāsī vāṭe heṃ vamana | aṃtarīṃ lāgaleṃ dhyāna | sarvottamāceṃ ||22||

जयास घडीनें घडी । लागे भगवंतीं आवडी । चढती वाढती गोडी । भगवद्भजनाची ॥23॥

jayāsa ghaḍīneṃ ghaḍī | lāge bhagavaṃtīṃ āvaḍī | caḍhatī vāḍhatī goḍī | bhagavadbhajanācī ||23||

जो भगवद्भजनेंविण । जाऊं नेदी एक क्षण । सर्वकाळ अंतःकरण । भक्तिरंगें रंगलें ॥24॥

jo bhagavadbhajaneṃviṇa | jāūṃ nedī eka kṣaṇa | sarvakāḷa aṃtaḥkaraṇa | bhaktiraṃgeṃ raṃgaleṃ ||24||

जया अंतरीं भगवंत । अचल राहिला निवांत । तो स्वभावें जें बोलत । तें ब्रह्मनिरूपण ॥25॥

jayā aṃtarīṃ bhagavaṃta | acala rāhilā nivāṃta | to svabhāveṃ jeṃ bolata | teṃ brahmanirūpaṇa ||25||

अंतरीं बैसला गोविंद । तेणें लागला भक्तिछंद । भक्तीविण अनुवाद । आणीक नाहीं ॥26॥

aṃtarīṃ baisalā goviṃda | teṇeṃ lāgalā bhaktichaṃda | bhaktīviṇa anuvāda | āṇīka nāhīṃ ||26||

आवडी लागली अंतरीं । तैशीच वदे वैखरी । भावें करुणा कीर्तन करी । प्रेमभरें नाचत ॥27॥

āvaḍī lāgalī aṃtarīṃ | taiśīca vade vaikharī | bhāveṃ karuṇā kīrtana karī | premabhareṃ nācata ||27||

भगवंतीं लागलें मन । तेणें नाठवे देहाभिमान । शंका लज्जा ते पळून । दूरी ठेली ॥28॥

bhagavaṃtīṃ lāgaleṃ mana | teṇeṃ nāṭhave dehābhimāna | śaṃkā lajjā te paḷūna | dūrī ṭhelī ||28||

तो प्रेमरंगें रंगला । तो भक्तिमदें मातला । तेणें अहंभाव घातला । पायांतळीं ॥29॥

to premaraṃgeṃ raṃgalā | to bhaktimadeṃ mātalā | teṇeṃ ahaṃbhāva ghātalā | pāyāṃtaḷīṃ ||29||

गात नाचत निःशंक । तयास कैंचे दिसती लोक । दृष्टीं त्रैलोक्यनायक । वसोनि ठेला ॥30॥

gāta nācata niḥśaṃka | tayāsa kaiṃce disatī loka | dṛṣṭīṃ trailokyanāyaka | vasoni ṭhelā ||30||

ऐसा भगवंतीं रंगेला । आणीक कांहीं नलगे त्याला । स्वइच्छा वर्णूं लागला । ध्यान कीर्ति प्रताप ॥31॥

aisā bhagavaṃtīṃ raṃgelā | āṇīka kāṃhīṃ nalage tyālā | svaicchā varṇūṃ lāgalā | dhyāna kīrti pratāpa ||31||

नाना ध्यानें नाना मूर्ती । नाना प्रताप नाना कीर्ती । तयापुढें नरस्तुती । तृणतुल्य वाटे ॥32॥

nānā dhyāneṃ nānā mūrtī | nānā pratāpa nānā kīrtī | tayāpuḍheṃ narastutī | tṛṇatulya vāṭe ||32||

असो ऐसा भगवद्भक्त । जो ये संसारीं विरक्त । तयास मानिती मुक्त । साधुजन ॥33॥

aso aisā bhagavadbhakta | jo ye saṃsārīṃ virakta | tayāsa mānitī mukta | sādhujana ||33||

त्याचे भक्तीचें कौतुक । त्या नांव प्रासादिक । सहज बोलतां विवेक । प्रगट होय ॥34॥

tyāce bhaktīceṃ kautuka | tyā nāṃva prāsādika | sahaja bolatāṃ viveka | pragaṭa hoya ||34||

ऐका कवित्वलक्षण । केलें केलें निरूपण । जेणें निवे अंतःकरण । श्रोतयांचें ॥35॥

aikā kavitvalakṣaṇa | keleṃ keleṃ nirūpaṇa | jeṇeṃ nive aṃtaḥkaraṇa | śrotayāṃceṃ ||35||

कवित्व असावें निर्मळ । कवित्व असावें रसाळ । कवित्व असावें प्रांजळ । अन्वयाचें ॥36॥

kavitva asāveṃ nirmaḷa | kavitva asāveṃ rasāḷa | kavitva asāveṃ prāṃjaḷa | anvayāceṃ ||36||

कवित्व असावें भक्तिबळें । कवित्व असावें अर्थागळें । कवित्व असावें वेगळें । अहंतेसी ॥37॥

kavitva asāveṃ bhaktibaḷeṃ | kavitva asāveṃ arthāgaḷeṃ | kavitva asāveṃ vegaḷeṃ | ahaṃtesī ||37||

कवित्व असावें कीर्तीवाड । कवित्व असावें रम्य गोड । कवित्व असावें जाड । प्रतापाविषयीं ॥38॥

kavitva asāveṃ kīrtīvāḍa | kavitva asāveṃ ramya goḍa | kavitva asāveṃ jāḍa | pratāpāviṣayīṃ ||38||

कवित्व असावें सोपें । कवित्व असावें अल्परूपें । कवित्व असावें सुरूपें । चरणबद्ध ॥39॥

kavitva asāveṃ sopeṃ | kavitva asāveṃ alparūpeṃ | kavitva asāveṃ surūpeṃ | caraṇabaddha ||39||

मृदु मंजुळ कोमळ । भव्य अद्भुत विशाळ । गौल्य माधुर्य रसाळ । भक्तिरसें ॥40॥

mṛdu maṃjuḷa komaḷa | bhavya adbhuta viśāḷa | gaulya mādhurya rasāḷa | bhaktiraseṃ ||40||

अक्षरबंध पदबंध । नाना चातुर्यप्रबंध । नाना कौशल्यता छंदबंध । धाटी मुद्रा अनेक ॥41॥

akṣarabaṃdha padabaṃdha | nānā cāturyaprabaṃdha | nānā kauśalyatā chaṃdabaṃdha | dhāṭī mudrā aneka ||41||

नाना युक्ति नाना बुद्धि । नाना कळा नाना सिद्धि । नाना अर्थान्वय साधी । या नांव कवित्व ॥42॥

nānā yukti nānā buddhi | nānā kaḷā nānā siddhi | nānā arthānvaya sādhī | yā nāṃva kavitva ||42||

नाना साहित्य नाना दृष्टांत । नाना तर्क धातु मत । नाना संमति सिद्धांत । पूर्वपक्षेंसी ॥43॥

nānā sāhitya nānā dṛṣṭāṃta | nānā tarka dhātu mata | nānā saṃmati siddhāṃta | pūrvapakṣeṃsī ||43||

नाना गति नाना व्युत्पती । नाना मति नाना स्फूर्ति । नाना धारणा नाना धृती । या नांव कवित्व ॥44॥

nānā gati nānā vyutpatī | nānā mati nānā sphūrti | nānā dhāraṇā nānā dhṛtī | yā nāṃva kavitva ||44||

शंका आशंका प्रत्यंतरें । नाना वाक्यें शास्त्राधारें । तुटे संशयो निर्धारें । निर्धारितां ॥45॥

śaṃkā āśaṃkā pratyaṃtareṃ | nānā vākyeṃ śāstrādhāreṃ | tuṭe saṃśayo nirdhāreṃ | nirdhāritāṃ ||45||

नाना प्रसंग नाना विचार । नाना योग नाना विवर । नाना तत्त्वचर्चासार । या नांव कवित्व ॥46॥

nānā prasaṃga nānā vicāra | nānā yoga nānā vivara | nānā tattvacarcāsāra | yā nāṃva kavitva ||46||

नाना साधनें पुरश्चरणें । नाना तपें तीर्थाटनें । नाना संदेह फेडणें । या नांव कवित्व ॥47॥

nānā sādhaneṃ puraścaraṇeṃ | nānā tapeṃ tīrthāṭaneṃ | nānā saṃdeha pheḍaṇeṃ | yā nāṃva kavitva ||47||

जेणें अनुताप उपजे । जेणें लौकिक लाजे । जेणें ज्ञान उमजे । या नांव कवित्व ॥48॥

jeṇeṃ anutāpa upaje | jeṇeṃ laukika lāje | jeṇeṃ jñāna umaje | yā nāṃva kavitva ||48||

जेणें ज्ञान हें प्रबळे. । जेणें वृत्ति हे मावळे । जेणें भक्तिमार्ग कळे । या नांव कवित्व ॥49॥

jeṇeṃ jñāna heṃ prabaḷe. | jeṇeṃ vṛtti he māvaḷe | jeṇeṃ bhaktimārga kaḷe | yā nāṃva kavitva ||49||

जेणें देहबुद्धि तुटे । जेणें भवसिंधु आटे । जेणें भगवंत प्रगटे । या नांव कवित्व ॥50॥

jeṇeṃ dehabuddhi tuṭe | jeṇeṃ bhavasiṃdhu āṭe | jeṇeṃ bhagavaṃta pragaṭe | yā nāṃva kavitva ||50||

जेणें सद्वस्तु भासे । जेणें भास हा निरसे । जेणें भिन्नत्व नासे । या नांव कवित्व ॥51॥

jeṇeṃ sadvastu bhāse | jeṇeṃ bhāsa hā nirase | jeṇeṃ bhinnatva nāse | yā nāṃva kavitva ||51||

जेणें घडे समाधान । जेणें तुटे संसारबंधन । जयास मानिती सज्जन । या नांव कवित्व ॥53॥

jeṇeṃ ghaḍe samādhāna | jeṇeṃ tuṭe saṃsārabaṃdhana | jayāsa mānitī sajjana | yā nāṃva kavitva ||53||

ऐसें कवित्वलक्षण । सांगतां तें असाधारण । परंतु कांहीं निरूपण । बुझावया केलें ॥54॥

aiseṃ kavitvalakṣaṇa | sāṃgatāṃ teṃ asādhāraṇa | paraṃtu kāṃhīṃ nirūpaṇa | bujhāvayā keleṃ ||54||

आतां वंदूं कवीश्वर । जे शब्दसृष्टीचे ईश्वर । नातरी हे परमेश्वर । वेदावतारी ॥1॥

ātāṃ vaṃdūṃ kavīśvara | je śabdasṛṣṭīce īśvara | nātarī he parameśvara | vedāvatārī ||1||

कीं हे सरस्वतीचें निजस्थान । कीं हे नाना कळांचें जीवन । नाना सद्विद्यांचें भुवन । यथार्थ होय ॥2॥

kīṃ he sarasvatīceṃ nijasthāna | kīṃ he nānā kaḷāṃceṃ jīvana | nānā sadvidyāṃceṃ bhuvana | yathārtha hoya ||2||

कीं हें पुरुषार्थाचें वैभव । कीं हे जगदीश्वराचें महत्व । नाना लाघवें सत्कीर्तीस्तव । निर्माण कवी ॥3॥

kīṃ heṃ puruṣārthāceṃ vaibhava | kīṃ he jagadīśvarāceṃ mahatva | nānā lāghaveṃ satkīrtīstava | nirmāṇa kavī ||3||

कीं हे शब्दरत्नांचे सागर । कीं हे मुक्तांचे मुक्तसरोवर । नाना बुद्धीचे वैरागर । निर्माण जाहले ॥4॥

kīṃ he śabdaratnāṃce sāgara | kīṃ he muktāṃce muktasarovara | nānā buddhīce vairāgara | nirmāṇa jāhale ||4||

कीं हे अध्यात्म रत्नांची खाणी । कीं हे बोलके चिंतामणी । नाना कामधेनूंची दुभणी । वोळली श्रोतयांवरी ॥5॥

kīṃ he adhyātma ratnāṃcī khāṇī | kīṃ he bolake ciṃtāmaṇī | nānā kāmadhenūṃcī dubhaṇī | voḷalī śrotayāṃvarī ||5||

कीं हे कल्पनेचे कल्पतरु । कीं हे मोक्षाचे मुख्य पडिभरू । नाना सायुज्यतेचे विस्तारू । विस्तारले ॥6॥

kīṃ he kalpanece kalpataru | kīṃ he mokṣāce mukhya paḍibharū | nānā sāyujyatece vistārū | vistārale ||6||

कीं हा परलोकींचा निजस्वार्थु । कीं हा योगियांचा गुप्त पंथु । नाना ज्ञानियांचा परमार्थु । स्वरूपासि आला ॥7॥

kīṃ hā paralokīṃcā nijasvārthu | kīṃ hā yogiyāṃcā gupta paṃthu | nānā jñāniyāṃcā paramārthu | svarūpāsi ālā ||7||

कीं हे निरंजनाची खूण । कीं हे निर्गुणाची वोळखण । मायाविलक्षणाचें लक्षण । ते हे कवी ॥8॥

kīṃ he niraṃjanācī khūṇa | kīṃ he nirguṇācī voḷakhaṇa | māyāvilakṣaṇāceṃ lakṣaṇa | te he kavī ||8||

कीं हा श्रुतीचा भावगर्भ । कीं हा परमेश्वराचा अलभ्य लाभ । नातरी होय सुलभ । निजबोध कविरूपें ॥9॥

kīṃ hā śrutīcā bhāvagarbha | kīṃ hā parameśvarācā alabhya lābha | nātarī hoya sulabha | nijabodha kavirūpeṃ ||9||

कवि मुमुक्षूंचें अंजन । कवि साधकांचें साधन । कवि सिद्धांचें समाधान । निश्चयात्मक ॥10॥

kavi mumukṣūṃceṃ aṃjana | kavi sādhakāṃceṃ sādhana | kavi siddhāṃceṃ samādhāna | niścayātmaka ||10||

कवि स्वधर्माचा आश्रय । कवि मनाचा मनोविजय । कवि धार्मिकांचा विनय । विनयकर्ते ॥ 11. कवि वैराग्याचें लक्षण । कवि भक्तांचें भूषण । नाना स्वधर्मांचें रक्षण । ते हे कवी ॥12॥

kavi svadharmācā āśraya | kavi manācā manovijaya | kavi dhārmikāṃcā vinaya | vinayakarte || 11. kavi vairāgyāceṃ lakṣaṇa | kavi bhaktāṃceṃ bhūṣaṇa | nānā svadharmāṃceṃ rakṣaṇa | te he kavī ||12||

कवि प्रेमळांची प्रेमळ स्थिति । कवि ध्यानस्थांची ध्यानमूर्ती । कवि उपासकांची वाड कीर्ती । विस्तारली ॥13॥

kavi premaḷāṃcī premaḷa sthiti | kavi dhyānasthāṃcī dhyānamūrtī | kavi upāsakāṃcī vāḍa kīrtī | vistāralī ||13||

कवि नाना साधनांचें मूळ । कवि नाना प्रयत्नांचें फळ । नाना कार्यसिद्धि सकळ । कवींचेनि प्रसादें ॥14॥

kavi nānā sādhanāṃceṃ mūḷa | kavi nānā prayatnāṃceṃ phaḷa | nānā kāryasiddhi sakaḷa | kavīṃceni prasādeṃ ||14||

आधीं कवींचा वाग्विलास । तरी मग श्रवणीं तुंबळे रस । कवींचेनि मतिप्रकाश । कवित्वास होय ॥15॥

ādhīṃ kavīṃcā vāgvilāsa | tarī maga śravaṇīṃ tuṃbaḷe rasa | kavīṃceni matiprakāśa | kavitvāsa hoya ||15||

कवि व्युत्पन्नांची योग्यता । कवि सामर्थ्यवंतांची सत्ता । कवि विचक्षणांची कुशलता । नानाप्रकारें ॥16॥

kavi vyutpannāṃcī yogyatā | kavi sāmarthyavaṃtāṃcī sattā | kavi vicakṣaṇāṃcī kuśalatā | nānāprakāreṃ ||16||

कवि कवित्वाचा प्रबंध । कवि नाना धाटी मुद्रा छंद । कवि गद्यपद्यभेदाभेद । पदप्रासकर्ते ॥17॥

kavi kavitvācā prabaṃdha | kavi nānā dhāṭī mudrā chaṃda | kavi gadyapadyabhedābheda | padaprāsakarte ||17||

कवि सृष्टीचा अलंकार । कवि लक्ष्मीचा शृंगार । सकळ सिद्धिंचा निर्धार । ते हे कवी ॥18॥

kavi sṛṣṭīcā alaṃkāra | kavi lakṣmīcā śṛṃgāra | sakaḷa siddhiṃcā nirdhāra | te he kavī ||18||

कवि सभेचे मंडण । कवि भाग्याचें भूषण । नाना सुखांचें संरक्षण । ते हे कवी ॥19॥

kavi sabhece maṃḍaṇa | kavi bhāgyāceṃ bhūṣaṇa | nānā sukhāṃceṃ saṃrakṣaṇa | te he kavī ||19||

कवि देवांचे रूपकर्ते । कवि ऋषींचें महत्व वर्णिते । नाना शास्त्रांचे सामर्थ्यातें । कवि वाखाणिती ॥20॥

kavi devāṃce rūpakarte | kavi ṛṣīṃceṃ mahatva varṇite | nānā śāstrāṃce sāmarthyāteṃ | kavi vākhāṇitī ||20||

नसता कवीचा व्यापार । तरी कैंचा असता जगदुद्धार । म्हणोनि कवि हे आधार । सकळ सृष्टीसी ॥21॥

nasatā kavīcā vyāpāra | tarī kaiṃcā asatā jagaduddhāra | mhaṇoni kavi he ādhāra | sakaḷa sṛṣṭīsī ||21||

नाना विद्या ज्ञातृत्व कांहीं । कवीश्वरेंवीण तें नाहीं । कवीपासून सर्वही । सर्वज्ञता ॥22॥

nānā vidyā jñātṛtva kāṃhīṃ | kavīśvareṃvīṇa teṃ nāhīṃ | kavīpāsūna sarvahī | sarvajñatā ||22||

मागां वाल्मीक व्यासादिक । जाले कवीश्वर अनेक । तयांपासून विवेक । सकळ जनांसी ॥23॥

māgāṃ vālmīka vyāsādika | jāle kavīśvara aneka | tayāṃpāsūna viveka | sakaḷa janāṃsī ||23||

पूर्वीं काव्यें होतीं केलीं । तरीच व्युत्पत्ति प्राप्त झाली । तेणें पंडितां आंगीं बाणली । परम योग्यता ॥24॥

pūrvīṃ kāvyeṃ hotīṃ kelīṃ | tarīca vyutpatti prāpta jhālī | teṇeṃ paṃḍitāṃ āṃgīṃ bāṇalī | parama yogyatā ||24||

ऐसे पूर्वीं थोर थोर । जाले कवीश्वर अपार । आतां आहेत पुढें होणार । नमन त्यान्.सी ॥25॥

aise pūrvīṃ thora thora | jāle kavīśvara apāra | ātāṃ āheta puḍheṃ hoṇāra | namana tyān.sī ||25||

नाना चातुर्याच्या मूर्ती । कीं हे साक्षात् बृहस्पति । वेद श्रुति बोलों म्हणती । ज्यांच्या मुखें ॥26॥

nānā cāturyācyā mūrtī | kīṃ he sākṣāt bṛhaspati | veda śruti boloṃ mhaṇatī | jyāṃcyā mukheṃ ||26||

परोपकाराकारणें । नाना निश्चय अनुवादणें । शेखीं बोलिले पूर्णपणें । संशयातीत ॥27॥

paropakārākāraṇeṃ | nānā niścaya anuvādaṇeṃ | śekhīṃ bolile pūrṇapaṇeṃ | saṃśayātīta ||27||

कीं हे अमृताचे मेघ वोळले । कीं हे नवरसांचे बोध लोटले । नाना सुखांचें उचंबळलें । सरोवर हें ॥28॥

kīṃ he amṛtāce megha voḷale | kīṃ he navarasāṃce bodha loṭale | nānā sukhāṃceṃ ucaṃbaḷaleṃ | sarovara heṃ ||28||

कीं हे विवेकनिधीचीं भांडारें । प्रगट जाहलीं मनुष्याकारें । नाना वस्तूंचेनि विचारें । कोंदाटले हे ॥29॥

kīṃ he vivekanidhīcīṃ bhāṃḍāreṃ | pragaṭa jāhalīṃ manuṣyākāreṃ | nānā vastūṃceni vicāreṃ | koṃdāṭale he ||29||

कीं हे आदिशक्तीचें ठेवणें । नानापदार्थांसी आणी उणें । लाधलें पूर्वसंचिताच्या गुणें । विश्वजनांसी ॥30॥

kīṃ he ādiśaktīceṃ ṭhevaṇeṃ | nānāpadārthāṃsī āṇī uṇeṃ | lādhaleṃ pūrvasaṃcitācyā guṇeṃ | viśvajanāṃsī ||30||

कीं हे सुखाचीं तारवें लोटली । अक्षय आनंदें उतटलीं । विश्वजनांसी उपयोगा आलीं । नाना प्रयोगांकारणें ॥31॥

kīṃ he sukhācīṃ tāraveṃ loṭalī | akṣaya ānaṃdeṃ utaṭalīṃ | viśvajanāṃsī upayogā ālīṃ | nānā prayogāṃkāraṇeṃ ||31||

कीं हे निरंजनाची संपत्ती । कीं हे विराटाची योगस्थिति । कीं हे भक्तीची फलश्रुती । फळासि आली ॥32॥

kīṃ he niraṃjanācī saṃpattī | kīṃ he virāṭācī yogasthiti | kīṃ he bhaktīcī phalaśrutī | phaḷāsi ālī ||32||

कीं हा ईश्वराचा पवाड । पाहतां गगनाहून वाड । ब्रह्मांडरचनेहून जाड । कविप्रबंधरचना ॥33॥

kīṃ hā īśvarācā pavāḍa | pāhatāṃ gaganāhūna vāḍa | brahmāṃḍaracanehūna jāḍa | kaviprabaṃdharacanā ||33||

आतां असो हा विस्तार । जगासी आधार कवीश्वर । तयांसी माझा नमस्कार । साष्टांगभावें ॥34॥

ātāṃ aso hā vistāra | jagāsī ādhāra kavīśvara | tayāṃsī mājhā namaskāra | sāṣṭāṃgabhāveṃ ||34||

पद 1

कवित्वशब्दसुमनमाळा । अर्थपरिमळ आगळा । तेणें संतषट्पदकुळा । आनंद होय ॥1॥

kavitvaśabdasumanamāḷā | arthaparimaḷa āgaḷā | teṇeṃ saṃtaṣaṭpadakuḷā | ānaṃda hoya ||1||

पद 2

aiśī māḷā aṃtaḥkaraṇīṃ | guṃphūna pūjā rāmacaraṇīṃ | āūṃkāra taṃtu akhaṇḍapaṇīṃ | khaṇḍoṃci naye ||2||

पद 3

परोपकाराकारणें । कवित्व अवश्य करणें । तया कवित्वाचीं लक्षणें । बोलिजेति ॥3॥

paropakārākāraṇeṃ | kavitva avaśya karaṇeṃ | tayā kavitvācīṃ lakṣaṇeṃ | bolijeti ||3||

पद 4

jeṇeṃ ghaḍe bhagavadbhakti | jeṇeṃ ghaḍe virakti | aiśiyā kavitvācī yukti | ādhīṃ vāḍhavāvī ||4||

पद 5

kriyevīṇa śabdajñāna | tayā na mānitī sajjana | mhaṇona deva prasanna | anutāpeṃ karāvā ||5||

पद 6

devāceni prasannapaṇeṃ | jeṃ jeṃ ghaḍe bolaṇeṃ | teṃ atyaṃta ślāghyavāṇeṃ | yā nāṃva prāsādika ||6||

पद 7

धीट पाठ प्रासादिक । ऐसें बोलती अनेक । तरी हा त्रिविध विवेक । बोलिजेल ॥7॥

dhīṭa pāṭha prāsādika | aiseṃ bolatī aneka | tarī hā trividha viveka | bolijela ||7||

पद 8

dhīṭa mhaṇije dhīṭapaṇeṃ bole | jeṃ jeṃ āpulyā manāsa āleṃ | baḷeṃci kavitva racileṃ | tyā nāṃva dhīṭa bolije ||8||

पद 9

pāṭha mhaṇije pāṭhāṃtara | bahu pāhileṃ graṃthāṃtara | tayāsārikheṃ uttara | āpaṇahī keleṃ ||9||

पद 10

śīghraci kavitva keleṃ | dṛṣṭī paḍileṃ teṃ varṇileṃ | bhaktīvāṃcūna jeṃ keleṃ | tyā nāṃva dhīṭapāṭha ||10||

पद 11

kāmika rasika śṛṅgārika | vīra hāsya prastāvika | kautuka vinoda aneka | yā nāṃva dhīṭapāṭha ||11||

पद 12

मन झालें कामाकार । तैसेच निघती उद्गार । धीटपाठें परस्पर । पाविजेत नाहीं ॥12॥

mana jhāleṃ kāmākāra | taiseca nighatī udgāra | dhīṭapāṭheṃ paraspara | pāvijeta nāhīṃ ||12||

पद 13

vhāvayā udaraśāṃti | karaṇeṃ lāge narastuti | tetheṃ kelī je vyutpatti | yā nāṃva dhīṭapāṭha ||13||

पद 14

kavitva nasāveṃ dhīṭapāṭha | kavitva nasāveṃ khaṭapaṭa | kavitva nasāveṃ uddhaṭa | pāṣāṇḍamateṃ ||14||

पद 15

kavitva nasāveṃ vādāṃga | kavitva nasāveṃ rasabhaṃga | kavitva nasāveṃ raṃgabhaṃga | dṛṣṭāṃtahīna ||15||

पद 16

kavitva nasāveṃ pālhāḷa | kavitva nasāveṃ bāṣkaḷa | kavitva nasāveṃ kuṭila | lakṣūniyāṃ ||16||

पद 17

हीन कवित्व नसावें । बोलिलेंचि न बोलावें । छंदभंग न करावें । मुद्राहीन ॥17॥

hīna kavitva nasāveṃ | bolileṃci na bolāveṃ | chaṃdabhaṃga na karāveṃ | mudrāhīna ||17||

पद 18

vyutpattihīna tarkahīna | kaḷāhīna śabdahīna | bhaktijñānavairāgyahīna | kavitva nasāveṃ ||18||

पद 19

bhaktihīna jeṃ kavitva | teṃci jāṇāveṃ ṭhoṃbeṃ mata | āvaḍīviṇa vaktṛtva | kaṃṭāḷavāṇeṃ ||19||

पद 20

भक्तिवीण जो अनुवाद । तोचि जाणावा विनोद । प्रीतीविण संवाद । घडे केंवीं ॥20॥

bhaktivīṇa jo anuvāda | toci jāṇāvā vinoda | prītīviṇa saṃvāda | ghaḍe keṃvīṃ ||20||

पद 21

aso dhīṭapāṭha teṃ aiseṃ | nāthileṃ ahaṃteceṃ piseṃ | ātāṃ prāsādika teṃ kaiseṃ | sāṃgijela ||21||

पद 22

vaibhava kāṃtā kāṃcana | jyāsī vāṭe heṃ vamana | aṃtarīṃ lāgaleṃ dhyāna | sarvottamāceṃ ||22||

पद 23

जयास घडीनें घडी । लागे भगवंतीं आवडी । चढती वाढती गोडी । भगवद्भजनाची ॥23॥

jayāsa ghaḍīneṃ ghaḍī | lāge bhagavaṃtīṃ āvaḍī | caḍhatī vāḍhatī goḍī | bhagavadbhajanācī ||23||

पद 24

jo bhagavadbhajaneṃviṇa | jāūṃ nedī eka kṣaṇa | sarvakāḷa aṃtaḥkaraṇa | bhaktiraṃgeṃ raṃgaleṃ ||24||

पद 25

jayā aṃtarīṃ bhagavaṃta | acala rāhilā nivāṃta | to svabhāveṃ jeṃ bolata | teṃ brahmanirūpaṇa ||25||

पद 26

aṃtarīṃ baisalā goviṃda | teṇeṃ lāgalā bhaktichaṃda | bhaktīviṇa anuvāda | āṇīka nāhīṃ ||26||

पद 27

āvaḍī lāgalī aṃtarīṃ | taiśīca vade vaikharī | bhāveṃ karuṇā kīrtana karī | premabhareṃ nācata ||27||

पद 28

bhagavaṃtīṃ lāgaleṃ mana | teṇeṃ nāṭhave dehābhimāna | śaṃkā lajjā te paḷūna | dūrī ṭhelī ||28||

पद 29

to premaraṃgeṃ raṃgalā | to bhaktimadeṃ mātalā | teṇeṃ ahaṃbhāva ghātalā | pāyāṃtaḷīṃ ||29||

पद 30

gāta nācata niḥśaṃka | tayāsa kaiṃce disatī loka | dṛṣṭīṃ trailokyanāyaka | vasoni ṭhelā ||30||

पद 31

aisā bhagavaṃtīṃ raṃgelā | āṇīka kāṃhīṃ nalage tyālā | svaicchā varṇūṃ lāgalā | dhyāna kīrti pratāpa ||31||

पद 32

nānā dhyāneṃ nānā mūrtī | nānā pratāpa nānā kīrtī | tayāpuḍheṃ narastutī | tṛṇatulya vāṭe ||32||

पद 33

असो ऐसा भगवद्भक्त । जो ये संसारीं विरक्त । तयास मानिती मुक्त । साधुजन ॥33॥

aso aisā bhagavadbhakta | jo ye saṃsārīṃ virakta | tayāsa mānitī mukta | sādhujana ||33||

पद 34

tyāce bhaktīceṃ kautuka | tyā nāṃva prāsādika | sahaja bolatāṃ viveka | pragaṭa hoya ||34||

पद 35

aikā kavitvalakṣaṇa | keleṃ keleṃ nirūpaṇa | jeṇeṃ nive aṃtaḥkaraṇa | śrotayāṃceṃ ||35||

पद 36

kavitva asāveṃ nirmaḷa | kavitva asāveṃ rasāḷa | kavitva asāveṃ prāṃjaḷa | anvayāceṃ ||36||

पद 37

kavitva asāveṃ bhaktibaḷeṃ | kavitva asāveṃ arthāgaḷeṃ | kavitva asāveṃ vegaḷeṃ | ahaṃtesī ||37||

पद 38

kavitva asāveṃ kīrtīvāḍa | kavitva asāveṃ ramya goḍa | kavitva asāveṃ jāḍa | pratāpāviṣayīṃ ||38||

पद 39

kavitva asāveṃ sopeṃ | kavitva asāveṃ alparūpeṃ | kavitva asāveṃ surūpeṃ | caraṇabaddha ||39||

पद 40

मृदु मंजुळ कोमळ । भव्य अद्भुत विशाळ । गौल्य माधुर्य रसाळ । भक्तिरसें ॥40॥

mṛdu maṃjuḷa komaḷa | bhavya adbhuta viśāḷa | gaulya mādhurya rasāḷa | bhaktiraseṃ ||40||

पद 41

akṣarabaṃdha padabaṃdha | nānā cāturyaprabaṃdha | nānā kauśalyatā chaṃdabaṃdha | dhāṭī mudrā aneka ||41||

पद 42

nānā yukti nānā buddhi | nānā kaḷā nānā siddhi | nānā arthānvaya sādhī | yā nāṃva kavitva ||42||

पद 43

nānā sāhitya nānā dṛṣṭāṃta | nānā tarka dhātu mata | nānā saṃmati siddhāṃta | pūrvapakṣeṃsī ||43||

पद 44

nānā gati nānā vyutpatī | nānā mati nānā sphūrti | nānā dhāraṇā nānā dhṛtī | yā nāṃva kavitva ||44||

पद 45

śaṃkā āśaṃkā pratyaṃtareṃ | nānā vākyeṃ śāstrādhāreṃ | tuṭe saṃśayo nirdhāreṃ | nirdhāritāṃ ||45||

पद 46

nānā prasaṃga nānā vicāra | nānā yoga nānā vivara | nānā tattvacarcāsāra | yā nāṃva kavitva ||46||

पद 47

nānā sādhaneṃ puraścaraṇeṃ | nānā tapeṃ tīrthāṭaneṃ | nānā saṃdeha pheḍaṇeṃ | yā nāṃva kavitva ||47||

पद 48

जेणें अनुताप उपजे । जेणें लौकिक लाजे । जेणें ज्ञान उमजे । या नांव कवित्व ॥48॥

jeṇeṃ anutāpa upaje | jeṇeṃ laukika lāje | jeṇeṃ jñāna umaje | yā nāṃva kavitva ||48||

पद 49

jeṇeṃ jñāna heṃ prabaḷe. | jeṇeṃ vṛtti he māvaḷe | jeṇeṃ bhaktimārga kaḷe | yā nāṃva kavitva ||49||

पद 50

jeṇeṃ dehabuddhi tuṭe | jeṇeṃ bhavasiṃdhu āṭe | jeṇeṃ bhagavaṃta pragaṭe | yā nāṃva kavitva ||50||

पद 51