। ध्यानम् ।
ॐ कालाभ्राभां कटाक्षैररिकुलभयदां मौलिबद्धेन्दुरेखां
शङ्खं चक्रं कृपाणं त्रिशिखमपि करैरुद्वहन्तीं त्रिनेत्राम् ।
सिंहस्कन्धाधिरूढां त्रिभुवनमखिलं तेजसा पूरयन्तीं
ध्यायेद्दुर्गां जयाख्यां त्रिदशपरिवृतां सेवितां सिद्धिकामैः ॥
| dhyānam |
oṃ kālābhrābhāṃ kaṭākṣairarikulabhayadāṃ maulibaddhendurekhāṃ
śaṅkhaṃ cakraṃ kṛpāṇaṃ triśikhamapi karairudvahantīṃ trinetrām |
siṃhaskandhādhirūḍhāṃ tribhuvanamakhilaṃ tejasā pūrayantīṃ
dhyāyeddurgāṃ jayākhyāṃ tridaśaparivṛtāṃ sevitāṃ siddhikāmaiḥ ||
अर्थ ध्यान — काळ्या मेघांसारखी कांती असलेली, जिचे कटाक्ष शत्रुसमूहाला भयभीत करतात, जिच्या मुकुटात चंद्राची रेखा बांधलेली आहे, आपल्या हातांत शंख, चक्र, कृपाण आणि त्रिशूळ धारण केलेली, तीन नेत्रांची, सिंहाच्या खांद्यावर विराजमान तसेच आपल्या तेजाने समस्त त्रिभुवन परिपूर्ण करणारी — सिद्धीची कामना करणाऱ्यांकडून सेविली जाणारी आणि देवांनी वेढलेली ‘जया’ नामक दुर्गेचे ध्यान करावे.
ॐ ऋषिरुवाच ॥ ४.१॥
oṃ ṛṣiruvāca || 4.1||
अर्थ ॐ. ऋषी (मार्कंडेय) म्हणाले —
शक्रादयः सुरगणा निहतेऽतिवीर्ये
तस्मिन्दुरात्मनि सुरारिबले च देव्या ।
तां तुष्टुवुः प्रणतिनम्रशिरोधरांसा
वाग्भिः प्रहर्षपुलकोद्गमचारुदेहाः ॥ ४.२॥
śakrādayaḥ suragaṇā nihate'tivīrye
tasmindurātmani surāribale ca devyā |
tāṃ tuṣṭuvuḥ praṇatinamraśirodharāṃsā
vāgbhiḥ praharṣapulakodgamacārudehāḥ || 4.2||
अर्थ जेव्हा देवीकडून तो अत्यंत पराक्रमी, दुष्टात्मा (महिषासुर) तसेच देवांच्या शत्रूंची सेना मारली गेली, तेव्हा इंद्र आदी देवगण — प्रणामाने झुकलेली मस्तके व खांदे असलेले, आणि अत्यधिक हर्षाने रोमांचित होऊन सुंदर देह झालेले — वाणीने तिची स्तुती करू लागले.
देव्या यया ततमिदं जगदात्मशक्त्या
निःशेषदेवगणशक्तिसमूहमूर्त्या ।
तामम्बिकामखिलदेवमहर्षिपूज्यां
भक्त्या नताः स्म विदधातु शुभानि सा नः ॥ ४.३॥
devyā yayā tatamidaṃ jagadātmaśaktyā
niḥśeṣadevagaṇaśaktisamūhamūrtyā |
tāmambikāmakhiladevamaharṣipūjyāṃ
bhaktyā natāḥ sma vidadhātu śubhāni sā naḥ || 4.3||
अर्थ ज्या देवीने आपल्या शक्तीने हे समस्त जगत व्यापून ठेवले आहे, आणि जी संपूर्ण देवगणांच्या शक्तिसमूहाचे साक्षात स्वरूप आहे, त्या समस्त देव आणि महर्षींकडून पूजिल्या जाणाऱ्या अंबिकेला आम्ही भक्तिपूर्वक प्रणाम करतो. ती आमचे कल्याण करो.
यस्याः प्रभावमतुलं भगवाननन्तो
ब्रह्मा हरश्च न हि वक्तुमलं बलं च ।
सा चण्डिकाखिलजगत्परिपालनाय
नाशाय चाशुभभयस्य मतिं करोतु ॥ ४.४॥
yasyāḥ prabhāvamatulaṃ bhagavānananto
brahmā haraśca na hi vaktumalaṃ balaṃ ca |
sā caṇḍikākhilajagatparipālanāya
nāśāya cāśubhabhayasya matiṃ karotu || 4.4||
अर्थ जिच्या अतुलनीय प्रभावाचे व बलाचे वर्णन करण्यास भगवान अनंत (विष्णू), ब्रह्मा आणि शिवसुद्धा समर्थ नाहीत, ती चंडिका संपूर्ण जगताच्या पालनाकडे तसेच अशुभाच्या भयाच्या नाशाकडे आपले मन लावो (संकल्प करो).
या श्रीः स्वयं सुकृतिनां भवनेष्वलक्ष्मीः
पापात्मनां कृतधियां हृदयेषु बुद्धिः ।
श्रद्धा सतां कुलजनप्रभवस्य लज्जा
तां त्वां नताः स्म परिपालय देवि विश्वम् ॥ ४.५॥
yā śrīḥ svayaṃ sukṛtināṃ bhavaneṣvalakṣmīḥ
pāpātmanāṃ kṛtadhiyāṃ hṛdayeṣu buddhiḥ |
śraddhā satāṃ kulajanaprabhavasya lajjā
tāṃ tvāṃ natāḥ sma paripālaya devi viśvam || 4.5||
अर्थ जी पुण्यात्म्यांच्या घरी स्वतः लक्ष्मी (श्री) आहे आणि पापी लोकांच्या घरी अलक्ष्मी (दारिद्र्य) आहे, जी शुद्ध बुद्धीच्या लोकांच्या हृदयात बुद्धी आहे, सज्जनांत श्रद्धा आहे आणि कुलीन पुरुषात लज्जा आहे — त्या तुला आम्ही प्रणाम करतो. हे देवी! विश्वाचे रक्षण कर.
किं वर्णयाम तव रूपमचिन्त्यमेतत्
किञ्चातिवीर्यमसुरक्षयकारि भूरि ।
किं चाहवेषु चरितानि तवाति यानि
सर्वेषु देव्यसुरदेवगणादिकेषु ॥ ४.६॥
kiṃ varṇayāma tava rūpamacintyametat
kiñcātivīryamasurakṣayakāri bhūri |
kiṃ cāhaveṣu caritāni tavāti yāni
sarveṣu devyasuradevagaṇādikeṣu || 4.6||
अर्थ हे देवी! आम्ही तुझ्या या अचिंत्य रूपाचे वर्णन कसे करावे? तुझ्या त्या विपुल आणि असुरनाशक अत्यंत पराक्रमाचे, अथवा समस्त असुर-देवगण आदींमधील युद्धांत तू केलेल्या त्या अद्भुत चरित्रांचे — कोणाचे वर्णन करावे?
हेतुः समस्तजगतां त्रिगुणापि दोषै-
र्न ज्ञायसे हरिहरादिभिरप्यपारा ।
सर्वाश्रयाखिलमिदं जगदंशभूत-
मव्याकृता हि परमा प्रकृतिस्त्वमाद्या ॥ ४.७॥
hetuḥ samastajagatāṃ triguṇāpi doṣai-
rna jñāyase hariharādibhirapyapārā |
sarvāśrayākhilamidaṃ jagadaṃśabhūta-
mavyākṛtā hi paramā prakṛtistvamādyā || 4.7||
अर्थ तू समस्त लोकांचे कारण आहेस; तिन्ही गुणांनी युक्त असूनही त्यांच्या दोषांनी युक्त म्हणून तू जाणली जात नाहीस; विष्णू, शिव आदींनाही तू अपार (दुर्ज्ञेय) आहेस. तूच सर्वांचा आश्रय आहेस, हे संपूर्ण जगत तुझाच अंशमात्र आहे; कारण तूच अव्यक्त, परम आणि आद्या मूळ प्रकृती आहेस.
यस्याः समस्तसुरता समुदीरणेन
तृप्तिं प्रयाति सकलेषु मखेषु देवि ।
स्वाहासि वै पितृगणस्य च तृप्तिहेतु-
रुच्चार्यसे त्वमत एव जनैः स्वधा च ॥ ४.८॥
yasyāḥ samastasuratā samudīraṇena
tṛptiṃ prayāti sakaleṣu makheṣu devi |
svāhāsi vai pitṛgaṇasya ca tṛptihetu-
ruccāryase tvamata eva janaiḥ svadhā ca || 4.8||
अर्थ हे देवी! समस्त यज्ञांत जिच्या उच्चारणमात्राने सर्व देव तृप्त होतात, ती तूच स्वाहा आहेस; तसेच पितरांच्या तृप्तीचे कारण असल्याने लोक तुला स्वधा म्हणूनही संबोधतात.
या मुक्तिहेतुरविचिन्त्यमहाव्रता त्वं
अभ्यस्यसे सुनियतेन्द्रियतत्त्वसारैः ।
मोक्षार्थिभिर्मुनिभिरस्तसमस्तदोषै-
र्विद्यासि सा भगवती परमा हि देवि ॥ ४.९॥
yā muktiheturavicintyamahāvratā tvaṃ
abhyasyase suniyatendriyatattvasāraiḥ |
mokṣārthibhirmunibhirastasamastadoṣai-
rvidyāsi sā bhagavatī paramā hi devi || 4.9||
अर्थ हे देवी! जी मुक्तीचे कारण आणि अचिंत्य महाव्रतरूपा आहे, जिचा अभ्यास (उपासना) संयमित इंद्रियांचे, तत्त्वाचे सार ग्रहण करणारे तसेच समस्त दोषांपासून मुक्त असे मोक्षार्थी मुनिजन करतात — तीच परम भगवती विद्या तूच आहेस.
शब्दात्मिका सुविमलर्ग्यजुषां निधान-
मुद्गीथरम्यपदपाठवतां च साम्नाम् ।
देवि त्रयी भगवती भवभावनाय
वार्तासि सर्वजगतां परमार्तिहन्त्री ॥ ४.१०॥
śabdātmikā suvimalargyajuṣāṃ nidhāna-
mudgītharamyapadapāṭhavatāṃ ca sāmnām |
devi trayī bhagavatī bhavabhāvanāya
vārtāsi sarvajagatāṃ paramārtihantrī || 4.10||
अर्थ तू शब्दस्वरूपा आहेस, अत्यंत विशुद्ध ऋग्वेद तसेच यजुर्वेदाची मंत्रराशी आणि उद्गीथाच्या रमणीय पदांचे पठण असलेल्या सामवेदाची निधान (आश्रय) आहेस. हे देवी! तूच तिन्ही वेदरूप त्रयी भगवती आहेस; संसाराच्या पालनपोषणासाठी तूच वार्ता (जीविकारूप वृत्ती) आहेस आणि समस्त जगताची महान पीडा हरणारी आहेस.
मेधासि देवि विदिताखिलशास्त्रसारा
दुर्गासि दुर्गभवसागरनौरसङ्गा ।
श्रीः कैटभारिहृदयैककृताधिवासा
गौरी त्वमेव शशिमौलिकृतप्रतिष्ठा ॥ ४.११॥
medhāsi devi viditākhilaśāstrasārā
durgāsi durgabhavasāgaranaurasaṅgā |
śrīḥ kaiṭabhārihṛdayaikakṛtādhivāsā
gaurī tvameva śaśimaulikṛtapratiṣṭhā || 4.11||
अर्थ हे देवी! तूच मेधा (बुद्धी) आहेस, जिच्यामुळे समस्त शास्त्रांचे सार जाणले जाते; तूच दुर्गा आहेस, जी दुस्तर भवसागरातून पार नेणाऱ्या अनासक्त नौकेसमान आहे; तूच श्री आहेस, जिने कैटभशत्रूच्या (विष्णूच्या) हृदयात आपला एकमात्र निवास केला आहे; आणि तूच गौरी आहेस, जिने चंद्रशेखर शिवात आपली प्रतिष्ठा (स्थान) निर्माण केली आहे.
ईषत्सहासममलं परिपूर्णचन्द्र-
बिम्बानुकारि कनकोत्तमकान्तिकान्तम् ।
अत्यद्भुतं प्रहृतमात्तरुषा तथापि
वक्त्रं विलोक्य सहसा महिषासुरेण ॥ ४.१२॥
īṣatsahāsamamalaṃ paripūrṇacandra-
bimbānukāri kanakottamakāntikāntam |
atyadbhutaṃ prahṛtamāttaruṣā tathāpi
vaktraṃ vilokya sahasā mahiṣāsureṇa || 4.12||
अर्थ हलक्या स्मिताने युक्त, निर्मल, पूर्ण चंद्रमंडलाच्या बिंबाचे अनुकरण करणारे, उत्तम सुवर्णासारख्या कांतीने मनोहर तसेच अत्यंत अद्भुत असे तुझे मुख पाहूनही, महिषासुराने क्रोधाने भरून सहसा त्यावर प्रहार केला — (हे पुढील श्लोकाशी जोडलेले आहे).
दृष्ट्वा तु देवि कुपितं भ्रुकुटीकराल-
मुद्यच्छशाङ्कसदृशच्छवि यन्न सद्यः ।
प्राणान् मुमोच महिषस्तदतीव चित्रं
कैर्जीव्यते हि कुपितान्तकदर्शनेन ॥ ४.१३॥
dṛṣṭvā tu devi kupitaṃ bhrukuṭīkarāla-
mudyacchaśāṅkasadṛśacchavi yanna sadyaḥ |
prāṇān mumoca mahiṣastadatīva citraṃ
kairjīvyate hi kupitāntakadarśanena || 4.13||
अर्थ परंतु हे देवी! क्रोधाने भरलेले, भ्रुकुटीमुळे भयंकर, तरीही उगवत्या चंद्रासारखी कांती असलेले ते मुख पाहूनही महिषाने तत्काळ प्राण सोडले नाहीत — ही अत्यंत आश्चर्याची गोष्ट आहे; कारण कुपित यमराजाला (अंतकाला) पाहूनही कोण बरे जिवंत राहू शकेल?
देवि प्रसीद परमा भवती भवाय
सद्यो विनाशयसि कोपवती कुलानि ।
विज्ञातमेतदधुनैव यदस्तमेत-
न्नीतं बलं सुविपुलं महिषासुरस्य ॥ ४.१४॥
devi prasīda paramā bhavatī bhavāya
sadyo vināśayasi kopavatī kulāni |
vijñātametadadhunaiva yadastameta-
nnītaṃ balaṃ suvipulaṃ mahiṣāsurasya || 4.14||
अर्थ हे देवी! प्रसन्न हो. तू परा (सर्वोपरी) आहेस आणि जगताच्या कल्याणासाठी आहेस; क्रुद्ध झालीस की तू शत्रूंची कुळे तत्काळ नष्ट करतेस. ही गोष्ट आत्ताच यावरून जाणली गेली की महिषासुराची अत्यंत विशाल सेना नाशास नेली गेली.
ते सम्मता जनपदेषु धनानि तेषां
तेषां यशांसि न च सीदति बन्धुवर्गः ।
धन्यास्त एव निभृतात्मजभृत्यदारा
येषां सदाभ्युदयदा भवती प्रसन्ना ॥ ४.१५॥
te sammatā janapadeṣu dhanāni teṣāṃ
teṣāṃ yaśāṃsi na ca sīdati bandhuvargaḥ |
dhanyāsta eva nibhṛtātmajabhṛtyadārā
yeṣāṃ sadābhyudayadā bhavatī prasannā || 4.15||
अर्थ हे देवी! ज्यांच्यावर सदा अभ्युदय देणारी तू प्रसन्न असतेस, तेच मनुष्य देशांत सन्मानित होतात, त्यांच्याजवळच धन असते, त्यांचेच यश पसरते आणि त्यांचा बंधुवर्ग कधीही क्षीण होत नाही; सुरक्षित पुत्र, सेवक व स्त्री असलेले तेच धन्य होत.
धर्म्याणि देवि सकलानि सदैव कर्मा-
ण्यत्यादृतः प्रतिदिनं सुकृती करोति ।
स्वर्गं प्रयाति च ततो भवती प्रसादा-
ल्लोकत्रयेऽपि फलदा ननु देवि तेन ॥ ४.१६॥
dharmyāṇi devi sakalāni sadaiva karmā-
ṇyatyādṛtaḥ pratidinaṃ sukṛtī karoti |
svargaṃ prayāti ca tato bhavatī prasādā-
llokatraye'pi phaladā nanu devi tena || 4.16||
अर्थ हे देवी! तुझ्या प्रसादानेच पुण्यात्मा पुरुष अत्यंत आदरपूर्वक रोज समस्त धर्ममय कर्मे करतो आणि त्याच्या फलस्वरूप स्वर्ग प्राप्त करतो. अशा प्रकारे, हे देवी, तू निश्चितच तिन्ही लोकांत फल देणारी आहेस.
दुर्गे स्मृता हरसि भीतिमशेषजन्तोः
स्वस्थैः स्मृता मतिमतीव शुभां ददासि ।
दारिद्र्यदुःखभयहारिणि का त्वदन्या
सर्वोपकारकरणाय सदार्द्रचित्ता ॥ ४.१७॥
durge smṛtā harasi bhītimaśeṣajantoḥ
svasthaiḥ smṛtā matimatīva śubhāṃ dadāsi |
dāridryaduḥkhabhayahāriṇi kā tvadanyā
sarvopakārakaraṇāya sadārdracittā || 4.17||
अर्थ हे दुर्गे! स्मरण केले असता तू समस्त प्राण्यांचे भय हरण करतेस; स्वस्थ (सुखी) पुरुषांनी स्मरण केले असता त्यांना अत्यंत कल्याणकारी बुद्धी देतेस. हे दारिद्र्य, दुःख आणि भय हरणारी! सर्वांवर उपकार करण्यात सदा आर्द्रचित्त (करुणापूर्ण हृदयाची) तुझ्याखेरीज दुसरे कोण आहे?
एभिर्हतैर्जगदुपैति सुखं तथैते
कुर्वन्तु नाम नरकाय चिराय पापम् ।
सङ्ग्राममृत्युमधिगम्य दिवं प्रयान्तु
मत्वेति नूनमहितान्विनिहंसि देवि ॥ ४.१८॥
ebhirhatairjagadupaiti sukhaṃ tathaite
kurvantu nāma narakāya cirāya pāpam |
saṅgrāmamṛtyumadhigamya divaṃ prayāntu
matveti nūnamahitānvinihaṃsi devi || 4.18||
अर्थ ‘यांच्या वधाने जगत सुखी होईल; आणि जरी यांनी चिरकाल नरकात नेणारे पाप केले असले, तरीही संग्रामात मृत्यू पावून हे स्वर्गाला जावोत’ — असा विचार करून, हे देवी, तू निश्चितच शत्रूंचा संहार करतेस.
दृष्ट्वैव किं न भवती प्रकरोति भस्म
सर्वासुरानरिषु यत्प्रहिणोषि शस्त्रम् ।
लोकान्प्रयान्तु रिपवोऽपि हि शस्त्रपूता
इत्थं मतिर्भवति तेष्वहितेषुसाध्वी ॥ ४.१९॥
dṛṣṭvaiva kiṃ na bhavatī prakaroti bhasma
sarvāsurānariṣu yatprahiṇoṣi śastram |
lokānprayāntu ripavo'pi hi śastrapūtā
itthaṃ matirbhavati teṣvahiteṣusādhvī || 4.19||
अर्थ तू या समस्त असुरांना केवळ पाहण्यानेच भस्म करू शकत नाहीस काय? तरीही तू शत्रूंवर शस्त्र चालवतेस — ‘शत्रूही शस्त्राने पवित्र होऊन उत्तम लोक प्राप्त करोत’ — त्या शत्रूंविषयीही तुझी अशी साध्वी (कल्याणमयी) बुद्धी आहे.
खड्गप्रभानिकरविस्फुरणैस्तथोग्रैः
शूलाग्रकान्तिनिवहेन दृशोऽसुराणाम् ।
यन्नागता विलयमंशुमदिन्दुखण्ड-
योग्याननं तव विलोकयतां तदेतत् ॥ ४.२०॥
khaḍgaprabhānikaravisphuraṇaistathograiḥ
śūlāgrakāntinivahena dṛśo'surāṇām |
yannāgatā vilayamaṃśumadindukhaṇḍa-
yogyānanaṃ tava vilokayatāṃ tadetat || 4.20||
अर्थ तुझ्या तलवारीच्या कांतिराशीच्या उग्र चमकेने आणि तुझ्या त्रिशूळाच्या अग्रभागाच्या प्रकाशराशीनेही असुरांचे नेत्र जर नष्ट (आंधळे) झाले नाहीत, तर त्याचे कारण हेच होते की ते शीतल चंद्रखंडासारखी कांती असलेले तुझे मुख पाहत होते.
दुर्वृत्तवृत्तशमनं तव देवि शीलं
रूपं तथैतदविचिन्त्यमतुल्यमन्यैः ।
वीर्यं च हन्तृ हृतदेवपराक्रमाणां
वैरिष्वपि प्रकटितैव दया त्वयेत्थम् ॥ ४.२१॥
durvṛttavṛttaśamanaṃ tava devi śīlaṃ
rūpaṃ tathaitadavicintyamatulyamanyaiḥ |
vīryaṃ ca hantṛ hṛtadevaparākramāṇāṃ
vairiṣvapi prakaṭitaiva dayā tvayettham || 4.21||
अर्थ हे देवी! तुझे शील दुष्टांच्या आचरणाचे शमन करणारे आहे; तुझे हे रूप अचिंत्य आहे आणि इतरांच्या उपमेने रहित (अतुल्य) आहे; तुझा पराक्रम देवांचे बल हरण करणाऱ्यांचा संहारक आहे; आणि अशा प्रकारे शत्रूंवरही तुझी दया प्रकट होतेच.
केनोपमा भवतु तेऽस्य पराक्रमस्य
रूपं च शत्रुभयकार्यतिहारि कुत्र ।
चित्ते कृपा समरनिष्ठुरता च दृष्टा
त्वय्येव देवि वरदे भुवनत्रयेऽपि ॥ ४.२२॥
kenopamā bhavatu te'sya parākramasya
rūpaṃ ca śatrubhayakāryatihāri kutra |
citte kṛpā samaraniṣṭhuratā ca dṛṣṭā
tvayyeva devi varade bhuvanatraye'pi || 4.22||
अर्थ तुझ्या या पराक्रमाला कशाची उपमा द्यावी? आणि शत्रूंना भय देणारे तसेच त्याच वेळी अत्यंत मनोहर असे तुझे रूप दुसरे कोठे आहे? हे वरदायिनी देवी! हृदयात करुणा आणि युद्धात निष्ठुरता — या दोन्ही गोष्टी तिन्ही लोकांतही केवळ तुझ्यातच दिसतात.
त्रैलोक्यमेतदखिलं रिपुनाशनेन
त्रातं त्वया समरमूर्धनि तेऽपि हत्वा ।
नीता दिवं रिपुगणा भयमप्यपास्तम्
अस्माकमुन्मदसुरारिभवं नमस्ते ॥ ४.२३॥
trailokyametadakhilaṃ ripunāśanena
trātaṃ tvayā samaramūrdhani te'pi hatvā |
nītā divaṃ ripugaṇā bhayamapyapāstam
asmākamunmadasurāribhavaṃ namaste || 4.23||
अर्थ शत्रूंचा नाश करून तू या संपूर्ण त्रैलोक्याचे रक्षण केले आहेस; आणि त्यांनाही युद्धाच्या अग्रभागी मारून तू शत्रुगणांना स्वर्गाला पोहोचवले आहेस; तसेच उन्मत्त असुरशत्रूंपासून उत्पन्न झालेले आमचे भयही दूर केले आहेस. तुला नमस्कार असो!
शूलेन पाहि नो देवि पाहि खड्गेन चाम्बिके ।
घण्टास्वनेन नः पाहि चापज्यानिःस्वनेन च ॥ ४.२४॥
śūlena pāhi no devi pāhi khaḍgena cāmbike |
ghaṇṭāsvanena naḥ pāhi cāpajyāniḥsvanena ca || 4.24||
अर्थ हे देवी! आपल्या त्रिशूळाने आमचे रक्षण कर; हे अंबिके! आपल्या खड्गाने आमचे रक्षण कर; आपल्या घंटेच्या स्वराने आणि आपल्या धनुष्याच्या प्रत्यंचेच्या टणत्कारानेही आमचे रक्षण कर.
प्राच्यां रक्ष प्रतीच्यां च चण्डिके रक्ष दक्षिणे ।
भ्रामणेनात्मशूलस्य उत्तरस्यां तथेश्वरि ॥ ४.२५॥
prācyāṃ rakṣa pratīcyāṃ ca caṇḍike rakṣa dakṣiṇe |
bhrāmaṇenātmaśūlasya uttarasyāṃ tatheśvari || 4.25||
अर्थ हे चंडिके! पूर्व दिशेला रक्षण कर आणि पश्चिमेलाही; दक्षिणेला रक्षण कर; आणि हे ईश्वरी! आपला त्रिशूळ फिरवून उत्तर दिशेलाही आमचे रक्षण कर.
सौम्यानि यानि रूपाणि त्रैलोक्ये विचरन्ति ते ।
यानि चात्यन्तघोराणि तै रक्षास्मांस्तथा भुवम् ॥ ४.२६॥
saumyāni yāni rūpāṇi trailokye vicaranti te |
yāni cātyantaghorāṇi tai rakṣāsmāṃstathā bhuvam || 4.26||
अर्थ तुझी जी सौम्य रूपे तिन्ही लोकांत संचार करतात, आणि जी अत्यंत घोर रूपे आहेत — त्या सर्वांनी आमचे तसेच या पृथ्वीचे रक्षण कर.
खड्गशूलगदादीनि यानि चास्त्रानि तेऽम्बिके ।
करपल्लवसङ्गीनि तैरस्मान्रक्ष सर्वतः ॥ ४.२७॥
khaḍgaśūlagadādīni yāni cāstrāni te'mbike |
karapallavasaṅgīni tairasmānrakṣa sarvataḥ || 4.27||
अर्थ हे अंबिके! तुझ्या करकमलांत (कोमल पल्लवांसारख्या हातांत) सुशोभित खड्ग, शूळ, गदा आदी जी अस्त्रेशस्त्रे आहेत, त्यांनी सर्व बाजूंनी आमचे रक्षण कर.
ऋषिरुवाच ॥ ४.२८॥
ṛṣiruvāca || 4.28||
अर्थ ऋषी (मार्कंडेय) म्हणाले —
एवं स्तुता सुरैर्दिव्यैः कुसुमैर्नन्दनोद्भवैः ।
अर्चिता जगतां धात्री तथा गन्धानुलेपनैः ॥ ४.२९॥
evaṃ stutā surairdivyaiḥ kusumairnandanodbhavaiḥ |
arcitā jagatāṃ dhātrī tathā gandhānulepanaiḥ || 4.29||
अर्थ अशा प्रकारे देवांनी स्तुती केलेल्या जगताच्या धात्रीची (धारण-पालन करणाऱ्या देवीची) नंदनवनात उगवलेल्या दिव्य पुष्पांनी तसेच सुगंधित अनुलेपनांनी (चंदन आदींनी) पूजा केली गेली.
भक्त्या समस्तैस्त्रिदशैर्दिव्यैर्धूपैः सुधूपिता ।
प्राह प्रसादसुमुखी समस्तान् प्रणतान् सुरान् ॥ ४.३०॥
bhaktyā samastaistridaśairdivyairdhūpaiḥ sudhūpitā |
prāha prasādasumukhī samastān praṇatān surān || 4.30||
अर्थ समस्त देवांनी भक्तिपूर्वक दिव्य धूपांनी उत्तम रीतीने धूपित केलेली ती देवी, प्रसन्नमुख होऊन, प्रणाम करणाऱ्या समस्त देवांना म्हणाली.
देव्युवाच ॥ ४.३१॥
devyuvāca || 4.31||
व्रियतां त्रिदशाः सर्वे यदस्मत्तोऽभिवाञ्छितम् ॥ ४.३२॥
vriyatāṃ tridaśāḥ sarve yadasmatto'bhivāñchitam || 4.32||
अर्थ हे समस्त देवगणहो! माझ्याकडून जे काही अभीष्ट (मनोवांछित) असेल, ते सर्व मागून घ्या. (हा अर्धश्लोक आहे.)
देवा ऊचुः ॥ ४.३३॥
devā ūcuḥ || 4.33||
भगवत्या कृतं सर्वं न किञ्चिदवशिष्यते ॥ ४.३४॥
bhagavatyā kṛtaṃ sarvaṃ na kiñcidavaśiṣyate || 4.34||
अर्थ भगवतीने सर्व काही केले आहे, आता काहीही शिल्लक राहिले नाही. (हा अर्धश्लोक आहे.)
यदयं निहतः शत्रुरस्माकं महिषासुरः ।
यदि चापि वरो देयस्त्वयास्माकं महेश्वरि ॥ ४.३५॥
yadayaṃ nihataḥ śatrurasmākaṃ mahiṣāsuraḥ |
yadi cāpi varo deyastvayāsmākaṃ maheśvari || 4.35||
अर्थ आमचा हा शत्रू महिषासुर मारला गेला आहे; तरीही, हे महेश्वरी, जर तू आम्हाला काही वर द्यायचाच असेल, तर — (हे पुढील श्लोकांशी जोडलेले आहे).
संस्मृता संस्मृता त्वं नो हिंसेथाः परमापदः ।
यश्च मर्त्यः स्तवैरेभिस्त्वां स्तोष्यत्यमलानने ॥ ४.३६॥
saṃsmṛtā saṃsmṛtā tvaṃ no hiṃsethāḥ paramāpadaḥ |
yaśca martyaḥ stavairebhistvāṃ stoṣyatyamalānane || 4.36||
अर्थ हे निर्मल मुखाच्या देवी! वारंवार स्मरण केले असता तू आमच्या मोठमोठ्या विपत्तींचा नाश करत राहा; आणि जो मनुष्य या स्तोत्रांनी तुझी स्तुती करेल — (हे पुढील श्लोकाशी जोडलेले आहे).
तस्य वित्तर्द्धिविभवैर्धनदारादिसम्पदाम् ।
वृद्धयेऽस्मत्प्रसन्ना त्वं भवेथाः सर्वदाम्बिके ॥ ४.३७॥
tasya vittarddhivibhavairdhanadārādisampadām |
vṛddhaye'smatprasannā tvaṃ bhavethāḥ sarvadāmbike || 4.37||
अर्थ हे अंबिके! त्या मनुष्यावर तू सदा प्रसन्न होऊन त्याच्या धनसंपत्ती, वैभव तसेच धन, स्त्री आदी संपदांची वृद्धी करणारी हो.
ऋषिरुवाच ॥ ४.३८॥
ṛṣiruvāca || 4.38||
अर्थ ऋषी (मार्कंडेय) म्हणाले —
इति प्रसादिता देवैर्जगतोऽर्थे तथात्मनः ।
तथेत्युक्त्वा भद्रकाली बभूवान्तर्हिता नृप ॥ ४.३९॥
iti prasāditā devairjagato'rthe tathātmanaḥ |
tathetyuktvā bhadrakālī babhūvāntarhitā nṛpa || 4.39||
अर्थ हे राजन्! अशा प्रकारे जगताच्या तसेच आपल्या प्रयोजनासाठी देवांनी प्रसन्न केलेली भद्रकाली ‘असेच होवो’ असे म्हणून तेथेच अंतर्धान पावली.
इत्येतत्कथितं भूप सम्भूता सा यथा पुरा ।
देवी देवशरीरेभ्यो जगत्त्रयहितैषिणी ॥ ४.४०॥
ityetatkathitaṃ bhūpa sambhūtā sā yathā purā |
devī devaśarīrebhyo jagattrayahitaiṣiṇī || 4.40||
अर्थ हे राजन्! अशा प्रकारे हे सांगितले गेले की तिन्ही लोकांचे हित इच्छिणारी ती देवी पूर्वकाळी देवांच्या शरीरांतून कशा प्रकारे प्रकट झाली होती.
पुनश्च गौरीदेहात्सा समुद्भूता यथाभवत् ।
वधाय दुष्टदैत्यानां तथा शुम्भनिशुम्भयोः ॥ ४.४१॥
punaśca gaurīdehātsā samudbhūtā yathābhavat |
vadhāya duṣṭadaityānāṃ tathā śumbhaniśumbhayoḥ || 4.41||
अर्थ आणि पुन्हा ती कशा प्रकारे गौरीच्या शरीरातून प्रकट झाली — दुष्ट दैत्यांच्या तसेच शुंभ आणि निशुंभ यांच्या वधासाठी — (हे पुढील श्लोकाशी जोडलेले आहे).
रक्षणाय च लोकानां देवानामुपकारिणी ।
तच्छृणुष्व मयाख्यातं यथावत्कथयामि ते ॥ ४.४२॥
rakṣaṇāya ca lokānāṃ devānāmupakāriṇī |
tacchṛṇuṣva mayākhyātaṃ yathāvatkathayāmi te || 4.42||
अर्थ तसेच लोकांच्या रक्षणासाठी व देवांवर उपकार करण्यासाठी (ती प्रकट झाली) — मी सांगितलेला तो वृत्तान्त ऐक; मी तुला अगदी यथार्थपणे (जसाच्या तसा) सांगतो.
। ह्रीं ॐ ।
उवाच ५, अर्धश्लोकौ २, श्लोकाः ३५, एवमादितः ॥ २५९॥
| hrīṃ oṃ |
uvāca 5, ardhaślokau 2, ślokāḥ 35, evamāditaḥ || 259||
अर्थ (अध्यायसमाप्तिसूचक श्लोकगणना) ‘ह्रीं ॐ’. यात उवाच (वचनसूचक ओळी) ५, अर्धश्लोक २ आणि पूर्ण श्लोक ३५ आहेत; अशा प्रकारे आरंभापासून एकूण श्लोकसंख्या २५९ झाली. (हा देवी माहात्म्याच्या श्लोकगणनेचा पुष्पिकासूचक भाग आहे, स्तुतीचे पद नाही.)
