बालकाण्ड
बालकाण्ड · दोहा २३४–२४९
dhari dhīraju eka āli sayānī| sītā sana bolī gahi pānī|| bahuri gauri kara dhyāna karehū| bhūpakisora dekhi kina lehū||
sakuci sīyam̐ taba nayana ughāre| sanamukha dou raghusiṃgha nihāre|| nakha sikha dekhi rāma kai sobhā| sumiri pitā panu manu ati chobhā||
parabasa sakhinha lakhī jaba sītā| bhayau gaharu saba kahahi sabhītā|| puni āuba ehi beriām̐ kālī| asa kahi mana bihasī eka ālī||
gūṛha girā suni siya sakucānī| bhayau bilaṃbu mātu bhaya mānī|| dhari baṛi dhīra rāmu ura āne| phiri apanapau pitubasa jāne||
dekhana misa mṛga bihaga taru phirai bahori bahori| nirakhi nirakhi raghubīra chabi bāṛhai prīti na thori || 234||
jāni kaṭhina sivacāpa bisūrati| calī rākhi ura syāmala mūrati|| prabhu jaba jāta jānakī jānī| sukha saneha sobhā guna khānī||
parama premamaya mṛdu masi kīnhī| cāru cita bhītīṃ likha līnhī|| gaī bhavānī bhavana bahorī| baṃdi carana bolī kara jorī||
jaya jaya giribararāja kisorī| jaya mahesa mukha caṃda cakorī|| jaya gaja badana ṣaṛānana mātā| jagata janani dāmini duti gātā||
nahiṃ tava ādi madhya avasānā| amita prabhāu bedu nahiṃ jānā|| bhava bhava bibhava parābhava kārini| bisva bimohani svabasa bihārini||
patidevatā sutīya mahum̐ mātu prathama tava rekha| mahimā amita na sakahiṃ kahi sahasa sāradā seṣa || 235||
sevata tohi sulabha phala cārī| baradāyanī purāri piārī|| debi pūji pada kamala tumhāre| sura nara muni saba hohiṃ sukhāre||
mora manorathu jānahu nīkeṃ| basahu sadā ura pura sabahī keṃ|| kīnheum̐ pragaṭa na kārana tehīṃ| asa kahi carana gahe baidehīṃ||
binaya prema basa bhaī bhavānī| khasī māla mūrati musukānī|| sādara siyam̐ prasādu sira dhareū| bolī gauri haraṣu hiyam̐ bhareū||
sunu siya satya asīsa hamārī| pūjihi mana kāmanā tumhārī|| nārada bacana sadā suci sācā| so baru milihi jāhiṃ manu rācā||
manu jāhiṃ rāceu milihi so baru sahaja suṃdara sām̐varo| karunā nidhāna sujāna sīlu sanehu jānata rāvaro|| ehi bhām̐ti gauri asīsa suni siya sahita hiyeṃ haraṣīṃ alī| tulasī bhavānihi pūji puni puni mudita mana maṃdira calī||
jāni gauri anukūla siya hiya haraṣu na jāi kahi| maṃjula maṃgala mūla bāma aṃga pharakana lage || 236||
hṛdayam̐ sarāhata sīya lonāī| gura samīpa gavane dou bhāī|| rāma kahā sabu kausika pāhīṃ| sarala subhāu chuata chala nāhīṃ||
sumana pāi muni pūjā kīnhī| puni asīsa duhu bhāinha dīnhī|| suphala manoratha hohum̐ tumhāre| rāmu lakhanu suni bhae sukhāre||
kari bhojanu munibara bigyānī| lage kahana kachu kathā purānī|| bigata divasu guru āyasu pāī| saṃdhyā karana cale dou bhāī||
prācī disi sasi uyau suhāvā| siya mukha sarisa dekhi sukhu pāvā|| bahuri bicāru kīnha mana māhīṃ| sīya badana sama himakara nāhīṃ||
janamu siṃdhu puni baṃdhu biṣu dina malīna sakalaṃka| siya mukha samatā pāva kimi caṃdu bāpuro raṃka || 237||
ghaṭai baṛhai birahani dukhadāī| grasai rāhu nija saṃdhihiṃ pāī|| koka sikaprada paṃkaja drohī| avaguna bahuta caṃdramā tohī||
baidehī mukha paṭatara dīnhe| hoi doṣa baṛa anucita kīnhe|| siya mukha chabi bidhu byāja bakhānī| guru pahiṃ cale nisā baṛi jānī||
kari muni carana saroja pranāmā| āyasu pāi kīnha biśrāmā|| bigata nisā raghunāyaka jāge| baṃdhu biloki kahana asa lāge||
udau aruna avalokahu tātā| paṃkaja koka loka sukhadātā|| bole lakhanu jori juga pānī| prabhu prabhāu sūcaka mṛdu bānī||
arunodayam̐ sakuce kumuda uḍagana joti malīna| jimi tumhāra āgamana suni bhae nṛpati balahīna || 238||
nṛpa saba nakhata karahiṃ ujiārī| ṭāri na sakahiṃ cāpa tama bhārī|| kamala koka madhukara khaga nānā| haraṣe sakala nisā avasānā||
aisehiṃ prabhu saba bhagata tumhāre| hoihahiṃ ṭūṭeṃ dhanuṣa sukhāre|| uyau bhānu binu śrama tama nāsā| dure nakhata jaga teju prakāsā||
rabi nija udaya byāja raghurāyā| prabhu pratāpu saba nṛpanha dikhāyā|| tava bhuja bala mahimā udaghāṭī| pragaṭī dhanu bighaṭana paripāṭī||
baṃdhu bacana suni prabhu musukāne| hoi suci sahaja punīta nahāne|| nityakriyā kari guru pahiṃ āe| carana saroja subhaga sira nāe||
satānaṃdu taba janaka bolāe| kausika muni pahiṃ turata paṭhāe|| janaka binaya tinha āi sunāī| haraṣe boli lie dou bhāī||
satānaṃdapada baṃdi prabhu baiṭhe gura pahiṃ jāi| calahu tāta muni kaheu taba paṭhavā janaka bolāi || 239||
sīya svayaṃbaru dekhia jāī| īsu kāhi dhauṃ dei baṛāī|| lakhana kahā jasa bhājanu soī| nātha kṛpā tava jāpara hoī||
haraṣe muni saba suni bara bānī| dīnhi asīsa sabahiṃ sukhu mānī|| puni munibṛṃda sameta kṛpālā| dekhana cale dhanuṣamakha sālā||
raṃgabhūmi āe dou bhāī| asi sudhi saba purabāsinha pāī|| cale sakala gṛha kāja bisārī| bāla jubāna jaraṭha nara nārī||
dekhī janaka bhīra bhai bhārī| suci sevaka saba lie ham̐kārī|| turata sakala loganha pahiṃ jāhū| āsana ucita dehū saba kāhū||
kahi mṛdu bacana binīta tinha baiṭhāre nara nāri| uttama madhyama nīca laghu nija nija thala anuhāri || 240||
rājakuam̐ra tehi avasara āe| manahum̐ manoharatā tana chāe|| guna sāgara nāgara bara bīrā| suṃdara syāmala gaura sarīrā||
rāja samāja birājata rūre| uḍagana mahum̐ janu juga bidhu pūre|| jinha keṃ rahī bhāvanā jaisī| prabhu mūrati tinha dekhī taisī||
dekhahiṃ rūpa mahā ranadhīrā| manahum̐ bīra rasu dhareṃ sarīrā|| ḍare kuṭila nṛpa prabhuhi nihārī| manahum̐ bhayānaka mūrati bhārī||
rahe asura chala chonipa beṣā| tinha prabhu pragaṭa kālasama dekhā|| purabāsinha dekhe dou bhāī| narabhūṣana locana sukhadāī||
nāri bilokahiṃ haraṣi hiyam̐ nija nija ruci anurūpa| janu sohata siṃgāra dhari mūrati parama anūpa || 241||
biduṣanha prabhu birāṭamaya dīsā| bahu mukha kara paga locana sīsā|| janaka jāti avalokahiṃ kaisaiṃ| sajana sage priya lāgahiṃ jaiseṃ||
sahita bideha bilokahiṃ rānī| sisu sama prīti na jāti bakhānī|| joginha parama tatvamaya bhāsā| sāṃta suddha sama sahaja prakāsā||
haribhagatanha dekhe dou bhrātā| iṣṭadeva iva saba sukha dātā|| rāmahi citava bhāyam̐ jehi sīyā| so sanehu sukhu nahiṃ kathanīyā||
ura anubhavati na kahi saka soū| kavana prakāra kahai kabi koū|| ehi bidhi rahā jāhi jasa bhāū| tehiṃ tasa dekheu kosalarāū||
rājata rāja samāja mahum̐ kosalarāja kisora| suṃdara syāmala gaura tana bisva bilocana cora || 242||
sahaja manohara mūrati doū| koṭi kāma upamā laghu soū|| sarada caṃda niṃdaka mukha nīke| nīraja nayana bhāvate jī ke||
citavata cāru māra manu haranī| bhāvati hṛdaya jāti nahīṃ baranī|| kala kapola śruti kuṃḍala lolā| cibuka adhara suṃdara mṛdu bolā||
kumudabaṃdhu kara niṃdaka hām̐sā| bhṛkuṭī bikaṭa manohara nāsā|| bhāla bisāla tilaka jhalakāhīṃ| kaca biloki ali avali lajāhīṃ||
pīta cautanīṃ siranhi suhāī| kusuma kalīṃ bica bīca banāīṃ|| rekheṃ rucira kaṃbu kala gīvām̐| janu tribhuvana suṣamā kī sīvām̐||
kuṃjara mani kaṃṭhā kalita uranhi tulasikā māla| bṛṣabha kaṃdha kehari ṭhavani bala nidhi bāhu bisāla || 243||
kaṭi tūnīra pīta paṭa bām̐dhe| kara sara dhanuṣa bāma bara kām̐dhe|| pīta jagya upabīta suhāe| nakha sikha maṃju mahāchabi chāe||
dekhi loga saba bhae sukhāre| ekaṭaka locana calata na tāre|| haraṣe janaku dekhi dou bhāī| muni pada kamala gahe taba jāī||
kari binatī nija kathā sunāī| raṃga avani saba munihi dekhāī|| jaham̐ jaham̐ jāhi kuam̐ra bara doū| taham̐ taham̐ cakita citava sabu koū||
nija nija rukha rāmahi sabu dekhā| kou na jāna kachu maramu biseṣā|| bhali racanā muni nṛpa sana kaheū| rājām̐ mudita mahāsukha laheū||
saba maṃcanha te maṃcu eka suṃdara bisada bisāla| muni sameta dou baṃdhu taham̐ baiṭhāre mahipāla || 244||
prabhuhi dekhi saba nṛpa hiṃyam̐ hāre| janu rākesa udaya bhaem̐ tāre|| asi pratīti saba ke mana māhīṃ| rāma cāpa toraba saka nāhīṃ||
binu bhaṃjehum̐ bhava dhanuṣu bisālā| melihi sīya rāma ura mālā|| asa bicāri gavanahu ghara bhāī| jasu pratāpu balu teju gavām̐ī||
bihase apara bhūpa suni bānī| je abibeka aṃdha abhimānī|| torehum̐ dhanuṣu byāhu avagāhā| binu toreṃ ko kuam̐ri biāhā||
eka bāra kālau kina hoū| siya hita samara jitaba hama soū|| yaha suni avara mahipa musakāne| dharamasīla haribhagata sayāne||
sīya biāhabi rāma garaba dūri kari nṛpanha ke| jīti ko saka saṃgrāma dasaratha ke rana bām̐kure || 245||
byartha marahu jani gāla bajāī| mana modakanhi ki bhūkha butāī|| sikha hamāri suni parama punītā| jagadaṃbā jānahu jiyam̐ sītā||
jagata pitā raghupatihi bicārī| bhari locana chabi lehu nihārī|| suṃdara sukhada sakala guna rāsī| e dou baṃdhu saṃbhu ura bāsī||
sudhā samudra samīpa bihāī| mṛgajalu nirakhi marahu kata dhāī|| karahu jāi jā kahum̐ joī bhāvā| hama tau āju janama phalu pāvā||
asa kahi bhale bhūpa anurāge| rūpa anūpa bilokana lāge|| dekhahiṃ sura nabha caṛhe bimānā| baraṣahiṃ sumana karahiṃ kala gānā||
jāni suavasaru sīya taba paṭhaī janaka bolāī| catura sakhīṃ suṃdara sakala sādara calīṃ lavāīṃ || 246||
siya sobhā nahiṃ jāi bakhānī| jagadaṃbikā rūpa guna khānī|| upamā sakala mohi laghu lāgīṃ| prākṛta nāri aṃga anurāgīṃ||
siya barania tei upamā deī| kukabi kahāi ajasu ko leī|| jau paṭataria tīya sama sīyā| jaga asi jubati kahām̐ kamanīyā||
girā mukhara tana aradha bhavānī| rati ati dukhita atanu pati jānī|| biṣa bārunī baṃdhu priya jehī| kahia ramāsama kimi baidehī||
jau chabi sudhā payonidhi hoī| parama rūpamaya kacchapa soī||
sobhā raju maṃdaru siṃgārū| mathai pāni paṃkaja nija mārū||
ehi bidhi upajai lacchi jaba suṃdaratā sukha mūla| tadapi sakoca sameta kabi kahahiṃ sīya samatūla || 247||
caliṃ saṃga lai sakhīṃ sayānī| gāvata gīta manohara bānī||
soha navala tanu suṃdara sārī| jagata janani atulita chabi bhārī||
bhūṣana sakala sudesa suhāe| aṃga aṃga raci sakhinha banāe|| raṃgabhūmi jaba siya pagu dhārī| dekhi rūpa mohe nara nārī||
haraṣi suranha duṃdubhīṃ bajāī| baraṣi prasūna apacharā gāī|| pāni saroja soha jayamālā| avacaṭa citae sakala bhuālā||
sīya cakita cita rāmahi cāhā| bhae mohabasa saba naranāhā|| muni samīpa dekhe dou bhāī| lage lalaki locana nidhi pāī||
gurajana lāja samāju baṛa dekhi sīya sakucāni| lāgi bilokana sakhinha tana raghubīrahi ura āni || 248||
rāma rūpu aru siya chabi dekheṃ| nara nārinha pariharīṃ nimeṣeṃ||
socahiṃ sakala kahata sakucāhīṃ| bidhi sana binaya karahiṃ mana māhīṃ||
haru bidhi begi janaka jaṛatāī| mati hamāri asi dehi suhāī|| binu bicāra panu taji naranāhu| sīya rāma kara karai bibāhū||
jaga bhala kahahi bhāva saba kāhū| haṭha kīnhe aṃtahum̐ ura dāhū|| ehiṃ lālasām̐ magana saba logū| baru sām̐varo jānakī jogū||
taba baṃdījana janaka baulāe| biridāvalī kahata cali āe|| kaha nṛpa jāi kahahu pana morā| cale bhāṭa hiyam̐ haraṣu na thorā||
bole baṃdī bacana bara sunahu sakala mahipāla| pana bideha kara kahahiṃ hama bhujā uṭhāi bisāla || 249||
nṛpa bhujabala bidhu sivadhanu rāhū| garua kaṭhora bidita saba kāhū|| rāvanu bānu mahābhaṭa bhāre| dekhi sarāsana gavam̐hiṃ sidhāre||
soi purāri kodaṃḍu kaṭhorā| rāja samāja āju joi torā|| tribhuvana jaya sameta baidehī| binahiṃ bicāra barai haṭhi tehī||