रामनवमी

कधी साजरी केली जाते

हिंदू पंचांगानुसार रामनवमी चैत्र महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील नवमी तिथीला साजरी केली जाते. ग्रेगोरियन दिनदर्शिकेत ती मार्च किंवा एप्रिलमध्ये येते. ही तिथी चैत्र नवरात्राचा नववा आणि शेवटचा दिवसही असते. पौराणिक मान्यतेनुसार प्रभू रामांचा जन्म माध्याह्नी (दुपारी) पुनर्वसु नक्षत्रावर आणि कर्क लग्नावर झाला, म्हणून या वेळी विशेष पूजेचा विधी आहे. अयोध्येत या दिवशी भव्य उत्सव साजरा होतो.

पूजाविधी

रामनवमीला पहाटे स्नान करून व्रताचा संकल्प केला जातो. पूजास्थानी प्रभू राम, सीतामाता, लक्ष्मण आणि हनुमान यांच्या मूर्ती किंवा चित्रे स्थापन केली जातात. षोडशोपचार पूजाविधीने पूजन केले जाते. प्रभू रामांना तुळस, कमळाची फुले, चंदन, फळे आणि नैवेद्य अर्पण केला जातो. रामचरितमानसाच्या बालकांडाचे पठण केले जाते, ज्यात श्रीरामजन्माचे वर्णन आहे. दुपारी जन्मोत्सव साजरा होतो — पाळण्यात रामलल्लांची मूर्ती ठेवून झोका दिला जातो. रामभजन, कीर्तन आणि आरती केली जाते. अनेक ठिकाणी शोभायात्रा काढली जाते.

पौराणिक कथा

वाल्मीकी रामायण आणि तुलसीदासकृत रामचरितमानसानुसार अयोध्येचे राजे दशरथ यांना कौसल्या, सुमित्रा आणि कैकेयी अशा तीन राण्या होत्या, परंतु संतान नव्हती. ऋषी शृंगी यांच्या मार्गदर्शनाखाली पुत्रकामेष्टी यज्ञ करण्यात आला. यज्ञातून प्राप्त झालेली दिव्य खीर तिन्ही राण्यांमध्ये वाटली गेली. चैत्र शुक्ल नवमीला कौसल्यामातेने भगवान विष्णूंचा अवतार श्रीरामांना जन्म दिला. सुमित्रेने लक्ष्मण व शत्रुघ्न आणि कैकेयीने भरत यांना जन्म दिला. श्रीरामांच्या जन्माने संपूर्ण अयोध्या आनंदाने भरून गेली, देवांनी पुष्पवृष्टी केली आणि दिव्य संगीत निनादू लागले.

परिचय

रामनवमी हा प्रभू श्रीरामांच्या जन्मोत्सवाचा अत्यंत पवित्र हिंदू सण आहे. भगवान राम हे विष्णूचे सातवे अवतार मानले जातात; धर्माची स्थापना आणि अधर्माचा नाश करण्यासाठी त्यांनी त्रेता युगात अवतार घेतला. श्रीरामांना मर्यादापुरुषोत्तम म्हटले जाते — ते आदर्श पुत्र, आदर्श पती, आदर्श बंधू आणि आदर्श राजा म्हणून पूजले जातात. हे पर्व चैत्र नवरात्राच्या शेवटच्या दिवशी साजरे होते आणि संपूर्ण भारतात मोठ्या उत्साहाने आयोजित केले जाते.

महत्त्व

रामनवमीचे आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व अत्यंत व्यापक आहे. प्रभू राम हे मर्यादा, धर्म आणि न्यायाचे प्रतीक आहेत. कठीणातल्या कठीण परिस्थितीतही धर्माचे पालन करावे, हे त्यांचे जीवन शिकवते. रामराज्य हा सुशासनाचा आदर्श मानला जातो, जिथे प्रत्येक नागरिक सुखी आणि समाधानी होता. हे पर्व चैत्र नवरात्राच्या समाप्तीला येते, जे शक्ती-उपासनेनंतर मर्यादेचे पालन आवश्यक असल्याचा संदेश देते. रामनवमी भारतीय संस्कृतीतील आदर्श जीवनमूल्यांची स्मृती जिवंत ठेवते.