। ध्यानम् ।
ॐ ध्यायेयं रत्नपीठे शुककलपठितं श‍ृण्वतीं श्यामलाङ्गीं
न्यस्तैकांघ्रिं सरोजे शशिशकलधरां वल्लकीं वादयन्तीम् ।
कल्हाराबद्धमालां नियमितविलसच्चोलिकां रत्नवस्त्रां
मातङ्गी शङ्कपात्रां मधुरमधुमदां चित्रकोद्भासिभालाम् ॥
| dhyānam |
oṃ dhyāyeyaṃ ratnapīṭhe śukakalapaṭhitaṃ śaृṇvatīṃ śyāmalāṅgīṃ
nyastaikāṃghriṃ saroje śaśiśakaladharāṃ vallakīṃ vādayantīm |
kalhārābaddhamālāṃ niyamitavilasaccolikāṃ ratnavastrāṃ
mātaṅgī śaṅkapātrāṃ madhuramadhumadāṃ citrakodbhāsibhālām ||
अर्थ ॥ ध्यान ॥ — देवीच्या श्यामवर्ण (मातंगी) रूपाचे ध्यान: मी त्या श्यामल अंगाच्या देवीचे ध्यान करतो जी रत्नमय आसनावर विराजमान आहे आणि आपल्या पोपटाकडून मधुर स्वरात वाचल्या जाणाऱ्या वचनांचे श्रवण करत आहे; जिने आपला एक चरण कमळावर ठेवला आहे, मस्तकावर चंद्रकला धारण केली आहे आणि जी वीणा वाजवत आहे; जी कल्हार (कुमुद) पुष्पांची माळ, सुंदर घट्ट चोळी तसेच रत्नजडित वस्त्र धारण करते, हातात शंखपात्र घेते, मधुर मधूच्या मदाने युक्त आहे आणि जिचे कपाळ तिलकाने (चित्रकाने) देदीप्यमान आहे.
ॐ ऋषिरुवाच ॥ ७.१॥
oṃ ṛṣiruvāca || 7.1||
आज्ञप्तास्ते ततो दैत्याश्चण्डमुण्डपुरोगमाः ।
चतुरङ्गबलोपेता ययुरभ्युद्यतायुधाः ॥ ७.२॥
ājñaptāste tato daityāścaṇḍamuṇḍapurogamāḥ |
caturaṅgabalopetā yayurabhyudyatāyudhāḥ || 7.2||
अर्थ त्यानंतर (शुंभाची) आज्ञा मिळताच चंड आणि मुंड यांना पुढे करून ते दैत्य चतुरंगिणी सेनेसह, शस्त्रे उगारून (युद्धासाठी) निघाले.
ददृशुस्ते ततो देवीमीषद्धासां व्यवस्थिताम् ।
सिंहस्योपरि शैलेन्द्रश‍ृङ्गे महति काञ्चने ॥ ७.३॥
dadṛśuste tato devīmīṣaddhāsāṃ vyavasthitām |
siṃhasyopari śailendraśaृṅge mahati kāñcane || 7.3||
अर्थ तेथे पोहोचल्यावर त्यांनी पाहिले की देवी मंद मंद स्मित करत आपल्या सिंहावर, पर्वतराजाच्या (हिमालयाच्या) एका विशाल सुवर्णमय शिखरावर विराजमान आहे.
ते दृष्ट्वा तां समादातुमुद्यमं चक्रुरुद्यताः ।
आकृष्टचापासिधरास्तथान्ये तत्समीपगाः ॥ ७.४॥
te dṛṣṭvā tāṃ samādātumudyamaṃ cakrurudyatāḥ |
ākṛṣṭacāpāsidharāstathānye tatsamīpagāḥ || 7.4||
अर्थ तिला पाहून ते उद्धत दैत्य तिला पकडण्याचा प्रयत्न करू लागले; काही धनुष्ये खेचून आणि तलवारी उगारून तसेच इतर तिच्या जवळ जाऊन पोहोचले.
ततः कोपं चकारोच्चैरम्बिका तानरीन्प्रति ।
कोपेन चास्या वदनं मषीवर्णमभूत्तदा ॥ ७.५॥
tataḥ kopaṃ cakāroccairambikā tānarīnprati |
kopena cāsyā vadanaṃ maṣīvarṇamabhūttadā || 7.5||
अर्थ तेव्हा अंबिकेला त्या शत्रूंवर अत्यंत क्रोध आला, आणि क्रोधामुळे त्या वेळी तिचे मुख शाईसारखे काळे पडले.
भ्रुकुटीकुटिलात्तस्या ललाटफलकाद्द्रुतम् ।
काली करालवदना विनिष्क्रान्तासिपाशिनी ॥ ७.६॥
bhrukuṭīkuṭilāttasyā lalāṭaphalakāddrutam |
kālī karālavadanā viniṣkrāntāsipāśinī || 7.6||
अर्थ तिच्या भुवयांच्या वाकड्या कुटिलतेने युक्त अशा ललाटपटातून तत्काळ विक्राळ मुखाची काली प्रकट झाली, जी हातांत तलवार आणि पाश धारण करत होती.
विचित्रखट्वाङ्गधरा नरमालाविभूषणा ।
द्वीपिचर्मपरीधाना शुष्कमांसातिभैरवा ॥ ७.७॥
vicitrakhaṭvāṅgadharā naramālāvibhūṣaṇā |
dvīpicarmaparīdhānā śuṣkamāṃsātibhairavā || 7.7||
अर्थ ती विचित्र खट्वांग (नरमुंडयुक्त दंड) धारण केलेली, नरमुंडांच्या माळेने विभूषित, वाघाचे कातडे वस्त्र म्हणून गुंडाळलेली आणि वाळलेल्या (कृश) मांसाच्या शरीरामुळे अत्यंत भयंकर दिसत होती.
अतिविस्तारवदना जिह्वाललनभीषणा ।
निमग्नारक्तनयना नादापूरितदिङ्मुखा ॥ ७.८॥
ativistāravadanā jihvālalanabhīṣaṇā |
nimagnāraktanayanā nādāpūritadiṅmukhā || 7.8||
अर्थ तिचे मुख अत्यंत विस्तृत (पसरलेले) होते, लपलपणाऱ्या जिभेने ती आणखीच भयानक वाटत होती; तिचे नेत्र आत खोल गेलेले आणि लाल होते, आणि तिने आपल्या गर्जनेने संपूर्ण दिशा दुमदुमून टाकल्या होत्या.
सा वेगेनाभिपतिता घातयन्ती महासुरान् ।
सैन्ये तत्र सुरारीणामभक्षयत तद्बलम् ॥ ७.९॥
sā vegenābhipatitā ghātayantī mahāsurān |
sainye tatra surārīṇāmabhakṣayata tadbalam || 7.9||
अर्थ ती मोठ्या वेगाने तुटून पडली आणि महान असुरांचा संहार करत तेथे देवशत्रूंच्या त्या सेनेचे भक्षण करू लागली.
पार्ष्णिग्राहाङ्कुशग्राहयोधघण्टासमन्वितान् ।
समादायैकहस्तेन मुखे चिक्षेप वारणान् ॥ ७.१०॥
pārṣṇigrāhāṅkuśagrāhayodhaghaṇṭāsamanvitān |
samādāyaikahastena mukhe cikṣepa vāraṇān || 7.10||
अर्थ मागील बाजूचे रक्षण करणारे (पार्ष्णिग्राह) सैनिक, अंकुश धारण करणारे माहूत, इतर योद्धे आणि घंटांसह हत्ती यांना एकाच हाताने उचलून तिने आपल्या मुखात टाकले.
तथैव योधं तुरगै रथं सारथिना सह ।
निक्षिप्य वक्त्रे दशनैश्चर्वयन्त्यतिभैरवम् ॥ ७.११॥
tathaiva yodhaṃ turagai rathaṃ sārathinā saha |
nikṣipya vaktre daśanaiścarvayantyatibhairavam || 7.11||
अर्थ याच प्रकारे घोड्यांसह योद्ध्याला आणि सारथ्यासह रथाला मुखात टाकून ती अत्यंत भयंकर रीतीने त्यांना आपल्या दातांनी चावू लागली.
एकं जग्राह केशेषु ग्रीवायामथ चापरम् ।
पादेनाक्रम्य चैवान्यमुरसान्यमपोथयत् ॥ ७.१२॥
ekaṃ jagrāha keśeṣu grīvāyāmatha cāparam |
pādenākramya caivānyamurasānyamapothayat || 7.12||
अर्थ कोणा एकाला तिने केसांनी धरले, दुसऱ्याला मानेने; कोणाला पायाने चिरडले आणि कोणाला आपल्या छातीवर आपटून चूर केले.
तैर्मुक्तानि च शस्त्राणि महास्त्राणि तथासुरैः ।
मुखेन जग्राह रुषा दशनैर्मथितान्यपि ॥ ७.१३॥
tairmuktāni ca śastrāṇi mahāstrāṇi tathāsuraiḥ |
mukhena jagrāha ruṣā daśanairmathitānyapi || 7.13||
अर्थ त्या असुरांनी सोडलेली शस्त्रे आणि महान अस्त्रेसुद्धा तिने क्रोधाने आपल्या मुखाने पकडली आणि दातांनी दळून टाकली.
बलिनां तद्बलं सर्वमसुराणां दुरात्मनाम् ।
ममर्दाभक्षयच्चान्यानन्यांश्चाताडयत्तदा ॥ ७.१४॥
balināṃ tadbalaṃ sarvamasurāṇāṃ durātmanām |
mamardābhakṣayaccānyānanyāṃścātāḍayattadā || 7.14||
अर्थ त्या बलवान दुरात्म्या असुरांच्या त्या समग्र सेनेला तिने मसळून टाकले — कोणाला खाऊन टाकले आणि कोणाला (मारत) बडवून काढले.
असिना निहताः केचित्केचित्खट्वाङ्गताडिताः ।
जग्मुर्विनाशमसुरा दन्ताग्राभिहतास्तथा ॥ ७.१५॥
asinā nihatāḥ kecitkecitkhaṭvāṅgatāḍitāḥ |
jagmurvināśamasurā dantāgrābhihatāstathā || 7.15||
अर्थ काही असुर तलवारीने मारले गेले, काही खट्वांगाच्या माराने, आणि काही याच प्रकारे तिच्या दातांच्या टोकांनी घायाळ होऊन विनाशाला प्राप्त झाले.
क्षणेन तद्बलं सर्वमसुराणां निपातितम् ।
दृष्ट्वा चण्डोऽभिदुद्राव तां कालीमतिभीषणाम् ॥ ७.१६॥
kṣaṇena tadbalaṃ sarvamasurāṇāṃ nipātitam |
dṛṣṭvā caṇḍo'bhidudrāva tāṃ kālīmatibhīṣaṇām || 7.16||
अर्थ क्षणार्धातच असुरांची ती समस्त सेना धराशायी झाली. हे पाहून चंड त्या अत्यंत भयंकर कालीच्या दिशेने धावला.
शरवर्षैर्महाभीमैर्भीमाक्षीं तां महासुरः ।
छादयामास चक्रैश्च मुण्डः क्षिप्तैः सहस्रशः ॥ ७.१७॥
śaravarṣairmahābhīmairbhīmākṣīṃ tāṃ mahāsuraḥ |
chādayāmāsa cakraiśca muṇḍaḥ kṣiptaiḥ sahasraśaḥ || 7.17||
अर्थ महान असुर चंडाने अत्यंत भयंकर बाणांच्या वृष्टीने आणि मुंडाने हजारोंच्या संख्येने फेकलेल्या चक्रांनी त्या भयंकर नेत्रांच्या (कालीला) झाकून टाकले.
तानि चक्राण्यनेकानि विशमानानि तन्मुखम् ।
बभुर्यथार्कबिम्बानि सुबहूनि घनोदरम् ॥ ७.१८॥
tāni cakrāṇyanekāni viśamānāni tanmukham |
babhuryathārkabimbāni subahūni ghanodaram || 7.18||
अर्थ तिच्या मुखात सामावणारी ती अनेक चक्रे अशी शोभली जशी मेघांच्या आत प्रवेश करणारी सूर्याची असंख्य बिंबे.
ततो जहासातिरुषा भीमं भैरवनादिनी ।
काली करालवदना दुर्दर्शदशनोज्ज्वला ॥ ७.१९॥
tato jahāsātiruṣā bhīmaṃ bhairavanādinī |
kālī karālavadanā durdarśadaśanojjvalā || 7.19||
अर्थ तेव्हा भयंकर गर्जना करणारी, विक्राळ मुखाची आणि दुर्दर्श (पाहणे कठीण अशा) दातांनी चमकणारी काली अत्यंत क्रोधाने भरून भयानक रीतीने अट्टहास करू लागली.
उत्थाय च महासिंहं देवी चण्डमधावत ।
गृहीत्वा चास्य केशेषु शिरस्तेनासिनाच्छिनत् ॥ ७.२०॥
utthāya ca mahāsiṃhaṃ devī caṇḍamadhāvata |
gṛhītvā cāsya keśeṣu śirastenāsinācchinat || 7.20||
अर्थ आणि देवी आपल्या विशाल सिंहावर स्वार होऊन चंडाच्या दिशेने झेपावली, आणि त्याचे केस धरून त्याच तलवारीने त्याचे शिर छाटून टाकले.
अथ मुण्डोऽभ्यधावत्तां दृष्ट्वा चण्डं निपातितम् ।
तमप्यपातयद्भूमौ सा खड्गाभिहतं रुषा ॥ ७.२१॥
atha muṇḍo'bhyadhāvattāṃ dṛṣṭvā caṇḍaṃ nipātitam |
tamapyapātayadbhūmau sā khaḍgābhihataṃ ruṣā || 7.21||
अर्थ चंड पडलेला पाहून मग मुंड तिच्यावर तुटून पडला; परंतु त्यालाही तिने क्रोधाने खड्गाने घायाळ करून भूमीवर पाडले.
हतशेषं ततः सैन्यं दृष्ट्वा चण्डं निपातितम् ।
मुण्डं च सुमहावीर्यं दिशो भेजे भयातुरम् ॥ ७.२२॥
hataśeṣaṃ tataḥ sainyaṃ dṛṣṭvā caṇḍaṃ nipātitam |
muṇḍaṃ ca sumahāvīryaṃ diśo bheje bhayāturam || 7.22||
अर्थ यानंतर चंड मारला गेला तसेच महापराक्रमी मुंडही (पडलेला) पाहून उरलीसुरली सेना भयाने व्याकूळ होऊन दाही दिशांना पळून गेली.
शिरश्चण्डस्य काली च गृहीत्वा मुण्डमेव च ।
प्राह प्रचण्डाट्टहासमिश्रमभ्येत्य चण्डिकाम् ॥ ७.२३॥
śiraścaṇḍasya kālī ca gṛhītvā muṇḍameva ca |
prāha pracaṇḍāṭṭahāsamiśramabhyetya caṇḍikām || 7.23||
अर्थ तेव्हा काली चंडाचे आणि मुंडाचे शिर घेऊन, प्रचंड अट्टहासाने मिश्रित वाणीत, चंडिकेपाशी जाऊन म्हणाली —
मया तवात्रोपहृतौ चण्डमुण्डौ महापशू ।
युद्धयज्ञे स्वयं शुम्भं निशुम्भं च हनिष्यसि ॥ ७.२४॥
mayā tavātropahṛtau caṇḍamuṇḍau mahāpaśū |
yuddhayajñe svayaṃ śumbhaṃ niśumbhaṃ ca haniṣyasi || 7.24||
अर्थ “मी या युद्धयज्ञात चंड आणि मुंड — या दोन महापशूंना (बली म्हणून) तुझ्यापाशी आणले आहे; आता शुंभ आणि निशुंभ यांचा वध तू स्वतः करशील.”
ऋषिरुवाच ॥ ७.२५॥
ṛṣiruvāca || 7.25||
तावानीतौ ततो दृष्ट्वा चण्डमुण्डौ महासुरौ ।
उवाच कालीं कल्याणी ललितं चण्डिका वचः ॥ ७.२६॥
tāvānītau tato dṛṣṭvā caṇḍamuṇḍau mahāsurau |
uvāca kālīṃ kalyāṇī lalitaṃ caṇḍikā vacaḥ || 7.26||
अर्थ तेव्हा चंड आणि मुंड — या दोन महान असुरांना आणलेले पाहून कल्याणमयी चंडिकेने कालीला हे मनोहर (मधुर) वचन सांगितले —
यस्माच्चण्डं च मुण्डं च गृहीत्वा त्वमुपागता ।
चामुण्डेति ततो लोके ख्याता देवी भविष्यसि ॥ ७.२७॥
yasmāccaṇḍaṃ ca muṇḍaṃ ca gṛhītvā tvamupāgatā |
cāmuṇḍeti tato loke khyātā devī bhaviṣyasi || 7.27||
अर्थ “तू चंड आणि मुंड — दोघांनाही पकडून (माझ्यापाशी) आली आहेस, म्हणून हे देवी! तू संसारात ‘चामुंडा’ या नावाने विख्यात होशील.”
उवाच २, श्लोकाः २५, एवमादितः ॥ ४३९॥
uvāca 2, ślokāḥ 25, evamāditaḥ || 439||
अर्थ (अध्यायाच्या अखेरची गणनासूचना) — या अध्यायात ‘उवाच’ (कथनसूचक) पदे २, तसेच श्लोक २५ आहेत; अशा प्रकारे आरंभापासून (एकूण) ४३९.
