। ध्यानम् ।
ॐ अरुणां करुणातरङ्गिताक्षीं
धृतपाशाङ्कुशबाणाचापहस्ताम् ।
अणिमादिभिरावृतां मयूखै-
रहमित्येव विभावये भवानीम् ॥
| dhyānam |
oṃ aruṇāṃ karuṇātaraṅgitākṣīṃ
dhṛtapāśāṅkuśabāṇācāpahastām |
aṇimādibhirāvṛtāṃ mayūkhai-
rahamityeva vibhāvaye bhavānīm ||
अर्थ ध्यानश्लोक — मी भवानीचे ध्यान करतो, जिचा वर्ण अरुण (प्रातःकालच्या लालिमेसारखा) आहे, जिचे नेत्र करुणेच्या तरंगांनी युक्त आहेत, जिच्या हातांत पाश, अंकुश, बाण आणि धनुष्य सुशोभित आहेत, आणि जी अणिमा आदी सिद्धिरूपी किरणांनी वेढलेली आहे; त्या भवानीला मी माझ्याच स्वरूपाच्या रूपात भावित करतो.
ॐ ऋषिरुवाच ॥ ८.१॥
oṃ ṛṣiruvāca || 8.1||
अर्थ ऋषी (मार्कंडेय) म्हणाले —
चण्डे च निहते दैत्ये मुण्डे च विनिपातिते ।
बहुलेषु च सैन्येषु क्षयितेष्वसुरेश्वरः ॥ ८.२॥
caṇḍe ca nihate daitye muṇḍe ca vinipātite |
bahuleṣu ca sainyeṣu kṣayiteṣvasureśvaraḥ || 8.2||
अर्थ जेव्हा चंड नावाचा दैत्य मारला गेला आणि मुंडही पाडला गेला, तसेच असुरांच्या पुष्कळ सेना नष्ट झाल्या, तेव्हा असुरराज (शुंभ) —
ततः कोपपराधीनचेताः शुम्भः प्रतापवान् ।
उद्योगं सर्वसैन्यानां दैत्यानामादिदेश ह ॥ ८.३॥
tataḥ kopaparādhīnacetāḥ śumbhaḥ pratāpavān |
udyogaṃ sarvasainyānāṃ daityānāmādideśa ha || 8.3||
अर्थ — तेव्हा क्रोधाच्या अधीन झालेल्या चित्ताच्या प्रतापी शुंभाने समस्त दैत्यसेनांना (युद्धासाठी) सज्ज होण्याची आज्ञा दिली.
अद्य सर्वबलैर्दैत्याः षडशीतिरुदायुधाः ।
कम्बूनां चतुरशीतिर्निर्यान्तु स्वबलैर्वृताः ॥ ८.४॥
adya sarvabalairdaityāḥ ṣaḍaśītirudāyudhāḥ |
kambūnāṃ caturaśītirniryāntu svabalairvṛtāḥ || 8.4||
अर्थ (शुंभ म्हणाला —) ‘आज छ्याऐंशी (८६) उदायुध नावाचे दैत्य आपल्या समस्त सेनांसह तसेच चौऱ्याऐंशी (८४) कंबू नावाचे असुर आपापल्या बलांनी वेढून (युद्धासाठी) निघावेत.’
कोटिवीर्याणि पञ्चाशदसुराणां कुलानि वै ।
शतं कुलानि धौम्राणां निर्गच्छन्तु ममाज्ञया ॥ ८.५॥
koṭivīryāṇi pañcāśadasurāṇāṃ kulāni vai |
śataṃ kulāni dhaumrāṇāṃ nirgacchantu mamājñayā || 8.5||
अर्थ ‘कोटिवीर्य नावाच्या असुरांची पन्नास कुळे आणि धूम्र (धौम्र) नावाच्या असुरांची शंभर कुळे माझ्या आज्ञेने निघावीत.’
कालका दौर्हृदा मौर्वाः कालिकेयास्तथासुराः ।
युद्धाय सज्जा निर्यान्तु आज्ञया त्वरिता मम ॥ ८.६॥
kālakā daurhṛdā maurvāḥ kālikeyāstathāsurāḥ |
yuddhāya sajjā niryāntu ājñayā tvaritā mama || 8.6||
अर्थ ‘कालक, दौर्हृद, मौर्य आणि कालिकेय नावाचे असुर युद्धासाठी सुसज्ज होऊन माझ्या आज्ञेने त्वरित निघावेत.’
इत्याज्ञाप्यासुरपतिः शुम्भो भैरवशासनः ।
निर्जगाम महासैन्यसहस्रैर्बहुभिर्वृतः ॥ ८.७॥
ityājñāpyāsurapatiḥ śumbho bhairavaśāsanaḥ |
nirjagāma mahāsainyasahasrairbahubhirvṛtaḥ || 8.7||
अर्थ अशा प्रकारे आज्ञा देऊन भयंकर शासन करणारा असुरपती शुंभ अनेक हजार विशाल सेनांनी वेढलेला (युद्धासाठी) निघाला.
आयान्तं चण्डिका दृष्ट्वा तत्सैन्यमतिभीषणम् ।
ज्यास्वनैः पूरयामास धरणीगगनान्तरम् ॥ ८.८॥
āyāntaṃ caṇḍikā dṛṣṭvā tatsainyamatibhīṣaṇam |
jyāsvanaiḥ pūrayāmāsa dharaṇīgaganāntaram || 8.8||
अर्थ ती अत्यंत भयानक सेना आपल्या दिशेने येताना पाहून चंडिकेने आपल्या धनुष्याच्या टणत्काराने पृथ्वी व आकाश यांच्यामधील समस्त अवकाश भरून टाकले.
ततः सिंहो महानादमतीव कृतवान्नृप ।
घण्टास्वनेन तान्नादानम्बिका चोपबृंहयत् ॥ ८.९॥
tataḥ siṃho mahānādamatīva kṛtavānnṛpa |
ghaṇṭāsvanena tānnādānambikā copabṛṃhayat || 8.9||
अर्थ तेव्हा, हे राजन्! सिंहाने अत्यंत उच्च गर्जना केली, आणि अंबिकेने आपल्या घंटेच्या नादाने त्या गर्जनांना आणखी वाढवले.
धनुर्ज्यासिंहघण्टानां नादापूरितदिङ्मुखा ।
निनादैर्भीषणैः काली जिग्ये विस्तारितानना ॥ ८.१०॥
dhanurjyāsiṃhaghaṇṭānāṃ nādāpūritadiṅmukhā |
ninādairbhīṣaṇaiḥ kālī jigye vistāritānanā || 8.10||
अर्थ धनुष्याचा टणत्कार, सिंहाची गर्जना आणि घंटेचा नाद यांनी समस्त दिशा भरून टाकणारी, आपल्या भयंकर नादांनी मुख पसरलेली काली (त्या शब्दांनी शत्रूंना अभिभूत करत) विजयी झाली.
तं निनादमुपश्रुत्य दैत्यसैन्यैश्चतुर्दिशम् ।
देवी सिंहस्तथा काली सरोषैः परिवारिताः ॥ ८.११॥
taṃ ninādamupaśrutya daityasainyaiścaturdiśam |
devī siṃhastathā kālī saroṣaiḥ parivāritāḥ || 8.11||
अर्थ तो नाद ऐकून चोहोबाजूंनी क्रोधाने भरलेल्या दैत्यसेनांनी देवी, सिंह तसेच काली यांना वेढून टाकले.
एतस्मिन्नन्तरे भूप विनाशाय सुरद्विषाम् ।
भवायामरसिंहानामतिवीर्यबलान्विताः ॥ ८.१२॥
etasminnantare bhūpa vināśāya suradviṣām |
bhavāyāmarasiṃhānāmativīryabalānvitāḥ || 8.12||
अर्थ हे राजन्! याच दरम्यान देवशत्रूंच्या विनाशासाठी तसेच देवसिंहांच्या (सिंहासमान श्रेष्ठ देवांच्या) कल्याणासाठी, अत्यंत वीर्य व बलाने युक्त —
ब्रह्मेशगुहविष्णूनां तथेन्द्रस्य च शक्तयः ।
शरीरेभ्यो विनिष्क्रम्य तद्रूपैश्चण्डिकां ययुः ॥ ८.१३॥
brahmeśaguhaviṣṇūnāṃ tathendrasya ca śaktayaḥ |
śarīrebhyo viniṣkramya tadrūpaiścaṇḍikāṃ yayuḥ || 8.13||
अर्थ — ब्रह्मा, शिव, कार्तिकेय (गुह) आणि विष्णू तसेच इंद्र यांच्या शक्ती आपापल्या (देवांच्या) शरीरांतून त्यांच्याच रूपात बाहेर पडून चंडिकेपाशी पोहोचल्या.
यस्य देवस्य यद्रूपं यथा भूषणवाहनम् ।
तद्वदेव हि तच्छक्तिरसुरान्योद्धुमाययौ ॥ ८.१४॥
yasya devasya yadrūpaṃ yathā bhūṣaṇavāhanam |
tadvadeva hi tacchaktirasurānyoddhumāyayau || 8.14||
अर्थ ज्या देवाचे जसे रूप, जशी आभूषणे आणि जसे वाहन होते, त्याची शक्तीही अगदी तशाच रूपात असुरांशी युद्ध करण्यासाठी आली.
हंसयुक्तविमानाग्रे साक्षसूत्रकमण्डलुः ।
आयाता ब्रह्मणः शक्तिर्ब्रह्माणीत्यभिधीयते ॥ ८.१५॥
haṃsayuktavimānāgre sākṣasūtrakamaṇḍaluḥ |
āyātā brahmaṇaḥ śaktirbrahmāṇītyabhidhīyate || 8.15||
अर्थ हंस जुंपलेल्या विमानाच्या अग्रभागी अक्षमाला आणि कमंडलू धारण केलेली ब्रह्मदेवाची शक्ती आली, जी ‘ब्राह्मी’ म्हटली जाते.
माहेश्वरी वृषारूढा त्रिशूलवरधारिणी ।
महाहिवलया प्राप्ता चन्द्ररेखाविभूषणा ॥ ८.१६॥
māheśvarī vṛṣārūḍhā triśūlavaradhāriṇī |
mahāhivalayā prāptā candrarekhāvibhūṣaṇā || 8.16||
अर्थ माहेश्वरी बैलावर स्वार होऊन, श्रेष्ठ त्रिशूळ धारण करून, मोठमोठ्या सर्पांची कंकणे घालून आणि चंद्राच्या रेखेने (अर्धचंद्राने) विभूषित होऊन आली.
कौमारी शक्तिहस्ता च मयूरवरवाहना ।
योद्धुमभ्याययौ दैत्यानम्बिका गुहरूपिणी ॥ ८.१७॥
kaumārī śaktihastā ca mayūravaravāhanā |
yoddhumabhyāyayau daityānambikā guharūpiṇī || 8.17||
अर्थ कार्तिकेयाच्या (गुहाच्या) रूपाची अंबिका, हातात शक्ती (नामक अस्त्र) घेऊन आणि श्रेष्ठ मयूराला वाहन करून, कौमारीच्या रूपात दैत्यांशी युद्ध करण्यासाठी पुढे आली.
तथैव वैष्णवी शक्तिर्गरुडोपरि संस्थिता ।
शङ्खचक्रगदाशार्ङ्गखड्गहस्ताभ्युपाययौ ॥ ८.१८॥
tathaiva vaiṣṇavī śaktirgaruḍopari saṃsthitā |
śaṅkhacakragadāśārṅgakhaḍgahastābhyupāyayau || 8.18||
अर्थ याच प्रकारे गरुडावर विराजमान वैष्णवी शक्ती शंख, चक्र, गदा, शार्ङ्ग (धनुष्य) आणि खड्ग हातांत घेऊन आली.
यज्ञवाराहमतुलं रूपं या बिभ्रतो हरेः ।
शक्तिः साप्याययौ तत्र वाराहीं बिभ्रती तनुम् ॥ ८.१९॥
yajñavārāhamatulaṃ rūpaṃ yā bibhrato hareḥ |
śaktiḥ sāpyāyayau tatra vārāhīṃ bibhratī tanum || 8.19||
अर्थ जो हरी (विष्णू) यज्ञवराहाचे अनुपम रूप धारण करतो, त्याची शक्तीही वाराहीचे शरीर धारण करून तेथे येऊन पोहोचली.
नारसिंही नृसिंहस्य बिभ्रती सदृशं वपुः ।
प्राप्ता तत्र सटाक्षेपक्षिप्तनक्षत्रसंहतिः ॥ ८.२०॥
nārasiṃhī nṛsiṃhasya bibhratī sadṛśaṃ vapuḥ |
prāptā tatra saṭākṣepakṣiptanakṣatrasaṃhatiḥ || 8.20||
अर्थ नृसिंहासारखे शरीर धारण करणारी नारसिंही, आपल्या मानेवरील केसांच्या (सटांच्या) झटक्याने नक्षत्रसमूहांना विखरून टाकत तेथे येऊन पोहोचली.
वज्रहस्ता तथैवैन्द्री गजराजोपरि स्थिता ।
प्राप्ता सहस्रनयना यथा शक्रस्तथैव सा ॥ ८.२१॥
vajrahastā tathaivaindrī gajarājopari sthitā |
prāptā sahasranayanā yathā śakrastathaiva sā || 8.21||
अर्थ याच प्रकारे हातात वज्र घेऊन, गजराजावर (ऐरावतावर) स्थित, सहस्र नेत्रांची ऐंद्री येऊन पोहोचली — जसा इंद्र होता, अगदी तशीच तीही होती.
ततः परिवृतस्ताभिरीशानो देवशक्तिभिः ।
हन्यन्तामसुराः शीघ्रं मम प्रीत्याह चण्डिकाम् ॥ ८.२२॥
tataḥ parivṛtastābhirīśāno devaśaktibhiḥ |
hanyantāmasurāḥ śīghraṃ mama prītyāha caṇḍikām || 8.22||
अर्थ तेव्हा त्या देवशक्तींनी वेढलेल्या ईशानाने (शिवाने) चंडिकेला म्हटले — ‘माझ्या प्रसन्नतेसाठी या असुरांचा त्वरित वध केला जावा.’
ततो देवीशरीरात्तु विनिष्क्रान्तातिभीषणा ।
चण्डिका शक्तिरत्युग्रा शिवाशतनिनादिनी ॥ ८.२३॥
tato devīśarīrāttu viniṣkrāntātibhīṣaṇā |
caṇḍikā śaktiratyugrā śivāśataninādinī || 8.23||
अर्थ तेव्हा देवीच्या शरीरातून अत्यंत भयंकर, अति उग्र अशी चंडिकेची शक्ती बाहेर पडली, जी शेकडो कोल्ह्यांसारखा नाद करणारी होती.
सा चाह धूम्रजटिलमीशानमपराजिता ।
दूत त्वं गच्छ भगवन् पार्श्वं शुम्भनिशुम्भयोः ॥ ८.२४॥
sā cāha dhūmrajaṭilamīśānamaparājitā |
dūta tvaṃ gaccha bhagavan pārśvaṃ śumbhaniśumbhayoḥ || 8.24||
अर्थ त्या अपराजितेने (शक्तीने) धुरासारख्या (धूम्रवर्ण) जटा असलेल्या ईशानाला (शिवाला) म्हटले — ‘हे भगवन्! तुम्ही दूत होऊन शुंभ आणि निशुंभ यांच्याकडे जा.’
ब्रूहि शुम्भं निशुम्भं च दानवावतिगर्वितौ ।
ये चान्ये दानवास्तत्र युद्धाय समुपस्थिताः ॥ ८.२५॥
brūhi śumbhaṃ niśumbhaṃ ca dānavāvatigarvitau |
ye cānye dānavāstatra yuddhāya samupasthitāḥ || 8.25||
अर्थ ‘अत्यंत घमेंडी दानव शुंभ आणि निशुंभ यांना तसेच युद्धासाठी तेथे उपस्थित असलेल्या इतर दानवांना सांगा —’
त्रैलोक्यमिन्द्रो लभतां देवाः सन्तु हविर्भुजः ।
यूयं प्रयात पातालं यदि जीवितुमिच्छथ ॥ ८.२६॥
trailokyamindro labhatāṃ devāḥ santu havirbhujaḥ |
yūyaṃ prayāta pātālaṃ yadi jīvitumicchatha || 8.26||
अर्थ ‘इंद्राने तिन्ही लोक प्राप्त करावेत आणि देवांनी यज्ञभागाचा (हवीचा) उपभोग घ्यावा; जर तुम्हाला जिवंत राहायचे असेल तर पाताळात निघून जा.’
बलावलेपादथ चेद्भवन्तो युद्धकाङ्क्षिणः ।
तदागच्छत तृप्यन्तु मच्छिवाः पिशितेन वः ॥ ८.२७॥
balāvalepādatha cedbhavanto yuddhakāṅkṣiṇaḥ |
tadāgacchata tṛpyantu macchivāḥ piśitena vaḥ || 8.27||
अर्थ ‘परंतु जर बलाच्या घमेंडीने तुम्हाला युद्धच हवे असेल, तर या; माझ्या कोल्हिणी तुमच्या मांसाने तृप्त होवोत.’
यतो नियुक्तो दौत्येन तया देव्या शिवः स्वयम् ।
शिवदूतीति लोकेऽस्मिंस्ततः सा ख्यातिमागता ॥ ८.२८॥
yato niyukto dautyena tayā devyā śivaḥ svayam |
śivadūtīti loke'smiṃstataḥ sā khyātimāgatā || 8.28||
अर्थ त्या देवीने स्वतः शिवाला दूतकार्यात नियुक्त केले, म्हणून या लोकात ती ‘शिवदूती’ या नावाने विख्यात झाली.
तेऽपि श्रुत्वा वचो देव्याः शर्वाख्यातं महासुराः ।
अमर्षापूरिता जग्मुर्यत्र कात्यायनी स्थिता ॥ ८.२९॥
te'pi śrutvā vaco devyāḥ śarvākhyātaṃ mahāsurāḥ |
amarṣāpūritā jagmuryatra kātyāyanī sthitā || 8.29||
अर्थ ते महान असुरही शिवाने (शर्वाने) सांगितलेले देवीचे शब्द ऐकून अमर्षाने (रोषाने) भरून गेले आणि तेथे पोहोचले जेथे कात्यायनी स्थित होती.
ततः प्रथममेवाग्रे शरशक्त्यृष्टिवृष्टिभिः ।
ववर्षुरुद्धतामर्षास्तां देवीममरारयः ॥ ८.३०॥
tataḥ prathamamevāgre śaraśaktyṛṣṭivṛṣṭibhiḥ |
vavarṣuruddhatāmarṣāstāṃ devīmamarārayaḥ || 8.30||
अर्थ तेव्हा सर्वप्रथम रोषाने उद्धत झालेल्या देवशत्रूंनी पुढे सरसावून देवीवर बाण, शक्ती आणि ऋष्टी (एक प्रकारचे अस्त्र) यांची वृष्टी केली.
सा च तान् प्रहितान् बाणाञ्छूलशक्तिपरश्वधान् ।
चिच्छेद लीलयाध्मातधनुर्मुक्तैर्महेषुभिः ॥ ८.३१॥
sā ca tān prahitān bāṇāñchūlaśaktiparaśvadhān |
ciccheda līlayādhmātadhanurmuktairmaheṣubhiḥ || 8.31||
अर्थ आणि तिने खेचलेल्या (टणत्कारित) धनुष्यातून सोडलेल्या मोठमोठ्या बाणांनी ते फेकलेले बाण, शूळ, शक्ती आणि परशू खेळता खेळताच तोडून टाकले.
तस्याग्रतस्तथा काली शूलपातविदारितान् ।
खट्वाङ्गपोथितांश्चारीन्कुर्वती व्यचरत्तदा ॥ ८.३२॥
tasyāgratastathā kālī śūlapātavidāritān |
khaṭvāṅgapothitāṃścārīnkurvatī vyacarattadā || 8.32||
अर्थ तिच्या पुढे काली त्या वेळी आपल्या शूळाच्या प्रहाराने शत्रूंना विदीर्ण करत आणि खट्वांगाने (नरमुंडयुक्त दंडाने) चिरडत संचार करू लागली.
कमण्डलुजलाक्षेपहतवीर्यान् हतौजसः ।
ब्रह्माणी चाकरोच्छत्रून्येन येन स्म धावति ॥ ८.३३॥
kamaṇḍalujalākṣepahatavīryān hataujasaḥ |
brahmāṇī cākarocchatrūnyena yena sma dhāvati || 8.33||
अर्थ ब्राह्मी आपल्या कमंडलूतील जलाचे शिंतोडे उडवत जिथे जिथे धावत असे, तिथे तिथे शत्रूंचे वीर्य आणि तेज नष्ट करत असे.
माहेश्वरी त्रिशूलेन तथा चक्रेण वैष्णवी ।
दैत्याञ्जघान कौमारी तथा शक्त्यातिकोपना ॥ ८.३४॥
māheśvarī triśūlena tathā cakreṇa vaiṣṇavī |
daityāñjaghāna kaumārī tathā śaktyātikopanā || 8.34||
अर्थ माहेश्वरीने त्रिशूळाने, वैष्णवीने चक्राने आणि अत्यंत क्रोधाने भरलेल्या कौमारीने शक्तीने (अस्त्राने) दैत्यांचा संहार केला.
ऐन्द्री कुलिशपातेन शतशो दैत्यदानवाः ।
पेतुर्विदारिताः पृथ्व्यां रुधिरौघप्रवर्षिणः ॥ ८.३५॥
aindrī kuliśapātena śataśo daityadānavāḥ |
peturvidāritāḥ pṛthvyāṃ rudhiraughapravarṣiṇaḥ || 8.35||
अर्थ ऐंद्रीच्या वज्रप्रहाराने शेकडो दैत्य आणि दानव विदीर्ण होऊन रक्ताच्या धारा वाहवत पृथ्वीवर कोसळले.
तुण्डप्रहारविध्वस्ता दंष्ट्राग्रक्षतवक्षसः ।
वाराहमूर्त्या न्यपतंश्चक्रेण च विदारिताः ॥ ८.३६॥
tuṇḍaprahāravidhvastā daṃṣṭrāgrakṣatavakṣasaḥ |
vārāhamūrtyā nyapataṃścakreṇa ca vidāritāḥ || 8.36||
अर्थ (वाराहीच्या) थोबाडाच्या प्रहाराने चूर झालेले आणि सुळ्यांच्या टोकांनी ज्यांची वक्षःस्थळे क्षतविक्षत झाली होती, ते असुर वाराहीमूर्तीकडून तसेच तिच्या चक्राने विदीर्ण होऊन कोसळले.
नखैर्विदारितांश्चान्यान् भक्षयन्ती महासुरान् ।
नारसिंही चचाराजौ नादापूर्णदिगम्बरा ॥ ८.३७॥
nakhairvidāritāṃścānyān bhakṣayantī mahāsurān |
nārasiṃhī cacārājau nādāpūrṇadigambarā || 8.37||
अर्थ आपल्या नखांनी इतर (असुरांना) विदीर्ण करत आणि महान असुरांना खात नारसिंही आपल्या नादाने दिशा दुमदुमवत युद्धभूमीत संचार करू लागली.
चण्डाट्टहासैरसुराः शिवदूत्यभिदूषिताः ।
पेतुः पृथिव्यां पतितांस्तांश्चखादाथ सा तदा ॥ ८.३८॥
caṇḍāṭṭahāsairasurāḥ śivadūtyabhidūṣitāḥ |
petuḥ pṛthivyāṃ patitāṃstāṃścakhādātha sā tadā || 8.38||
अर्थ शिवदूतीच्या प्रचंड अट्टहासांनी पीडित (व्याकूळ) होऊन असुर पृथ्वीवर कोसळले, आणि मग तिने त्या पडलेल्यांना खाऊन टाकले.
इति मातृगणं क्रुद्धं मर्दयन्तं महासुरान् ।
दृष्ट्वाभ्युपायैर्विविधैर्नेशुर्देवारिसैनिकाः ॥ ८.३९॥
iti mātṛgaṇaṃ kruddhaṃ mardayantaṃ mahāsurān |
dṛṣṭvābhyupāyairvividhairneśurdevārisainikāḥ || 8.39||
अर्थ अशा प्रकारे नाना उपायांनी महान असुरांचे मर्दन करणाऱ्या क्रुद्ध मातृगणाला पाहून देवशत्रूंचे सैनिक पळून गेले (आणि नष्ट झाले).
पलायनपरान्दृष्ट्वा दैत्यान्मातृगणार्दितान् ।
योद्धुमभ्याययौ क्रुद्धो रक्तबीजो महासुरः ॥ ८.४०॥
palāyanaparāndṛṣṭvā daityānmātṛgaṇārditān |
yoddhumabhyāyayau kruddho raktabījo mahāsuraḥ || 8.40||
अर्थ मातृगणाने पीडित होऊन पळणाऱ्या दैत्यांना पाहून रक्तबीज नावाचा महान असुर क्रुद्ध होऊन युद्धासाठी पुढे आला.
रक्तबिन्दुर्यदा भूमौ पतत्यस्य शरीरतः ।
समुत्पतति मेदिन्यां तत्प्रमाणो महासुरः ॥ ८.४१॥
raktabinduryadā bhūmau patatyasya śarīrataḥ |
samutpatati medinyāṃ tatpramāṇo mahāsuraḥ || 8.41||
अर्थ जेव्हा त्याच्या शरीरातून रक्ताचा एक थेंब पृथ्वीवर पडे, तेव्हा तेवढ्याच परिमाणाचा (आकाराचा) एक महान असुर भूमीतून उत्पन्न होई.
युयुधे स गदापाणिरिन्द्रशक्त्या महासुरः ।
ततश्चैन्द्री स्ववज्रेण रक्तबीजमताडयत् ॥ ८.४२॥
yuyudhe sa gadāpāṇirindraśaktyā mahāsuraḥ |
tataścaindrī svavajreṇa raktabījamatāḍayat || 8.42||
अर्थ गदा हातात घेऊन तो महान असुर इंद्राच्या शक्तीशी (ऐंद्रीशी) युद्ध करू लागला; तेव्हा ऐंद्रीने आपल्या वज्राने रक्तबीजावर प्रहार केला.
कुलिशेनाहतस्याशु बहु सुस्राव शोणितम् ।
समुत्तस्थुस्ततो योधास्तद्रूपास्तत्पराक्रमाः ॥ ८.४३॥
kuliśenāhatasyāśu bahu susrāva śoṇitam |
samuttasthustato yodhāstadrūpāstatparākramāḥ || 8.43||
अर्थ वज्राने घायाळ झाल्यावर त्याच्या (शरीरातून) लगेच पुष्कळ रक्त वाहू लागले; त्यातून त्याच्यासारखेच रूप आणि पराक्रम असलेले योद्धे उभे ठाकले.
यावन्तः पतितास्तस्य शरीराद्रक्तबिन्दवः ।
तावन्तः पुरुषा जातास्तद्वीर्यबलविक्रमाः ॥ ८.४४॥
yāvantaḥ patitāstasya śarīrādraktabindavaḥ |
tāvantaḥ puruṣā jātāstadvīryabalavikramāḥ || 8.44||
अर्थ त्याच्या शरीरातून जितके रक्ताचे थेंब पडले, तितकेच त्याच्यासारखेच वीर्य, बल आणि पराक्रम असलेले पुरुष उत्पन्न झाले.
ते चापि युयुधुस्तत्र पुरुषा रक्तसम्भवाः ।
समं मातृभिरत्युग्रशस्त्रपातातिभीषणम् ॥ ८.४५॥
te cāpi yuyudhustatra puruṣā raktasambhavāḥ |
samaṃ mātṛbhiratyugraśastrapātātibhīṣaṇam || 8.45||
अर्थ रक्तातून उत्पन्न झालेले ते पुरुषही तेथे मातृगणाशी अत्यंत उग्र आणि शस्त्रप्रहारांनी भयंकर असे युद्ध करू लागले.
पुनश्च वज्रपातेन क्षतमस्य शिरो यदा ।
ववाह रक्तं पुरुषास्ततो जाताः सहस्रशः ॥ ८.४६॥
punaśca vajrapātena kṣatamasya śiro yadā |
vavāha raktaṃ puruṣāstato jātāḥ sahasraśaḥ || 8.46||
अर्थ मग जेव्हा वज्राच्या प्रहाराने त्याचे शिर घायाळ झाले, तेव्हा (त्यातून) रक्त वाहिले आणि त्यातून हजारो पुरुष उत्पन्न झाले.
वैष्णवी समरे चैनं चक्रेणाभिजघान ह ।
गदया ताडयामास ऐन्द्री तमसुरेश्वरम् ॥ ८.४७॥
vaiṣṇavī samare cainaṃ cakreṇābhijaghāna ha |
gadayā tāḍayāmāsa aindrī tamasureśvaram || 8.47||
अर्थ वैष्णवीने युद्धात त्याच्यावर चक्राने प्रहार केला आणि ऐंद्रीने त्या असुरराजाला गदेने बडवले.
वैष्णवीचक्रभिन्नस्य रुधिरस्रावसम्भवैः ।
सहस्रशो जगद्व्याप्तं तत्प्रमाणैर्महासुरैः ॥ ८.४८॥
vaiṣṇavīcakrabhinnasya rudhirasrāvasambhavaiḥ |
sahasraśo jagadvyāptaṃ tatpramāṇairmahāsuraiḥ || 8.48||
अर्थ वैष्णवीच्या चक्राने झालेल्या जखमेतून वाहणाऱ्या रक्तातून उत्पन्न झालेल्या, त्याच्याच परिमाणाच्या हजारो महान असुरांनी सारे जगत व्यापून गेले.
शक्त्या जघान कौमारी वाराही च तथासिना ।
माहेश्वरी त्रिशूलेन रक्तबीजं महासुरम् ॥ ८.४९॥
śaktyā jaghāna kaumārī vārāhī ca tathāsinā |
māheśvarī triśūlena raktabījaṃ mahāsuram || 8.49||
अर्थ कौमारीने शक्तीने, वाराहीने तलवारीने आणि माहेश्वरीने त्रिशूळाने त्या महान असुर रक्तबीजावर प्रहार केला.
स चापि गदया दैत्यः सर्वा एवाहनत् पृथक् ।
मातॄः कोपसमाविष्टो रक्तबीजो महासुरः ॥ ८.५०॥
sa cāpi gadayā daityaḥ sarvā evāhanat pṛthak |
mātṝḥ kopasamāviṣṭo raktabījo mahāsuraḥ || 8.50||
अर्थ आणि तो दैत्य, महान असुर रक्तबीजही क्रोधाने भरून आपल्या गदेने सर्व मातृकांवर वेगवेगळे प्रहार करू लागला.
तस्याहतस्य बहुधा शक्तिशूलादिभिर्भुवि ।
पपात यो वै रक्तौघस्तेनासञ्छतशोऽसुराः ॥ ८.५१॥
tasyāhatasya bahudhā śaktiśūlādibhirbhuvi |
papāta yo vai raktaughastenāsañchataśo'surāḥ || 8.51||
अर्थ शक्ती, शूळ आदी (अस्त्रांनी) अनेक प्रकारे घायाळ झालेल्या त्या असुराच्या (शरीरातून) जो रक्तसमूह भूमीवर पडला, त्यातून शेकडो असुर उत्पन्न झाले.
तैश्चासुरासृक्सम्भूतैरसुरैः सकलं जगत् ।
व्याप्तमासीत्ततो देवा भयमाजग्मुरुत्तमम् ॥ ८.५२॥
taiścāsurāsṛksambhūtairasuraiḥ sakalaṃ jagat |
vyāptamāsīttato devā bhayamājagmuruttamam || 8.52||
अर्थ त्या असुराच्या रक्तातून उत्पन्न झालेल्या त्या असुरांनी सारे जगत व्यापून गेले; तेव्हा देव अत्यंत भयभीत झाले.
तान् विषण्णान् सुरान् दृष्ट्वा चण्डिका प्राहसत्वरम् ।
उवाच कालीं चामुण्डे विस्तीर्णं वदनं कुरु ॥ ८.५३॥
tān viṣaṇṇān surān dṛṣṭvā caṇḍikā prāhasatvaram |
uvāca kālīṃ cāmuṇḍe vistīrṇaṃ vadanaṃ kuru || 8.53||
अर्थ त्या विषण्ण (उदास) देवांना पाहून चंडिका लगेच हसली आणि कालीला म्हणाली — ‘हे चामुंडे! आपले मुख विस्तृत (मोठे) कर.’
मच्छस्त्रपातसम्भूतान् रक्तबिन्दून् महासुरान् ।
रक्तबिन्दोः प्रतीच्छ त्वं वक्त्रेणानेन वेगिना ॥ ८.५४॥
macchastrapātasambhūtān raktabindūn mahāsurān |
raktabindoḥ pratīccha tvaṃ vaktreṇānena veginā || 8.54||
अर्थ ‘माझ्या शस्त्रप्रहारांतून उत्पन्न होणारे रक्ताचे थेंब तसेच (त्या थेंबांतून उत्पन्न होणारे) महान असुर या वेगवान मुखाने तू ग्रहण कर (पिऊन टाक).’
भक्षयन्ती चर रणे तदुत्पन्नान्महासुरान् ।
एवमेष क्षयं दैत्यः क्षीणरक्तो गमिष्यति ॥ ८.५५॥
bhakṣayantī cara raṇe tadutpannānmahāsurān |
evameṣa kṣayaṃ daityaḥ kṣīṇarakto gamiṣyati || 8.55||
अर्थ ‘त्यातून उत्पन्न होणाऱ्या महान असुरांना खात तू रणभूमीत संचार कर; अशा प्रकारे क्षीणरक्त (रक्तहीन) होऊन हा दैत्य नाशाला जाईल.’
भक्ष्यमाणास्त्वया चोग्रा न चोत्पत्स्यन्ति चापरे ।
इत्युक्त्वा तां ततो देवी शूलेनाभिजघान तम् ॥ ८.५६॥
bhakṣyamāṇāstvayā cogrā na cotpatsyanti cāpare |
ityuktvā tāṃ tato devī śūlenābhijaghāna tam || 8.56||
अर्थ ‘तुझ्याकडून खाल्ले जाणारे हे उग्र असुर (पुन्हा) उत्पन्न होणार नाहीत आणि दुसरेही उत्पन्न होणार नाहीत.’ असे म्हणून देवीने शूळाने त्याच्यावर (रक्तबीजावर) प्रहार केला.
मुखेन काली जगृहे रक्तबीजस्य शोणितम् ।
ततोऽसावाजघानाथ गदया तत्र चण्डिकाम् ॥ ८.५७॥
mukhena kālī jagṛhe raktabījasya śoṇitam |
tato'sāvājaghānātha gadayā tatra caṇḍikām || 8.57||
अर्थ कालीने रक्तबीजाचे रक्त आपल्या मुखाने पिऊन टाकले. तेव्हा त्याने तेथे गदेने चंडिकेवर प्रहार केला.
न चास्या वेदनां चक्रे गदापातोऽल्पिकामपि ।
तस्याहतस्य देहात्तु बहु सुस्राव शोणितम् ॥ ८.५८॥
na cāsyā vedanāṃ cakre gadāpāto'lpikāmapi |
tasyāhatasya dehāttu bahu susrāva śoṇitam || 8.58||
अर्थ गदेच्या प्रहाराने चंडिकेला किंचितही पीडा झाली नाही. आणि त्या घायाळ (रक्तबीजाच्या) शरीरातून पुष्कळ रक्त वाहू लागले.
यतस्ततस्तद्वक्त्रेण चामुण्डा सम्प्रतीच्छति ।
मुखे समुद्गता येऽस्या रक्तपातान्महासुराः ॥ ८.५९॥
yatastatastadvaktreṇa cāmuṇḍā sampratīcchati |
mukhe samudgatā ye'syā raktapātānmahāsurāḥ || 8.59||
अर्थ ते रक्त चामुंडा जिथून तिथून आपल्या मुखाने ग्रहण करत असे; आणि रक्त पडल्याने तिच्या (चामुंडेच्या) मुखात जे महान असुर उत्पन्न होत —
तांश्चखादाथ चामुण्डा पपौ तस्य च शोणितम् ।
देवी शूलेन वज्रेण बाणैरसिभिरृष्टिभिः ॥ ८.६०॥
tāṃścakhādātha cāmuṇḍā papau tasya ca śoṇitam |
devī śūlena vajreṇa bāṇairasibhirṛṣṭibhiḥ || 8.60||
अर्थ — त्यांना चामुंडा खाऊन टाकत असे आणि त्यांचे रक्त पिऊन टाकत असे. देवीने शूळ, वज्र, बाण, तलवार आणि ऋष्टी यांनी —
जघान रक्तबीजं तं चामुण्डापीतशोणितम् ।
स पपात महीपृष्ठे शस्त्रसङ्घसमाहतः ॥ ८.६१॥
jaghāna raktabījaṃ taṃ cāmuṇḍāpītaśoṇitam |
sa papāta mahīpṛṣṭhe śastrasaṅghasamāhataḥ || 8.61||
अर्थ — ज्याचे रक्त चामुंडेने पिऊन टाकले होते, त्या रक्तबीजावर प्रहार केला; शस्त्रसमूहाने घायाळ होऊन तो पृथ्वीवर कोसळला.
नीरक्तश्च महीपाल रक्तबीजो महासुरः ।
ततस्ते हर्षमतुलमवापुस्त्रिदशा नृप ॥ ८.६२॥
nīraktaśca mahīpāla raktabījo mahāsuraḥ |
tataste harṣamatulamavāpustridaśā nṛpa || 8.62||
अर्थ हे राजन्! तो महान असुर रक्तबीज रक्तहीन (नीरक्त) झाला; तेव्हा, हे नरेशा! देवांना (त्रिदशांना) अनुपम हर्ष झाला.
तेषां मातृगणो जातो ननर्तासृङ्मदोद्धतः ॥ ८.६३॥
teṣāṃ mātṛgaṇo jāto nanartāsṛṅmadoddhataḥ || 8.63||
अर्थ त्यांच्यापासून (देवांपासून) प्रकट झालेला मातृगण रक्ताच्या उन्मादाने उन्मत्त होऊन नाचू लागला.
रक्तबीजवधो नामाष्टमोऽध्यायः ॥ ८॥
raktabījavadho nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ || 8||
अर्थ अशा प्रकारे श्रीदुर्गासप्तशतीचा (देवीमाहात्म्याचा) ‘रक्तबीजवध’ नामक आठवा अध्याय समाप्त झाला.
उवाच १, अर्धश्लोकः १, श्लोकाः ६१, एवमादितः ॥ ५०२॥
uvāca 1, ardhaślokaḥ 1, ślokāḥ 61, evamāditaḥ || 502||
अर्थ (अध्यायाची श्लोकगणना —) यात ‘उवाच’ (वक्तानिर्देश) एक, अर्धश्लोक एक आणि पूर्ण श्लोक एकसष्ट आहेत; अशा प्रकारे आरंभापासून (एकूण संचित) पाचशे दोन श्लोक झाले.
