बालकाण्ड
बालकाण्ड · दोहा २१७–२३३
muni tava carana dekhi kaha rāū| kahi na sakaum̐ nija punya prābhāū|| suṃdara syāma gaura dou bhrātā| ānam̐dahū ke ānam̐da dātā||
inha kai prīti parasapara pāvani| kahi na jāi mana bhāva suhāvani|| sunahu nātha kaha mudita bidehū| brahma jīva iva sahaja sanehū||
puni puni prabhuhi citava naranāhū| pulaka gāta ura adhika uchāhū|| mrunihi prasaṃsi nāi pada sīsū| caleu lavāi nagara avanīsū||
suṃdara sadanu sukhada saba kālā| tahām̐ bāsu lai dīnha bhuālā|| kari pūjā saba bidhi sevakāī| gayau rāu gṛha bidā karāī||
riṣaya saṃga raghubaṃsa mani kari bhojanu biśrāmu| baiṭhe prabhu bhrātā sahita divasu rahā bhari jāmu || 217||
lakhana hṛdayam̐ lālasā biseṣī| jāi janakapura āia dekhī|| prabhu bhaya bahuri munihi sakucāhīṃ| pragaṭa na kahahiṃ manahiṃ musukāhīṃ||
rāma anuja mana kī gati jānī| bhagata bachalatā hiṃyam̐ hulasānī|| parama binīta sakuci musukāī| bole gura anusāsana pāī||
nātha lakhanu puru dekhana cahahīṃ| prabhu sakoca ḍara pragaṭa na kahahīṃ|| jauṃ rāura āyasu maiṃ pāvauṃ| nagara dekhāi turata lai āvau||
suni munīsu kaha bacana saprītī| kasa na rāma tumha rākhahu nītī|| dharama setu pālaka tumha tātā| prema bibasa sevaka sukhadātā||
jāi dekhī āvahu nagaru sukha nidhāna dou bhāi| karahu suphala saba ke nayana suṃdara badana dekhāi || 218||
muni pada kamala baṃdi dou bhrātā| cale loka locana sukha dātā|| bālaka bṛṃdi dekhi ati sobhā| lage saṃga locana manu lobhā||
pīta basana parikara kaṭi bhāthā| cāru cāpa sara sohata hāthā|| tana anuharata sucaṃdana khorī| syāmala gaura manohara jorī||
kehari kaṃdhara bāhu bisālā| ura ati rucira nāgamani mālā|| subhaga sona sarasīruha locana| badana mayaṃka tāpatraya mocana||
kānanhi kanaka phūla chabi dehīṃ| citavata citahi cori janu lehīṃ|| citavani cāru bhṛkuṭi bara bām̐kī| tilaka rekhā sobhā janu cām̐kī||
rucira cautanīṃ subhaga sira mecaka kuṃcita kesa| nakha sikha suṃdara baṃdhu dou sobhā sakala sudesa || 219||
dekhana nagaru bhūpasuta āe| samācāra purabāsinha pāe|| dhāe dhāma kāma saba tyāgī| manahu raṃka nidhi lūṭana lāgī||
nirakhi sahaja suṃdara dou bhāī| hohiṃ sukhī locana phala pāī|| jubatīṃ bhavana jharokhanhi lāgīṃ| nirakhahiṃ rāma rūpa anurāgīṃ||
kahahiṃ parasapara bacana saprītī| sakhi inha koṭi kāma chabi jītī|| sura nara asura nāga muni māhīṃ| sobhā asi kahum̐ suniati nāhīṃ||
biṣnu cāri bhuja bighi mukha cārī| bikaṭa beṣa mukha paṃca purārī|| apara deu asa kou na āhī| yaha chabi sakhi paṭataria jāhī||
baya kisora suṣamā sadana syāma gaura sukha ghāma| aṃga aṃga para vāriahiṃ koṭi koṭi sata kāma || 220||
kahahu sakhī asa ko tanudhārī| jo na moha yaha rūpa nihārī|| kou saprema bolī mṛdu bānī| jo maiṃ sunā so sunahu sayānī||
e doū dasaratha ke ḍhoṭā| bāla marālanhi ke kala joṭā|| muni kausika makha ke rakhavāre| jinha rana ajira nisācara māre||
syāma gāta kala kaṃja bilocana| jo mārīca subhuja madu mocana|| kausalyā suta so sukha khānī| nāmu rāmu dhanu sāyaka pānī||
gaura kisora beṣu bara kācheṃ| kara sara cāpa rāma ke pācheṃ|| lachimanu nāmu rāma laghu bhrātā| sunu sakhi tāsu sumitrā mātā||
biprakāju kari baṃdhu dou maga munibadhū udhāri| āe dekhana cāpamakha suni haraṣīṃ saba nāri || 221||
dekhi rāma chabi kou eka kahaī| jogu jānakihi yaha baru ahaī|| jau sakhi inhahi dekha naranāhū| pana parihari haṭhi karai bibāhū||
kou kaha e bhūpati pahicāne| muni sameta sādara sanamāne|| sakhi paraṃtu panu rāu na tajaī| bidhi basa haṭhi abibekahi bhajaī||
kou kaha jauṃ bhala ahai bidhātā| saba kaham̐ sunia ucita phaladātā|| tau jānakihi milihi baru ehū| nāhina āli ihām̐ saṃdehū||
jau bidhi basa asa banai sam̐jogū| tau kṛtakṛtya hoi saba logū|| sakhi hamareṃ ārati ati tāteṃ| kabahum̐ka e āvahiṃ ehi nāteṃ||
nāhiṃ ta hama kahum̐ sunahu sakhi inha kara darasanu dūri| yaha saṃghaṭu taba hoi jaba punya purākṛta bhūri || 222||
bolī apara kahehu sakhi nīkā| ehiṃ biāha ati hita sabahīṃ kā|| kou kaha saṃkara cāpa kaṭhorā| e syāmala mṛdugāta kisorā||
sabu asamaṃjasa ahai sayānī| yaha suni apara kahai mṛdu bānī|| sakhi inha kaham̐ kou kou asa kahahīṃ| baṛa prabhāu dekhata laghu ahahīṃ||
parasi jāsu pada paṃkaja dhūrī| tarī ahalyā kṛta agha bhūrī||
so ki rahihi binu sivadhanu toreṃ| yaha pratīti pariharia na bhoreṃ||
jehiṃ biraṃci raci sīya sam̐vārī| tehiṃ syāmala baru raceu bicārī|| tāsu bacana suni saba haraṣānīṃ| aisei hou kahahiṃ mudu bānī||
hiyam̐ haraṣahiṃ baraṣahiṃ sumana sumukhi sulocani bṛṃda| jāhiṃ jahām̐ jaham̐ baṃdhu dou taham̐ taham̐ paramānaṃda || 223||
pura pūraba disi ge dou bhāī| jaham̐ dhanumakha hita bhūmi banāī|| ati bistāra cāru gaca ḍhārī| bimala bedikā rucira sam̐vārī||
cahum̐ disi kaṃcana maṃca bisālā| race jahām̐ beṭhahiṃ mahipālā|| tehi pācheṃ samīpa cahum̐ pāsā| apara maṃca maṃḍalī bilāsā||
kachuka ūm̐ci saba bhām̐ti suhāī| baiṭhahiṃ nagara loga jaham̐ jāī|| tinha ke nikaṭa bisāla suhāe| dhavala dhāma bahubarana banāe||
jaham̐ baiṃṭhaiṃ dekhahiṃ saba nārī| jathā jogu nija kula anuhārī|| pura bālaka kahi kahi mṛdu bacanā| sādara prabhuhi dekhāvahiṃ racanā||
saba sisu ehi misa premabasa parasi manohara gāta| tana pulakahiṃ ati haraṣu hiyam̐ dekhi dekhi dou bhrāta || 224||
sisu saba rāma premabasa jāne| prīti sameta niketa bakhāne|| nija nija ruci saba leṃhiṃ bolāī| sahita saneha jāhiṃ dou bhāī||
rāma dekhāvahiṃ anujahi racanā| kahi mṛdu madhura manohara bacanā|| lava nimeṣa maham̐ bhuvana nikāyā| racai jāsu anusāsana māyā||
bhagati hetu soi dīnadayālā| citavata cakita dhanuṣa makhasālā|| kautuka dekhi cale guru pāhīṃ| jāni bilaṃbu trāsa mana māhīṃ||
jāsu trāsa ḍara kahum̐ ḍara hoī| bhajana prabhāu dekhāvata soī|| kahi bāteṃ mṛdu madhura suhāīṃ| kie bidā bālaka bariāī||
sabhaya saprema binīta ati sakuca sahita dou bhāi| gura pada paṃkaja nāi sira baiṭhe āyasu pāi || 225||
nisi prabesa muni āyasu dīnhā| sabahīṃ saṃdhyābaṃdanu kīnhā|| kahata kathā itihāsa purānī| rucira rajani juga jāma sirānī||
munibara sayana kīnhi taba jāī| lage carana cāpana dou bhāī|| jinha ke carana saroruha lāgī| karata bibidha japa joga birāgī||
tei dou baṃdhu prema janu jīte| gura pada kamala paloṭata prīte|| bārabāra muni agyā dīnhī| raghubara jāi sayana taba kīnhī||
cāpata carana lakhanu ura lāem̐| sabhaya saprema parama sacu pāem̐|| puni puni prabhu kaha sovahu tātā| pauṛhe dhari ura pada jalajātā||
uṭhe lakhana nisi bigata suni arunasikhā dhuni kāna| gura teṃ pahilehiṃ jagatapati jāge rāmu sujāna || 226||
sakala sauca kari jāi nahāe| nitya nibāhi munihi sira nāe|| samaya jāni gura āyasu pāī| lena prasūna cale dou bhāī||
bhūpa bāgu bara dekheu jāī| jaham̐ basaṃta ritu rahī lobhāī|| lāge biṭapa manohara nānā| barana barana bara beli bitānā||
nava pallava phala sumāna suhāe| nija saṃpati sura rūkha lajāe|| cātaka kokila kīra cakorā| kūjata bihaga naṭata kala morā||
bimala salilu sarasija bahuraṃgā| jalakhaga kūjata guṃjata bhṛṃgā||
bāgu taṛāgu biloki prabhu haraṣe baṃdhu sameta| parama ramya ārāmu yahu jo rāmahi sukha deta || 227||
cahum̐ disi citai pūm̐chi māligana| lage lena dala phūla mudita mana|| tehi avasara sītā taham̐ āī| girijā pūjana janani paṭhāī||
saṃga sakhīṃ saba subhaga sayānī| gāvahiṃ gīta manohara bānī|| sara samīpa girijā gṛha sohā| barani na jāi dekhi manu mohā||
majjanu kari sara sakhinha sametā| gaī mudita mana gauri niketā|| pūjā kīnhi adhika anurāgā| nija anurūpa subhaga baru māgā||
eka sakhī siya saṃgu bihāī| gaī rahī dekhana phulavāī|| tehi dou baṃdhu biloke jāī| prema bibasa sītā pahiṃ āī||
tāsu dasā dekhi sakhinha pulaka gāta jalu naina| kahu kāranu nija haraṣa kara pūchahi saba mṛdu baina || 228||
dekhana bāgu kuam̐ra dui āe| baya kisora saba bhām̐ti suhāe|| syāma gaura kimi kahauṃ bakhānī| girā anayana nayana binu bānī||
suni haraṣīṃ saba sakhīṃ sayānī| siya hiyam̐ ati utakaṃṭhā jānī|| eka kahai nṛpasuta tei ālī| sune je muni sam̐ga āe kālī||
jinha nija rūpa mohanī ḍārī| kīnha svabasa nagara nara nārī|| baranata chabi jaham̐ taham̐ saba logū| avasi dekhiahiṃ dekhana jogū||
tāsu vacana ati siyahi suhāne| darasa lāgi locana akulāne|| calī agra kari priya sakhi soī| prīti purātana lakhai na koī||
sumiri sīya nārada bacana upajī prīti punīta| cakita bilokati sakala disi janu sisu mṛgī sabhīta || 229||
kaṃkana kiṃkini nūpura dhuni suni| kahata lakhana sana rāmu hṛdayam̐ guni|| mānahum̐ madana duṃdubhī dīnhī| manasā bisva bijaya kaham̐ kīnhī||
asa kahi phiri citae tehi orā| siya mukha sasi bhae nayana cakorā|| bhae bilocana cāru acaṃcala| manahum̐ sakuci nimi taje digaṃcala||
dekhi sīya sobhā sukhu pāvā| hṛdayam̐ sarāhata bacanu na āvā|| janu biraṃci saba nija nipunāī| biraci bisva kaham̐ pragaṭi dekhāī||
suṃdaratā kahum̐ suṃdara karaī| chabigṛham̐ dīpasikhā janu baraī|| saba upamā kabi rahe juṭhārī| kehiṃ paṭatarauṃ bidehakumārī||
siya sobhā hiyam̐ barani prabhu āpani dasā bicāri| bole suci mana anuja sana bacana samaya anuhāri || 230||
tāta janakatanayā yaha soī| dhanuṣajagya jehi kārana hoī|| pūjana gauri sakhīṃ lai āī| karata prakāsu phirai phulavāī||
jāsu biloki alokika sobhā| sahaja punīta mora manu chobhā||
so sabu kārana jāna bidhātā| pharakahiṃ subhada aṃga sunu bhrātā||
raghubaṃsinha kara sahaja subhāū| manu kupaṃtha pagu dharai na kāū|| mohi atisaya pratīti mana kerī| jehiṃ sapanehum̐ paranāri na herī||
jinha kai lahahiṃ na ripu rana pīṭhī| nahiṃ pāvahiṃ paratiya manu ḍīṭhī|| maṃgana lahahi na jinha kai nāhīṃ| te narabara thore jaga māhīṃ||
karata batakahi anuja sana mana siya rūpa lobhāna| mukha saroja makaraṃda chabi karai madhupa iva pāna || 231||
citavahi cakita cahūm̐ disi sītā| kaham̐ gae nṛpakisora manu ciṃtā|| jaham̐ biloka mṛga sāvaka nainī| janu taham̐ barisa kamala sita śrenī||
latā oṭa taba sakhinha lakhāe| syāmala gaura kisora suhāe|| dekhi rūpa locana lalacāne| haraṣe janu nija nidhi pahicāne||
thake nayana raghupati chabi dekheṃ| palakanhihūm̐ pariharīṃ nimeṣeṃ|| adhika saneham̐ deha bhai bhorī| sarada sasihi janu citava cakorī||
locana maga rāmahi ura ānī| dīnhe palaka kapāṭa sayānī|| jaba siya sakhinha premabasa jānī| kahi na sakahiṃ kachu mana sakucānī||
latābhavana teṃ pragaṭa bhe tehi avasara dou bhāi| nikase janu juga bimala bidhu jalada paṭala bilagāi || 232||
sobhā sīvam̐ subhaga dou bīrā| nīla pīta jalajābha sarīrā|| morapaṃkha sira sohata nīke| guccha bīca bica kusuma kalī ke||
bhāla tilaka śramabiṃdu suhāe| śravana subhaga bhūṣana chabi chāe|| bikaṭa bhṛkuṭi kaca ghūgharavāre| nava saroja locana ratanāre||
cāru cibuka nāsikā kapolā| hāsa bilāsa leta manu molā|| mukhachabi kahi na jāi mohi pāhīṃ| jo biloki bahu kāma lajāhīṃ||
ura mani māla kaṃbu kala gīvā| kāma kalabha kara bhuja balasīṃvā|| sumana sameta bāma kara donā| sāvam̐ra kuam̐ra sakhī suṭhi lonā||
kehari kaṭi paṭa pīta dhara suṣamā sīla nidhāna| dekhi bhānukulabhūṣanahi bisarā sakhinha apāna || 233||