। ध्यानम् ।
ॐ नागाधीश्वरविष्टरां फणिफणोत्तंसोरु रत्नावली-
भास्वद्देहलतां दिवाकरनिभां नेत्रत्रयोद्भासिताम् ।
मालाकुम्भकपालनीरजकरां चन्द्रार्धचूडां परां
सर्वज्ञेश्वरभैरवाङ्गनिलयां पद्मावतीं चिन्तये ॥
| dhyānam |
oṃ nāgādhīśvaraviṣṭarāṃ phaṇiphaṇottaṃsoru ratnāvalī-
bhāsvaddehalatāṃ divākaranibhāṃ netratrayodbhāsitām |
mālākumbhakapālanīrajakarāṃ candrārdhacūḍāṃ parāṃ
sarvajñeśvarabhairavāṅganilayāṃ padmāvatīṃ cintaye ||
अर्थ (ध्यानश्लोक) — यात देवीच्या पद्मावती-स्वरूपाचे ध्यान केले आहे. नागराजाला (शेषाला) आसन केलेली, सर्पांच्या फणांवर सजलेल्या रत्नावलीने जिची देहलता झळाळत आहे, जी सूर्यासारखी तेजस्वी आणि तीन नेत्रांनी प्रकाशित आहे, जिच्या करकमलांत माळ, कुंभ, कपाल आणि कमळ शोभत आहेत, जी मस्तकावर अर्धचंद्र धारण करते तसेच सर्वज्ञेश्वर भैरवाच्या अंगात निवास करते — त्या परम देवी पद्मावतीचे मी ध्यान करतो.
ॐ ऋषिरुवाच ॥ ६.१॥
oṃ ṛṣiruvāca || 6.1||
अर्थ ॐ. ऋषी (मार्कंडेय) म्हणतात —
इत्याकर्ण्य वचो देव्याः स दूतोऽमर्षपूरितः ।
समाचष्ट समागम्य दैत्यराजाय विस्तरात् ॥ ६.२॥
ityākarṇya vaco devyāḥ sa dūto'marṣapūritaḥ |
samācaṣṭa samāgamya daityarājāya vistarāt || 6.2||
अर्थ देवीचे हे शब्द ऐकून तो दूत क्रोधाने भरून गेला आणि दैत्यराजाकडे (शुंभाकडे) जाऊन त्याने सारी हकीकत विस्ताराने सांगितली.
तस्य दूतस्य तद्वाक्यमाकर्ण्यासुरराट् ततः ।
सक्रोधः प्राह दैत्यानामधिपं धूम्रलोचनम् ॥ ६.३॥
tasya dūtasya tadvākyamākarṇyāsurarāṭ tataḥ |
sakrodhaḥ prāha daityānāmadhipaṃ dhūmralocanam || 6.3||
अर्थ त्या दूताचे ते शब्द ऐकून असुरराज (शुंभ) क्रोधाने भरून दैत्यांचा सेनापती धूम्रलोचन याला म्हणाला —
हे धूम्रलोचनाशु त्वं स्वसैन्यपरिवारितः ।
तामानय बलाद्दुष्टां केशाकर्षणविह्वलाम् ॥ ६.४॥
he dhūmralocanāśu tvaṃ svasainyaparivāritaḥ |
tāmānaya balādduṣṭāṃ keśākarṣaṇavihvalām || 6.4||
अर्थ “हे धूम्रलोचना! तू लगेच आपल्या सेनेसह जा आणि त्या दुष्टेला केस धरून फरफटत, विवश करून बलपूर्वक येथे घेऊन ये.”
तत्परित्राणदः कश्चिद्यदि वोत्तिष्ठतेऽपरः ।
स हन्तव्योऽमरो वापि यक्षो गन्धर्व एव वा ॥ ६.५॥
tatparitrāṇadaḥ kaścidyadi vottiṣṭhate'paraḥ |
sa hantavyo'maro vāpi yakṣo gandharva eva vā || 6.5||
अर्थ “जर तिच्या रक्षणासाठी दुसरा कोणी उभा राहिला — मग तो देव असो, यक्ष असो अथवा गंधर्वच असो — तर त्याचाही वध कर.”
ऋषिरुवाच ॥ ६.६॥
ṛṣiruvāca || 6.6||
तेनाज्ञप्तस्ततः शीघ्रं स दैत्यो धूम्रलोचनः ।
वृतः षष्ट्या सहस्राणामसुराणां द्रुतं ययौ ॥ ६.७॥
tenājñaptastataḥ śīghraṃ sa daityo dhūmralocanaḥ |
vṛtaḥ ṣaṣṭyā sahasrāṇāmasurāṇāṃ drutaṃ yayau || 6.7||
अर्थ त्याची (शुंभाची) आज्ञा मिळताच तो दैत्य धूम्रलोचन साठ हजार असुरांनी वेढलेला तत्काळ वेगाने (देवीच्या दिशेने) निघाला.
स दृष्ट्वा तां ततो देवीं तुहिनाचलसंस्थिताम् ।
जगादोच्चैः प्रयाहीति मूलं शुम्भनिशुम्भयोः ॥ ६.८॥
sa dṛṣṭvā tāṃ tato devīṃ tuhinācalasaṃsthitām |
jagādoccaiḥ prayāhīti mūlaṃ śumbhaniśumbhayoḥ || 6.8||
अर्थ मग हिमालय पर्वतावर विराजमान त्या देवीला पाहून तो उंच स्वरात म्हणाला — “तू शुंभ आणि निशुंभ यांच्यापाशी चल.”
न चेत्प्रीत्याद्य भवती मद्भर्तारमुपैष्यति ।
ततो बलान्नयाम्येष केशाकर्षणविह्वलाम् ॥ ६.९॥
na cetprītyādya bhavatī madbhartāramupaiṣyati |
tato balānnayāmyeṣa keśākarṣaṇavihvalām || 6.9||
अर्थ “जर तू आज प्रेमपूर्वक (स्वेच्छेने) माझ्या स्वामींकडे चालणार नसशील, तर मी तुला केस धरून फरफटत, विवश करून बलपूर्वक घेऊन जाईन.”
देव्युवाच ॥ ६.१०॥
devyuvāca || 6.10||
दैत्येश्वरेण प्रहितो बलवान्बलसंवृतः ।
बलान्नयसि मामेवं ततः किं ते करोम्यहम् ॥ ६.११॥
daityeśvareṇa prahito balavānbalasaṃvṛtaḥ |
balānnayasi māmevaṃ tataḥ kiṃ te karomyaham || 6.11||
अर्थ “तू दैत्यराजाने पाठवलेला बलवान दूत आहेस आणि सेनेने वेढलेला आहेस; जर तू अशा प्रकारे मला बलपूर्वक घेऊनच जाऊ इच्छित असशील, तर मी तुझे काय करू शकते? (म्हणजे तुला अडवू तरी कशी?)”
ऋषिरुवाच ॥ ६.१२॥
ṛṣiruvāca || 6.12||
इत्युक्तः सोऽभ्यधावत्तामसुरो धूम्रलोचनः ।
हुङ्कारेणैव तं भस्म सा चकाराम्बिका तदा ॥ ६.१३॥
ityuktaḥ so'bhyadhāvattāmasuro dhūmralocanaḥ |
huṅkāreṇaiva taṃ bhasma sā cakārāmbikā tadā || 6.13||
अर्थ असे सांगितले गेल्यावर तो असुर धूम्रलोचन देवीच्या दिशेने झेपावला; तेव्हा अंबिकेने केवळ एका ‘हुं’ या हुंकारानेच त्याला भस्म केले.
अथ क्रुद्धं महासैन्यमसुराणां तथाम्बिका ।
ववर्ष सायकैस्तीक्ष्णैस्तथा शक्तिपरश्वधैः ॥ ६.१४॥
atha kruddhaṃ mahāsainyamasurāṇāṃ tathāmbikā |
vavarṣa sāyakaistīkṣṇaistathā śaktiparaśvadhaiḥ || 6.14||
अर्थ यानंतर अंबिकेने असुरांच्या त्या क्रुद्ध विशाल सेनेवर तीक्ष्ण बाण, शक्ती आणि परशू यांची वृष्टी केली.
ततो धुतसटः कोपात्कृत्वा नादं सुभैरवम् ।
पपातासुरसेनायां सिंहो देव्याः स्ववाहनः ॥ ६.१५॥
tato dhutasaṭaḥ kopātkṛtvā nādaṃ subhairavam |
papātāsurasenāyāṃ siṃho devyāḥ svavāhanaḥ || 6.15||
अर्थ तेव्हा देवीचे स्वतःचे वाहन सिंह क्रोधाने आपल्या मानेवरील केस (आयाळ) झटकून अत्यंत भयंकर गर्जना करत असुरसेनेवर तुटून पडला.
कांश्चित्करप्रहारेण दैत्यानास्येन चापरान् ।
आक्रान्त्या चाधरेणान्यान् जघान स महासुरान् ॥ ६.१६॥
kāṃścitkaraprahāreṇa daityānāsyena cāparān |
ākrāntyā cādhareṇānyān jaghāna sa mahāsurān || 6.16||
अर्थ त्या सिंहाने काही महान असुरांना आपल्या पंजांच्या प्रहाराने, काहींना आपल्या तोंडाने आणि काही इतरांना दाबून (चिरडून) ठार केले.
केषाञ्चित्पाटयामास नखैः कोष्ठानि केसरी ।
तथा तलप्रहारेण शिरांसि कृतवान्पृथक् ॥ ६.१७॥
keṣāñcitpāṭayāmāsa nakhaiḥ koṣṭhāni kesarī |
tathā talaprahāreṇa śirāṃsi kṛtavānpṛthak || 6.17||
अर्थ त्या केसरीने (सिंहाने) कितीकांची आतडी आपल्या नखांनी फाडून टाकली आणि कितीकांची शिरे पंजाच्या एकाच प्रहाराने धडावेगळी केली.
विच्छिन्नबाहुशिरसः कृतास्तेन तथापरे ।
पपौ च रुधिरं कोष्ठादन्येषां धुतकेसरः ॥ ६.१८॥
vicchinnabāhuśirasaḥ kṛtāstena tathāpare |
papau ca rudhiraṃ koṣṭhādanyeṣāṃ dhutakesaraḥ || 6.18||
अर्थ त्याने आणखी कितीतरी असुरांच्या भुजा आणि शिरे छाटली तसेच आपली आयाळ झटकत कितीकांच्या पोटातील रक्त पिऊन टाकले.
क्षणेन तद्बलं सर्वं क्षयं नीतं महात्मना ।
तेन केसरिणा देव्या वाहनेनातिकोपिना ॥ ६.१९॥
kṣaṇena tadbalaṃ sarvaṃ kṣayaṃ nītaṃ mahātmanā |
tena kesariṇā devyā vāhanenātikopinā || 6.19||
अर्थ देवीच्या त्या अत्यंत क्रोधित, महाबली वाहन सिंहाने क्षणार्धातच त्या समस्त सेनेचा संहार केला.
श्रुत्वा तमसुरं देव्या निहतं धूम्रलोचनम् ।
बलं च क्षयितं कृत्स्नं देवीकेसरिणा ततः ॥ ६.२०॥
śrutvā tamasuraṃ devyā nihataṃ dhūmralocanam |
balaṃ ca kṣayitaṃ kṛtsnaṃ devīkesariṇā tataḥ || 6.20||
अर्थ जेव्हा शुंभाने ऐकले की देवीने असुर धूम्रलोचनाला ठार केले आणि देवीच्या सिंहाने त्याच्या साऱ्या सेनेचा नाश केला —
चुकोप दैत्याधिपतिः शुम्भः प्रस्फुरिताधरः ।
आज्ञापयामास च तौ चण्डमुण्डौ महासुरौ ॥ ६.२१॥
cukopa daityādhipatiḥ śumbhaḥ prasphuritādharaḥ |
ājñāpayāmāsa ca tau caṇḍamuṇḍau mahāsurau || 6.21||
अर्थ तेव्हा दैत्यराज शुंभ क्रोधाने भरून गेला; त्याचे ओठ थरथरू लागले आणि त्याने चंड व मुंड नावाच्या त्या दोन महान असुरांना आज्ञा दिली —
हे चण्ड हे मुण्ड बलैर्बहुभिः परिवारितौ ।
तत्र गच्छत गत्वा च सा समानीयतां लघु ॥ ६.२२॥
he caṇḍa he muṇḍa balairbahubhiḥ parivāritau |
tatra gacchata gatvā ca sā samānīyatāṃ laghu || 6.22||
अर्थ “हे चंडा! हे मुंडा! तुम्ही दोघे पुष्कळ सेनांनी वेढलेले तेथे जा, आणि जाऊन तिला (देवीला) लगेच येथे घेऊन या.”
केशेष्वाकृष्य बद्ध्वा वा यदि वः संशयो युधि ।
तदाशेषायुधैः सर्वैरसुरैर्विनिहन्यताम् ॥ ६.२३॥
keśeṣvākṛṣya baddhvā vā yadi vaḥ saṃśayo yudhi |
tadāśeṣāyudhaiḥ sarvairasurairvinihanyatām || 6.23||
अर्थ “तिचे केस धरून फरफटत अथवा बांधून घेऊन या; आणि जर युद्धात तुम्हाला काही संदेह (अडचण) आला, तर समस्त अस्त्रशस्त्रांनी सुसज्ज अशा सर्व असुरांकडून तिचा वध करा.”
तस्यां हतायां दुष्टायां सिंहे च विनिपातिते ।
शीघ्रमागम्यतां बद्ध्वा गृहीत्वा तामथाम्बिकाम् ॥ ६.२४॥
tasyāṃ hatāyāṃ duṣṭāyāṃ siṃhe ca vinipātite |
śīghramāgamyatāṃ baddhvā gṛhītvā tāmathāmbikām || 6.24||
अर्थ “त्या दुष्टेचा वध झाल्यावर आणि सिंह पाडला गेल्यावर, त्या अंबिकेला बांधून, पकडून लगेच परत या.”
उवाच ४, श्लोकाः २४, एवमादितः ॥ ४१२॥
uvāca 4, ślokāḥ 24, evamāditaḥ || 412||
अर्थ (अध्यायसमाप्तीची श्लोकगणना) — या अध्यायात ‘उवाच’ (वक्तासूचक) ओळी ४ आणि श्लोक २४ आहेत; अशा प्रकारे आरंभापासून एकूण संख्या ४१२ होते.
